به گزارش خبرنگار ایسکانیوز از استان خوزستان، سنتور عربی یکی از سازهای کمتر شناختهشده در موسیقی مردمان عرب خوزستان است که ریشههای حضور و ویژگیهای اجرایی آن را میتوان در ارتباطات تاریخی و فرهنگی میان خوزستان و مناطق عربنشین عراق بررسی کرد؛ سازی که علاوه بر نقش ملودیک در اجرا، بخشی از میراث موسیقایی و هویت فرهنگی این منطقه به شمار میرود.
محمود مشهودی، نوازنده سنتور و قومموسیقیشناس، در گفتوگو با اشاره به جایگاه این ساز در موسیقی عرب خوزستان اظهار کرد: سنتور یکی از سازهای مهم در بخشی از سنت موسیقایی مردمان عرب خوزستان است و پیوندهای تاریخی و فرهنگی آن را میتوان در گستره موسیقایی بینالنهرین، بهویژه جنوب عراق و خوزستان، بررسی کرد.
وی افزود: موسیقی مردمان عرب خوزستان در طول تاریخ تحت تأثیر ارتباطات فرهنگی و جغرافیایی گسترده با مناطق عربنشین عراق قرار داشته است. این ارتباطات نهتنها در زبان، شعر و مقامهای موسیقایی، بلکه در سازها و شیوههای اجرایی نیز قابل مشاهده است.
این استاد و نوازنده سنتور با اشاره به کارکرد موسیقایی این ساز بیان کرد: سنتور عربی صرفاً یک ابزار همراهی نیست، بلکه در برخی گونههای موسیقی عربی نقش مهمی در اجرای ملودیها، مقامها و جملهبندیهای موسیقایی دارد و در سبک موسیقی کلاسیک مقامی و موسیقی شعبی ـ ریفی، یعنی موسیقی مردمی و روستایی، مورد استفاده قرار میگیرد.
سنتور ایرانی و سنتور عربی؛ تفاوت در ساختار و شیوه نوازندگی
مشهودی درباره تفاوت سنتور ایرانی و سنتور عربی توضیح داد: یکی از تفاوتهای مشخص این دو ساز، ساختار فیزیکی و تعداد خرکهای آنهاست. سنتور عربی معمولاً ۱۲ خرک و سنتور رایج ایرانی ۹ خرک دارد؛ البته تفاوتها تنها به تعداد خرکها محدود نمیشود و در ساختار صوتی و شیوه نوازندگی نیز تفاوتهای مهمی وجود دارد.
وی نوع مضرابنوازی را از مهمترین تفاوتهای این دو ساز دانست و گفت: در سنتور عربی، نوازندگی با مضرابهای بدون نمد انجام میشود که باعث میشود صدای ساز شفافتر، تیزتر، بلندتر و از نظر حجم صوتی پرقدرتتر باشد. در مقابل، در سنتور ایرانی از مضرابهای نمددار استفاده میشود که موجب نرمتر شدن طنین ساز و کاهش نسبی حجم و شدت صدای آن میشود.
این نوازنده افزود: نظام کوک، گستره صوتی و شیوه استفاده از درجات موسیقایی در این دو ساز متناسب با سنتهای موسیقایی مربوط به خود شکل گرفته است. سنتور ایرانی در خدمت نظام دستگاهی و ردیف موسیقی ایرانی قرار دارد، در حالی که سنتور عربی با نظام مقامی موسیقی عربی، بهویژه سنت موسیقی عراق، ارتباط دارد.
شناخت مقامهای عربی؛ ضرورت برای نوازندگان سنتور
مشهودی با اشاره به ویژگیهای موسیقایی سنتور عربی گفت: یکی از ویژگیهای مهم این ساز، قابلیت اجرای جملات ملودیک و حرکت در فضای مقامهای موسیقی عربی است. در موسیقی مقامی، شناخت فواصل، درجات متغیر، جملهبندیها، فرودها و ویژگیهای اختصاصی هر مقام اهمیت زیادی دارد.
وی ادامه داد: نوازنده سنتور باید علاوه بر تسلط بر تکنیکهای اجرایی ساز، شناخت عمیقی از مقامهای موسیقی عربی داشته باشد. آشنایی با مقامهایی مانند بیات، حجاز، راست و نهاوند و دیگر مقامهای رایج در سنت موسیقی عربی برای اجرای صحیح این موسیقی ضروری است.
این استاد سنتور با تأکید بر تفاوت منطق موسیقایی این دو سنت بیان کرد: نمیتوان صرفاً با تکیه بر آموزش سنتور ایرانی، انتظار اجرای اصیل و صحیح موسیقی مقامی عربی را داشت، چراکه هر یک از این دو سنت موسیقایی، منطق ملودیک و زیباییشناسی خاص خود را دارند.
وی درباره نقش سنتور در گروههای موسیقی عربی اظهار کرد: در گروههای موسیقی کلاسیک عربی، سنتور میتواند نقش مهمی در اجرای ملودیهای مقامی، گسترش جملات موسیقایی و ایجاد پاسخهای ملودیک داشته باشد. این ساز در کنار سازهایی مانند عود، قانون، کمانچه و سازهای ضربی، به غنای صوتی و ملودیک گروه کمک میکند.
