به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، «چاپ ۴ هزار و ۸۰۰ مقاله در اسکوپوس را بخاطر قطعی اینترنت از دست دادیم»؛ جمله آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت در نقد عدم دسترسی دانشگاهیان به اینترنت است اما این موضع‌گیری فرامتن مهمی در خود جای داده است؛ چاپ شدن مقالات علمی در مجلات خارجی در نگاه مسئولان آموزشی کشور امری مهم و حیاتی تلقی می‌شود.

پژوهشگران ایرانی در سال 2025 بیش از 77 هزار مقاله در مجلات بین‌المللی منتشر کردند و ایران را در رتبه 18 تولید علم جهان قرار دارند. همچنین دانشگاه‌های ایرانی حضور پررنگی در رتبه‌بندی های مشهور جهانی از جمله کیواس، تایمز، شانگهای، وبومتریکس، یواس نیوز، لایدن ،نیچر ایندکس و ISC دارند. اینکه این مقالات تا چه حد به نیازهای جامعه ما کمک می‌کنند مبحثی است که درباره آن زیاد گ فته و شنمیده‌ایم در این مجال می‌خواهیم به بررسی اعتبار سنجی انتشار مقالات در مجلات خارجی و ظرفیت داخلی برای چاپ مقالات بپردازیم.

تلاشی برای هیچ؛ معیارهایی که صدای دانشگاه‌های دنیا را هم درآورده‌اند

اگر چه تلاش استادان و پژوهشگران ایرانی برای چاپ مقاله در مجلات خارجی یا برنامه‌ریزی‌های دانشگاه‌ها برای ارتقای جایگاه خود در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی، امری مذموم نیست اما باید دید این نگاه علم و دانش ایرانی را تا چه حد به معیارهای خارجی محدود می‌کند، معیارهایی که امروزه از سوی نهادهای بین‌المللی هم مورد انتقاد قرار گرفته‌اند.

ایسکانیوز پیش‌تر در گزارش رواج بی‌عدالتی در رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان و ارزیابی دانشگاه‌ها براساس نتایج رتبه‌بندی‌ها اشتباه است به این موضوع پرداخت. در این گزارش‌ها آمده است که مدیران دانشگاهی جهان معتقدند که رتبه‌بندی‌های دانشگاهی به رواج بی‌عدالتی علمی منجر می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از دانشگاه‌های جهان از شرکت در رتبه‌بندی‌های دانشگاهی اجتناب می‌کنند.

با توجه به این نقاط ضعف به نظر می‌رسد لازم است که دانشمندان و اندیشمندان ایرانی در نقطه‌ای ایستاده و از خود بپرسند آیا زمان انتقال از «علمِ کپی‌برداری‌شده» به سمت «اعتبار علمی ملی» و «نظریه‌پردازی بومی» نرسیده است؟!

بیژن رنجبر رئیس دانشگاه آزاد و استاد تمام دانشگاه تربیت مدرس در این زمینه با تأکید بر ضرورت توجه به اعتبار علمی ملی گفت: من استاد دانشگاه هستم و مقالات متعددی دارم؛ این‌ها ارزشمند است، اما وقت آن رسیده است که به سمت تولید اعتبار علمی ملی و تقویت ظرفیت‌های داخلی حرکت کنیم.

اعتبار علمی ایران با تولیدات فاخر و داخلی بازتعریف شود

کارشناسان معتقدند این تغییر رویکرد، در واقع نوعی بازنگری در تعریف «موفقیت علمی» است. در سال‌های اخیر، فشار برای انتشار در مجلات معتبر بین‌المللی (ISI و غیره)، دانشگاهیان را به سمتی سوق داده که گاهی از رسالت اصلی خود، یعنی حل مسائل داخلی، فاصله گرفته و به دنبال تایید شدن در باشگاه‌های علمی غربی بوده‌اند.

دکتر رنجبر با اشاره به ضرورت تقویت ظرفیت‌های داخلی، خواستار آن شد که اعتبار علمی، نه فقط از طریق تایید خارجی، بلکه از طریق «تولیدات فاخر و استاندارد داخلی» بازتعریف شود. عبدالحسین خسروپناه دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی هم در این زمینه معتقد است که باید بر تولیدات فاخر داخلی و استانداردسازی هر چه بیشتر مجلات داخلی معتبر تلاش کنیم.

به عقیده کارشناسان استانداردسازی مجلات علمی داخلی، اولین قدم برای خروج از چرخه وابستگی است. اگر مجلات داخلی نتوانند کیفیت و اعتبار علمی مورد نیاز پژوهشگران را فراهم کنند، هرگونه تلاش برای «خوداتکایی علمی» تنها در حد یک شعار باقی خواهد ماند. لذا، ارتقای کیفیت این مجلات، ضرورتی است که فراتر از تصمیمات مدیریتی، یک ضرورت استراتژیک برای بقای دانش بومی است.

درآمد مجلات خارجی از مقالات ایرانی

نگاه کردن به اقتصاد شکل گرفته حول مجلات علمی در دنیا، زاویه دید جدیدی برای استفاده از ظرفیت مجلات داخلی به روی ما باز می‌کند؛ جایی که هزینه چاپ مقالات در ژورنال های معتبر دنیا از 30 دلار برای مجلات هندی تا 500 دلار برای مجلات آمریکایی (یا سایر واحدهای ارزی مثل یورو و پوند انگلیس) و حتی در مواردی بیشتر و تا 10000 دلار تعیین می‌شود.

