به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ عبور یک محموله صادراتی از مرزهای کشور، پایان مسیر تولید نیست، بلکه آغاز رقابتی پیچیده در بازاری است که کیفیت، قیمت، سلامت و استمرار تأمین کالا تعیین می‌کند کدام تولیدکننده فرصت ماندگاری خواهد داشت. برای استان همدان که اقتصاد آن پیوند عمیقی با کشاورزی، دامپروری و صنایع وابسته دارد، صادرات فرآورده‌های دامی می‌تواند فراتر از فروش محصولات موجود، زمینه‌ای برای گسترش فعالیت صنعتی و ایجاد ارزش افزوده باشد. با این حال، تفاوت میان صادرکننده مواد اولیه و تولیدکننده محصولات نهایی، مسئله‌ای است که آینده این بخش از اقتصاد استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
همدان به واسطه موقعیت جغرافیایی، سابقه فعالیت‌های کشاورزی و دامپروری و ارتباط با بازارهای مصرف و تولید استان‌های همجوار، از ظرفیت توسعه زنجیره‌های غذایی و صنایع وابسته برخوردار است. در شهرستان‌هایی مانند ملایر، نهاوند، تویسرکان و اسدآباد، فعالیت‌های کشاورزی و دامداری بخشی از ساختار معیشتی مناطق روستایی را تشکیل می‌دهد و در دیگر شهرستان‌ها نیز واحدهای تولیدی و خدمات مرتبط با دام و طیور در اقتصاد محلی نقش دارند. با وجود این ظرفیت، تبدیل تولید اولیه به فعالیت صادراتی پایدار مستلزم شکل‌گیری مجموعه‌ای از زیرساخت‌هاست که از تأمین مواد اولیه استاندارد آغاز می‌شود و تا فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و بازاریابی بین‌المللی ادامه پیدا می‌کند.
مسیر تاریخی توسعه صنایع دامی در ایران نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های تولیدی طی دهه‌های گذشته بر تأمین نیاز بازار داخلی متمرکز بوده است. گسترش کشتارگاه‌های صنعتی، واحدهای بسته‌بندی، مراکز سردخانه‌ای و صنایع تبدیلی به‌تدریج امکان عرضه محصول در بازارهای دورتر را فراهم کرد. با این حال، توسعه زیرساخت‌های تولیدی همواره به معنای شکل‌گیری توان صادراتی نبوده است؛ زیرا بازار خارجی علاوه بر ظرفیت تولید، به گواهی‌های بهداشتی، کیفیت یکنواخت، قابلیت رهگیری محصول و تعهد به برنامه تحویل نیاز دارد. این تفاوت برای واحدهای تولیدی همدان نیز تعیین‌کننده است.
حجم اعلام‌شده صادرات فرآورده‌های خام دامی استان از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا مهرماه به هزار و ۱۷۲ تن رسیده است؛ رقمی که از حضور محصولات مرتبط با این بخش در چهار بازار روسیه، ارمنستان، ویتنام و ایتالیا حکایت دارد. ترکیب کالاهای صادراتی شامل ماهی منجمد، پای مرغ بسته‌بندی‌شده و پوست دام در مراحل مختلف فرآوری است. تنوع این محصولات از آن جهت اهمیت دارد که هرکدام در زنجیره‌ای متفاوت از تولید و مصرف قرار می‌گیرند و نیازمند استانداردهای اختصاصی هستند. با این حال، مقدار صادرات به‌تنهایی نشان‌دهنده سودآوری نیست و برای ارزیابی اقتصادی باید ارزش دلاری، قیمت هر تن، هزینه تولید و سهم هر محصول از مجموع صادرات نیز مشخص باشد.
یکی از فرصت‌های کمتر دیده‌شده این تجارت، استفاده اقتصادی از بخش‌هایی از دام و طیور است که تقاضای مصرفی آنها در بازارهای مختلف یکسان نیست. پای مرغ نمونه‌ای از محصولاتی است که به دلیل تفاوت الگوهای غذایی و تقاضای صنعتی در کشورهای گوناگون، می‌تواند در بازار خارجی ارزش تجاری پیدا کند. تبدیل چنین محصولی به کالای صادراتی مستلزم جمع‌آوری بهداشتی، درجه‌بندی، شست‌وشو، بسته‌بندی و انجماد مناسب است. در صورت رعایت الزامات فنی و اقتصادی، توسعه این فعالیت می‌تواند به استفاده بهتر از ظرفیت تولید و کاهش هدررفت بخش‌هایی از محصولات کشتارگاهی کمک کند.
در بخش صادرات پوست دام نیز موضوع ارزش افزوده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. سالامبور و کراست هر دو از مراحل فرآوری پوست هستند، اما در یک سطح از زنجیره تولید قرار ندارند. سالامبور معمولاً به پوست فرآوری‌شده در مراحل ابتدایی اطلاق می‌شود، درحالی‌که کراست مراحل بیشتری از آماده‌سازی را پشت سر گذاشته و به تولید چرم نهایی نزدیک‌تر است. صادرات این محصولات امکان کسب درآمد و ورود به بازارهای خارجی را فراهم می‌کند، اما پرسش مهم آن است که چه میزان از عملیات تکمیلی و ارزش اقتصادی محصول در داخل استان انجام می‌شود و چه بخشی از فرصت تولید کالاهای نهایی در اختیار صنایع کشورهای خریدار قرار می‌گیرد.