مشهودی افزود: در موسیقی شعبی ـ ریفی نیز نقش ساز تابع ساختار اجرایی و ویژگیهای هر گونه موسیقایی است. در این فضا، سنتور میتواند در اجرای ملودیهای اصلی، همراهی با خواننده و ایجاد رنگآمیزی صوتی نقش داشته باشد؛ البته جایگاه آن در تمام گروههای عربی یکسان نیست و به سنت اجرایی، ترکیب سازها، نوع مقام و سلیقه موسیقایی نوازندگان بستگی دارد.
آموزش سنتور عربی همچنان متکی بر شیوههای شنیداری است
این نوازنده سنتور با اشاره به وضعیت آموزش این ساز در خوزستان گفت: در حال حاضر بخش عمده آموزش سنتور عربی در خوزستان بر اساس شیوههای رایج آموزش سینهبهسینه و سماعی (شنیداری) انجام میشود که در آن هنرجو با مبانی نوازندگی، تکنیک مضراب، مقامهای عربی و قطعات موسیقی آشنا میشود.
وی با اشاره به کمبود منابع آموزشی مدون و دورههای تخصصی در این حوزه افزود: آموزش این ساز باید از دو مسیر مکمل دنبال شود؛ نخست، آموزش تکنیکهای اختصاصی نوازندگی سنتور عربی و دوم، آموزش مقامشناسی، شناخت فواصل و شیوههای اجرایی موسیقی عربی.
مشهودی تأکید کرد: هنرجو باید علاوه بر مهارت فنی، با فرهنگ موسیقایی و سنت اجرایی این ساز نیز آشنا شود؛ در غیر این صورت ممکن است صرفاً تکنیک نوازندگی یک ساز را فرا بگیرد، بدون آنکه به درک درستی از هویت موسیقایی آن دست پیدا کند.
سنتور عربی؛ میراثی نیازمند پژوهش و مستندسازی
این استاد و نوازنده سنتور با اشاره به اهمیت سازها در شناخت تاریخ فرهنگی جوامع اظهار کرد: سازها حامل بخشی از تاریخ فرهنگی جوامع هستند. شیوه کوک، تکنیک نوازندگی، نوع ملودیها و چگونگی حضور یک ساز در گروه موسیقی، اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ و ارتباطات فرهنگی یک جامعه در اختیار ما قرار میدهد. از این منظر، شناخت سنتور میتواند به درک بهتر پیوندهای موسیقایی میان خوزستان و جنوب عراق و همچنین شناخت تحولات موسیقی عرب خوزستان کمک کند.
وی کمبود مستندات و منابع پژوهشی اختصاصی درباره سنتور عربی در حوزه موسیقی عرب خوزستان، نبود متدهای آموزشی متناسب با مقامهای عربی، محدود بودن تعداد استادان و نوازندگان متخصص و کمرنگ بودن حضور این ساز در برخی گروههای موسیقی را از جمله مسائل این حوزه برشمرد.
مشهودی با تأکید بر ضرورت توجه به بستر فرهنگی سازها گفت: گاهی سازها بدون توجه به بستر فرهنگی و نظام موسیقایی خود آموزش داده میشوند، در حالی که برای حفظ اصالت یک سنت موسیقایی، باید ساز را همراه با مقامها، ریتمها، شیوههای اجرایی و فرهنگ اجتماعی آن مطالعه کرد.
وی معتقد است سنتور عربی ظرفیت آن را دارد که جایگاه جدیتری در موسیقی مردمان عرب خوزستان پیدا کند، اما این اتفاق زمانی ارزشمند خواهد بود که بر پایه شناخت علمی، آموزش صحیح و احترام به ویژگیهای موسیقی مقامی عربی شکل بگیرد.
نسل جوان و ضرورت انتقال دانش موسیقایی
این نوازنده با اشاره به ضرورت آشنایی نسل جوان با پیشینه موسیقایی سنتور عربی اظهار کرد: نسل جوان علاوه بر یادگیری تکنیک نوازندگی، باید با مقامهای موسیقی عربی، شیوههای اجرایی استادان قدیمی و ارتباطات تاریخی این موسیقی آشنا شود. همچنین رسانهها، مراکز فرهنگی، دانشگاهها و نهادهای متولی میراث فرهنگی میتوانند نقش مؤثری در معرفی این ساز ایفا کنند.
مشهودی افزود: هدف نباید صرفاً افزودن یک ساز به ترکیب گروههای موسیقی باشد، بلکه باید تلاش کنیم سنتهای اجرایی، دانش موسیقایی و هویت فرهنگی مرتبط با آن را نیز حفظ و به نسلهای آینده منتقل کنیم.
وی در پایان با اشاره به ظرفیتهای موسیقی عرب خوزستان برای پژوهش، آموزش و معرفی در سطح ملی و بینالمللی خاطرنشان کرد: سنتور یکی از موضوعات ارزشمند در این مسیر است و شناخت علمی، مستندسازی و آموزش درست آن میتواند به حفظ و معرفی بخشی از میراث موسیقایی خوزستان کمک کند.
انتهای پیام/
نظر شما