اگر میانگین اعداد بالا یعنی 265 دلار برای هر مقاله (بین 30 و 500 دلار) را در تعداد مقالات اساتید ایرانی یعنی 77 هزار مقاله در سال 2025 ضرب کنیم؛ به عدد شگفت انگیز 20 میلیون و 405 هزار دلار خواهیم رسید. که با احتساب هر دلار 178 هزار تومان عدد 3600 میلیارد تومان می‌رسیم؛ البته عدد فوق با فرض دریافت پول توسط همه مجلات است که در عمل اینگونه نیست و برخی مجلات به صورت رایگان اقدام به چاپ مقالات می‌کنند.

حال سوال اساسی اینجاست که آیا با یک دهم این پول نمی‌توان اقتصادی حول مجلات داخلی شکل داد؟

هزینه پنهان چاپ مقاله در نشریات خارجی

بر اساس مطالعه «مرکز پژوهش‌های مجلس» در ۱۴۰۳، میانگین زمان داوری مقالات ایرانی در مجلات برتر آمریکایی-اروپایی ۲.۵ برابر میانگین جهانی است و نرخ پذیرش مقالات با وابستگی ایرانی ۲۷ درصد کمتر از مشابه اروپایی است؛ موضوعی که می‌توان از آن با عنوان کنترل محتوای علمی یاد کرد. یعنی پژوهشگر ایرانی مجبور است بیش از دو برابر وقت و هزینه صرف کند تا شاید مقاله پذیرفته شود.

تجربه موفق ترکیه در نمایه‌سازی داخلی نشریات چه بود؟

تجربه ترکیه در تقویت مجلات علمی داخلی، یک نمونه مستند است که نشان می‌دهد چگونه یک کشور می‌تواند با سرمایه‌گذاری بر زیرساخت‌های ملی، وابستگی به ناشران خارجی را کاهش داده و کیفیت نشر علمی خود را ارتقا دهد.

پروژه TR Dizin از آگوست سال ۲۰۰۰ به‌عنوان یک پایگاه داده ملی ترکیه برای نمایه‌سازی مجلات علمی آغاز به کار کرد. در سال ۲۰۱۳، پایگاه‌های داده ملی قدیمی (مانند بانک اطلاعات پزشکی ملی) در قالب یکپارچه‌ای به نام TR Dizin (یا TR Index) ادغام شدند تا به عنوان «شاخص استنادی ملی» ترکیه عمل کند. این اقدام در حقیقت برای ایجاد چارچوبی یکپارچه و منسجم برای ارزیابی و پایش کیفیت نشریات بود.

TR Dizinهسته مرکزی این سیستم است. وظیفه اصلی آن، نمایه‌سازی مجلاتی است که پس از ارزیابی دقیق توسط کمیته‌های تخصصی و بر اساس معیارهای مشخص، تأیید شده‌اند. این نمایه، فراتر از یک فهرست ساده عمل می‌کند و امکان رصد استنادها و عملکرد مجلات را فراهم می‌آورد.
قلب تپنده این سیستم، معیارهای ارزیابی مجلات است که ورود و ماندگاری مجلات در چرخه علمی با کیفیت را تضمین می‌کند. این معیارها کاملاً شفاف و الزام‌آورند و در سایت رسمی TR Dizin منتشر شده‌اند. معیارهایی از قبیل نشر منظم، دسترسی آزاد محتوا، ساختار استاندارد مقاله، شفافیت و اخلاق در نشر.

این رویکرد جامع نتایج ملموس و قابل اندازه‌گیری داشته است. تعداد مجلات نمایه شده در TR Dizin از ۸۴۲ عنوان در سال ۲۰۱۸ به ۱,۶۲۰ عنوان تا سال ۲۰۲۲ رسیده است. این مجلات تا سال 2022، محتوای حدود ۵۰۰,۰۰۰ مقاله و بیش از ۲۲,۰۰۰ گزارش پروژه را پوشش می‌دادند.

همچنین باید توجه داشت که اکنون در کشور حدود ۲۶۰۰ نشریه علمی فعال داریم که سالانه بین ۶۰ تا ۸۰ هزار مقاله علمی منتشر می‌کنند . در این میان حدود 470 نشریه موفق شده‌اند در پایگاه‌های استنادی بین‌المللی مانند اسکوپوس نمایه شوند. این مسئله نشان‌دهنده رسیدن این نشریات به استانداردهای بین‌المللی است و از منظر اعتبار علمی و ظرفیت‌های داخلی کشور اهمیت بالایی دارد.

در شرایط عادی کشور استدلال‌های محکمی برای توجه بیشتر به مجلات داخلی نسبت به مجلات خارجی وجود دارد که باعث می‌شود در شرایط جنگ و قطعی اینترنت «مجلات داخلی» را نه به عنوان جایگزینِ ناخواسته، بلکه به عنوان«مرکز اصلی تولید و تبادل دانش» دید. چرا که بهره‌گیری از ظرفیت‌های داخلی در این مقطع، نه عقب‌گرد، که یک استراتژی برای حفظ تداوم علمی در برابر فشارهای خارجی است. با هدایت اساتید و دانشجویان به سمت حل مسائل کشور در آینده نزدیک می‌توان زمینه توجه ویژه به مدل اعتبارسنجی و مجلات داخلی را فراهم کرد.

انتهای پیام/