به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه اسکانیوز، در شرایطی که موضوع مقابله با نفوذ و صیانت از امنیت ملی به یکی از محورهای مهم بحث در فضای دانشگاهی و سیاسی کشور تبدیل شده است، چگونگی مواجهه با تهدیدهای احتمالی در بستر همکاری‌های علمی بین‌المللی اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.
پرسش اساسی این است که آیا مقابله با نفوذ باید به محدودکردن ارتباط دانشگاه‌های ایران با مراکز علمی جهان منجر شود یا می‌توان با اتخاذ تدابیر هوشمندانه و افزایش آگاهی دانشگاهیان، ضمن حفاظت از اطلاعات و منافع ملی، مسیر تعاملات علمی را نیز حفظ کرد؟
شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با خبرنگار ایسکانیوز به عواقب تصویب چنین طرحی پرداخته که در ادامه می‌خواند.
جنگ علیه ایران فقط نظامی نیست؛ دانشگاه‌ها و محققان نیز هدف قرار گرفته‌اند
آخوندزاده در تشریح ابعاد جنگ علمی علیه ایران گفت: ما در حال حاضر به‌طور مشخص درگیر یک جنگ علمی هستیم. جنگی که طی یک‌سال‌ونیم گذشته شاهد آن بوده‌ایم، صرفا نظامی نیست و ابعاد علمی نیز دارد.
وی با اشاره به اقدامات آمریکا و اسرائیل در حوزه علم و دانشگاه افزود: یکی از ابعاد این جنگ، محدودکردن همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران است. به‌عنوان نمونه، آمریکا به دانشگاه‌های این کشور اعلام کرده است که با دانشگاه‌های ایران همکاری نکنند.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت ادامه داد: علاوه بر این، برخی از دانشگاه‌های ما، از جمله دانشگاه شهید بهشتی، با تحریم مواجه شده‌اند. بخشی از محققان ایرانی نیز در فهرست تحریم‌ها قرار گرفته‌اند.
حمله به دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی؛ از بمباران تا ترور دانشمندان
آخوندزاده با اشاره به حملات صورت‌گرفته علیه مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی کشور اظهار کرد: در جریان جنگ ۱۲روزه و همچنین در حوادث بعدی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی ما مستقیما هدف حمله قرار گرفتند. دانشگاه صنعتی شریف، انستیتو پاستور، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه علوم پزشکی بوشهر از جمله مراکزی هستند که در این زمینه به آن‌ها اشاره می‌شود.
وی با بیان اینکه دامنه این اقدامات به مراکز پژوهشی و زیرساخت‌های علمی نیز رسیده است، افزود: دانشمندان و محققان ما نیز هدف ترور قرار گرفته‌اند. از جمله موارد مطرح‌شده در این زمینه، ترور دانشمندان و اعضای گروه فیزیک دانشگاه شهید بهشتی است. مراکز تحقیقاتی نیز از این حملات در امان نمانده‌اند. از جمله نمونه‌هایی که در این زمینه مطرح است، می‌توان به مرکز رشد دانشگاه علوم پزشکی ایلام و کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی بوشهر اشاره کرد.
تحریم‌های مالی چگونه مسیر انتشار مقالات و حضور در کنگره‌های علمی را مسدود می‌کنند؟
آخوندزاده با اشاره به پیامدهای تحریم‌ها برای فعالیت‌های روزمره پژوهشگران گفت: محدودیت‌ها فقط به تحریم دانشگاه‌ها و محققان یا حمله به مراکز علمی محدود نمی‌شود؛ این فشارها در روند عادی فعالیت‌های پژوهشی نیز اثر می‌گذارند.
وی در توضیح موانع حضور محققان ایرانی در مجامع علمی بین‌المللی افزود: این محدودیت‌ها باعث می‌شوند محققان ما نتوانند در کنگره‌های بین‌المللی شرکت کنند. وقتی تحریم‌های مالی اعمال می‌شود، پژوهشگر ایرانی ممکن است نتواند هزینه ثبت‌نام در کنگره را پرداخت کند و در نتیجه امکان حضور در آن را از دست بدهد. همچنین ممکن است نتواند هزینه انتشار مقاله را بپردازد و مقاله‌اش را در مجلات علمی منتشر کند.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به محدودیت‌های برخی ناشران بین‌المللی اظهار کرد: برای مثال، در مواردی که پژوهشگران ما مقاله‌ای را برای انتشار به ناشرانی مانند اسپرینگر نیچر ارسال می‌کنند، با این پاسخ مواجه می‌شوند که به‌دلیل تحریم‌بودن کشور، امکان انتشار مقاله وجود ندارد.