صنعت چرم نمونه‌ای روشن از تفاوت میان صادرات ماده اولیه و محصول نهایی است. پوست دام پس از عبور از مراحل دباغی، رنگ‌آمیزی، تکمیل و طراحی می‌تواند در تولید انواع کیف، کفش، پوشاک و مصنوعات چرمی مورد استفاده قرار گیرد. با حرکت در این زنجیره، فرصت ایجاد فعالیت‌های تخصصی بیشتری فراهم می‌شود؛ هرچند فرآوری عمیق‌تر همواره به معنای سود بیشتر نیست و به سرمایه، فناوری، بازار فروش و هزینه‌های تولید وابسته خواهد بود. برای همدان، توسعه پیوند میان واحدهای فرآوری پوست و صنایع تولید مصنوعات چرمی می‌تواند یکی از مسیرهای بررسی‌پذیر برای افزایش سهم استان از ارزش نهایی صادرات باشد.
در کنار فرصت‌های اقتصادی، الزامات بهداشتی یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل حضور در تجارت جهانی فرآورده‌های دامی است. محصولی که در بازار داخلی قابل عرضه است، لزوماً بدون رعایت شرایط اضافی امکان ورود به کشور مقصد را ندارد. ضوابط مربوط به سلامت دام، فرآیند کشتار، شرایط نگهداری، کنترل آلودگی، بسته‌بندی و صدور گواهی‌های بهداشتی می‌تواند در کشورهای مختلف متفاوت باشد. حتی یک نقص در مستندات یا رعایت نکردن شرایط دمایی ممکن است به توقف محموله، افزایش هزینه انبارداری یا بازگشت کالا منجر شود. از همین رو، نظارت بهداشتی نه مانعی در برابر تجارت، بلکه یکی از پایه‌های اعتماد خریداران خارجی است.
در استان همدان، انجام بیش از ۶ میلیون نوبت واکسیناسیون دام از ابتدای سال ۱۴۰۵ نشان‌دهنده گستردگی عملیات پیشگیرانه در بخش سلامت دام است. این رقم مربوط به نوبت‌های واکسیناسیون است و نباید با تعداد دام‌های منحصربه‌فرد واکسینه‌شده یکسان تلقی شود؛ زیرا ممکن است یک دام بر اساس برنامه بهداشتی، واکسن‌های مختلف دریافت کند. واکسیناسیون علیه بیماری‌هایی مانند تب برفکی، بروسلوز و طاعون نشخوارکنندگان کوچک، در کنار مراقبت‌های دامپزشکی، می‌تواند خطر خسارت‌های ناشی از بیماری را کاهش دهد. با این حال، سنجش اثربخشی واقعی این اقدامات به اطلاعاتی درباره جمعیت دام هدف، میزان پوشش و روند بروز بیماری‌ها نیاز دارد.
پیشگیری از بیماری‌های مشترک میان انسان و دام نیز پیوند مستقیمی با سلامت عمومی و پایداری فعالیت اقتصادی دارد. سمپاشی حدود ۱۴۰ هزار رأس دام و ۸۳۱ هزار مترمربع جایگاه دام در همدان، از جمله اقدامات گزارش‌شده برای مقابله با ناقلان بیماری‌ها در سال جاری است. اهمیت چنین اقداماتی زمانی روشن می‌شود که بیماری‌هایی مانند تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو، علاوه بر تهدید سلامت انسان، می‌توانند نگرانی‌های جدی در فعالیت‌های دامداری و کشتارگاهی ایجاد کنند. البته کنترل این بیماری تنها به سمپاشی محدود نیست و رعایت اصول حفاظت فردی، نظارت بر کشتار، مراقبت از افراد در معرض خطر و اطلاع‌رسانی عمومی نیز ضرورت دارد.
در تجارت محصولات منجمد، حفظ زنجیره سرد از زمان تولید تا تحویل نهایی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. ماهی منجمد صادراتی باید در مراحل بسته‌بندی، انبارش و حمل‌ونقل تحت شرایط دمایی متناسب با استاندارد محصول نگهداری شود. هر اختلال در تجهیزات سرمایشی یا تأخیر غیرمنتظره در مسیر حمل ممکن است بر کیفیت کالا و هزینه تمام‌شده تأثیر بگذارد. برای استانی مانند همدان که دسترسی مستقیم به بندر دریایی ندارد، هماهنگی میان تولیدکننده، شرکت حمل‌ونقل، گمرک و خریدار خارجی اهمیت مضاعفی دارد. بهبود زیرساخت‌های لجستیکی می‌تواند بخشی از ریسک صادرات را کاهش دهد و امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای تحویل محموله‌ها فراهم کند.
مقایسه همدان با استان‌هایی مانند آذربایجان غربی، خراسان رضوی و اصفهان نیز می‌تواند به شناخت مسیرهای توسعه کمک کند. هرکدام از این استان‌ها به واسطه موقعیت جغرافیایی، ساختار تولید و دسترسی به شبکه‌های صنعتی و تجاری، شرایط متفاوتی برای صادرات محصولات کشاورزی و دامی دارند. همدان برای ارزیابی جایگاه خود باید شاخص‌هایی فراتر از وزن صادرات را بررسی کند؛ از جمله ارزش صادرات به ازای هر تن محصول، تنوع بازارهای مقصد، میزان فرآوری داخلی و سهم اشتغال مرتبط با صادرات. چنین مقایسه‌ای می‌تواند مشخص کند کدام زیرساخت‌ها بیشترین تأثیر را بر رقابت‌پذیری واحدهای تولیدی استان خواهند داشت.
خبرنگار: نازنین مولائی منظر
انتهای پیام./
نظر شما