شرط‌گذاری ناشران بین‌المللی برای انتشار مقالات پژوهشگران ایرانی
آخوندزاده در ادامه با اشاره به رویه برخی دیگر از ناشران علمی گفت: برخی ناشران، از جمله وایلی، از پژوهشگر می‌خواهند اعلام کند که پژوهش او با استفاده از منابع مالی دولتی انجام نشده است. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای جهان، بخش قابل‌توجهی از هزینه‌های تحقیقات از منابع دولتی تامین می‌شود.
وی با اشاره به نمونه دیگری از محدودیت‌های انتشار مقالات افزود: اخیرا برخی مجلات و ناشران علمی نیز فرایندهایی را در نظر گرفته‌اند که می‌تواند برای محققان ایرانی مانع ایجاد کند. برای مثال، در مورد ناشر سوئیسی کاگر، پژوهشگر برای ثبت مقاله باید از طریق یک داشبورد اقدام کند؛ اما در این فرایند، هنگام واردکردن نشانی ایران، با این پیام مواجه می‌شود که اجازه انتشار مقاله را ندارد.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با جمع‌بندی این موارد تصریح کرد: مجموعه این اتفاقات نشان می‌دهد که از نظر ما، آمریکا و اسرائیل جنگ علمی گسترده‌ای علیه ایران به راه انداخته‌اند تا توان علمی کشور را تضعیف کنند.
محققان ایرانی در برابر تحریم‌های علمی چه می‌کنند؟
آخوندزاده در پاسخ به این پرسش که آیا باید این شرایط را به‌عنوان واقعیت موجود پذیرفت، گفت: بله، ما باید بپذیریم که در چنین شرایطی قرار داریم. همان‌طور که ایران در حوزه تحریم‌های اقتصادی و بازرگانی راه‌هایی برای عبور از محدودیت‌ها پیدا می‌کند، محققان ما نیز برای مواجهه با تحریم‌های علمی، راهکارهایی را به کار می‌گیرند. محققان ما مسیرهایی را می‌شناسند که از طریق آن‌ها می‌توانند محدودیت‌های علمی را دور بزنند و فعالیت‌های پژوهشی خود را ادامه دهند.
محدودکردن همکاری‌های علمی ایران؛ تشدید همان فشارهایی که با آن‌ها مواجهیم
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به تفاوت میان سیاست‌های رسمی دولت آمریکا و رفتار همه دانشگاه‌ها و مجلات علمی این کشور اظهار کرد: در چنین شرایطی باید توجه کنیم که اگرچه آمریکا به دانشگاه‌های خود دستور داده است با دانشگاه‌های ایرانی همکاری نکنند، اما آیا همه دانشگاه‌ها و محافل علمی این دستور را اجرا می‌کنند؟ ما معتقدیم که در همان دانشگاه‌های آمریکا نیز ممکن است افرادی حضور داشته باشند که با وجود دستور دولت، به همکاری‌های علمی با ایران ادامه دهند.
آخوندزاده ادامه داد: در میان سردبیران مجلات علمی جهان نیز افرادی هستند که ممکن است مستقل از این محدودیت‌ها عمل کنند و با وجود دستورهای دولت آمریکا، همکاری‌های بین‌المللی خود با پژوهشگران ایرانی را ادامه دهند.
وی با اشاره به پیامدهای احتمالی تصویب طرح‌های محدودکننده در داخل کشور گفت: در چنین شرایطی، اگر ما طرحی را تصویب کنیم که نتیجه آن این باشد که حتی همان یکی، دو دانشگاهی هم که همچنان با دانشگاه‌های ایرانی همکاری بین‌المللی دارند، دیگر نتوانند با ما همکاری کنند، در واقع به خودمان آسیب زده‌ایم.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت تاکید کرد: این کار نوعی خودزنی است. اگر آمریکا با اعمال تحریم‌های علمی در پی تضعیف توان علمی ایران باشد، نباید ما نیز اقداماتی انجام دهیم که همان محدودیت‌ها را تشدید کند و به قطع ارتباطاتی بینجامد که هنوز امکان ادامه آن‌ها وجود دارد.
هشدار به مجلس درباره پیامدهای طرح مقابله با نفوذ
آخوندزاده با اشاره به این موضوع که تصویب برخی طرح‌ها ممکن است بر تعاملات علمی کشور تاثیر منفی بگذارد، گفت: از نمایندگان محترم مجلس درخواست می‌کنیم در شرایط فعلی کاری نکنند که به زیان خودمان تمام شود. نباید با تصمیم‌هایی که به محدودشدن همکاری‌های علمی منجر می‌شوند، فشارهای موجود بر دانشگاه‌ها و محققان کشور را افزایش دهیم.
وی در ادامه با اشاره به مواضع مطرح‌شده از سوی مسئولان ارشد کشور افزود: رئیس‌جمهور، دکتر پزشکیان، و رئیس مجلس، دکتر قالیباف، نیز بر این موضوع تاکید کرده‌اند که تصویب نهایی این طرح به نفع تعاملات علمی کشور نیست و می‌تواند سطح علمی کشور را کاهش دهد و آن را تضعیف کند.
راهکار مقابله با نفوذ چیست؟
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت در پاسخ به این پرسش که نگرانی نمایندگان مجلس درباره احتمال نفوذ در تعاملات علمی چگونه باید برطرف شود، گفت: اعتقاد من این است که ما در شرایط جنگی قرار داریم و دشمن برای واردکردن آسیب به کشور از روش‌های مختلف استفاده می‌کند. در این موضوع تردیدی وجود ندارد که باید برای مقابله با تهدیدها آماده باشیم.
آخوندزاده با تاکید بر ضرورت نقش‌آفرینی دستگاه‌های امنیتی در این زمینه اظهار کرد: دستگاه‌های امنیتی باید در کنار محققان و اعضای هیئت علمی قرار بگیرند، به آن‌ها مشاوره بدهند و آموزش‌های لازم را ارائه کنند تا بدانند در تعاملات علمی و بین‌المللی چه نکاتی را باید رعایت کنند تا از خود و کشورشان محافظت کنند.
وی افزود: به‌جای آنکه دانشگاهیان را از تعاملات بین‌المللی محروم کنیم، باید به آن‌ها آموزش بدهیم که چگونه در این تعاملات حضور داشته باشند، بدون آنکه آسیب ببینند یا زمینه‌ای برای سوءاستفاده از اطلاعات علمی کشور فراهم شود.
آیا باید همکاری علمی با کشورهای سطح یک را متوقف کرد؟
آخوندزاده در ادامه گفت‌وگو، در واکنش به این دیدگاه که برای پیشگیری از نفوذ باید همکاری با برخی کشورهای پیشرفته علمی را محدود کرد، اظهار کرد: برای مثال، اگر نگران تعاملات علمی با آمریکا هستیم، باید توجه کنیم که تهدیدهای احتمالی لزوما از مسیری که تصور می‌کنیم، وارد نمی‌شوند.
وی با اشاره به امکان استفاده از پوشش‌های مختلف برای جمع‌آوری اطلاعات علمی افزود: اگر قرار باشد فردی برای جاسوسی یا جمع‌آوری اطلاعات علمی به کشور ما اعزام شود، لزوما قرار نیست این فرد مستقیما از سوی یک دانشگاه آمریکایی معرفی شود. ممکن است چنین اقدامی از مسیرهای دیگری صورت بگیرد؛ برای مثال، فردی با تابعیت کشور دیگری یا از طریق یک دانشگاه در کشوری مانند پاکستان وارد این فرایند شود.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت ادامه داد: آیا باید آن‌قدر ساده‌انگار باشیم که تصور کنیم هر فردی که ممکن است در پی جاسوسی یا جمع‌آوری اطلاعات باشد، حتما باید آمریکایی و دارای ظاهری مشخص باشد؟ چنین برداشتی نوعی ساده‌نگری است.
آخوندزاده با تاکید دوباره بر ضرورت هوشیاری در برابر تهدیدها تصریح کرد: اصل موضوع این است که ما وارد یک جنگ تمام‌عیار شده‌ایم که یکی از ابعاد آن، جنگ علمی است. دشمن می‌خواهد به ما آسیب بزند و به همین دلیل باید به اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و محققان آموزش داده شود که چگونه از بروز این آسیب‌ها جلوگیری کنند.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت در پایان تاکید کرد: راه‌حل مقابله با این نگرانی‌ها، صرفا تصویب یک طرح محدودکننده نیست؛ بلکه باید آموزش و آگاهی‌بخشی را در اولویت قرار داد تا محققان بتوانند ضمن حفظ هوشیاری و رعایت ملاحظات امنیتی، ارتباطات علمی خود را نیز ادامه دهند.
انتهای پیام/
نظر شما