به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ جایگاه همدان در تاریخ معاصر ایران تنها به حضور در جغرافیای جنگ محدود نمیشود؛ این استان در سالهای دفاع مقدس یکی از مناطق اثرگذار در پشتیبانی، اعزام نیرو، حضور فرماندهان و شکلگیری بخشی از خاطرات ماندگار جنگ بوده است. امروز اما میدان دیگری پیش روی این استان قرار گرفته؛ میدان حفظ حافظه تاریخی. میدانی که در آن دیگر صدای انفجار و عملیات نظامی شنیده نمیشود، اما رقابت برای ثبت دقیق روایتها، اسناد و تجربههای انسانی آغاز شده است.
موضوع مستندسازی اسناد جنگ و عملیاتهای مقاومت، اگرچه در ظاهر یک فعالیت فرهنگی و اداری به نظر میرسد، اما در عمق خود با مسئلهای بزرگتر یعنی «حفظ سرمایه تاریخی یک جامعه» ارتباط دارد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که ملتهایی که توانستهاند تاریخ بحرانها، جنگها و تحولات خود را دقیق ثبت کنند، نهتنها گذشته خود را حفظ کردهاند، بلکه از آن برای آموزش، هویتسازی فرهنگی و حتی توسعه گردشگری تاریخی استفاده کردهاند.
همدان با پیشینه تمدنی چند هزار ساله، از معدود استانهایی است که همزمان چند لایه تاریخی را در خود جای داده است؛ از آثار باستانی و میراث هگمتانه گرفته تا خاطرات معاصر دفاع مقدس. همین همنشینی میان تاریخ کهن و تاریخ معاصر میتواند ظرفیت ویژهای برای تبدیل شدن استان به یکی از قطبهای مطالعات تاریخی و فرهنگی کشور ایجاد کند؛ ظرفیتی که البته نیازمند برنامهریزی فراتر از برگزاری مناسبتهای سالانه است.
براساس اعلام مسئولان حوزه حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس همدان، این استان در زمینه جمعآوری و مستندسازی اسناد مرتبط با جنگ ۱۲ روزه و عملیاتهای دوران دفاع مقدس در شمار استانهای پیشتاز کشور قرار گرفته است. این موضوع نشان میدهد که روند ثبت اسناد در همدان از مرحله نگهداری خاطرات شفاهی عبور کرده و به سمت ایجاد یک بانک اطلاعاتی منسجمتر حرکت میکند؛ اما پرسش اصلی اینجاست که خروجی این حجم از اسناد تا چه اندازه میتواند در فضای عمومی جامعه دیده شود؟
یکی از چالشهای اصلی در حوزه ثبت تاریخ جنگ، فاصله میان تولید سند و تبدیل آن به روایت قابل فهم برای جامعه است. یک سند زمانی زنده میشود که بتواند با مخاطب امروز ارتباط برقرار کند. عکس، فیلم، نامه، خاطره یا گزارش عملیاتی اگر تنها در قفسههای آرشیوی باقی بماند، بخش مهمی از کارکرد اجتماعی خود را از دست میدهد. نسل جدید بیش از گذشته نیازمند روایتهایی است که بتواند با زبان امروز، واقعیتهای تاریخی را برای او بازگو کند.
در سالهای اخیر بسیاری از کشورهای جهان از اسناد تاریخی خود به عنوان بخشی از قدرت فرهنگی استفاده کردهاند. موزههای جنگ، آرشیوهای دیجیتال، تولید فیلمهای مستند، روایتهای چندرسانهای و پروژههای پژوهشی دانشگاهی، نمونههایی از شیوههایی هستند که تاریخ را از فضای محدود کارشناسی به میان مردم آوردهاند. همدان نیز برای بهرهگیری از چنین ظرفیتی نیاز دارد نگاه خود را از «نگهداری سند» به «تولید روایت» تغییر دهد.
از سوی دیگر، اهمیت مستندسازی جنگ تنها به ثبت نقش نیروهای نظامی محدود نیست. یکی از بخشهای کمتر دیدهشده در روایتهای جنگ، نقش مردم عادی، خانوادهها، زنان، امدادگران، پشتیبانان اقتصادی و اجتماعی است. جنگ تنها در خطوط مقدم اتفاق نمیافتد؛ بخش بزرگی از آن در خانهها، شهرها و زندگی روزمره مردم جریان دارد. ثبت این بخش از تاریخ میتواند تصویر کاملتری از تجربه اجتماعی جنگ ارائه دهد.
استان همدان با شهرستانهایی مانند ملایر، نهاوند، تویسرکان، کبودراهنگ، اسدآباد و رزن، هرکدام دارای روایتهای مستقل و ظرفیتهای خاص تاریخی هستند. اگر فرآیند مستندسازی تنها در مرکز استان متمرکز شود، بخشی از حافظه محلی مناطق مختلف ممکن است از بین برود. بسیاری از خاطرات مهم در روستاها و شهرهای کوچک وجود دارد؛ جایی که شاید آخرین شاهدان برخی وقایع تاریخی امروز در میان مردم همان مناطق زندگی میکنند.
موضوع دیگری که اهمیت این مسئله را بیشتر میکند، گذر زمان است. بسیاری از پیشکسوتان دفاع مقدس و شاهدان مستقیم وقایع، در سالهای پایانی عمر خود قرار دارند و هر سال بخشی از خاطرات شفاهی بدون ثبت از دست میرود. ثبت تاریخ شفاهی، گفتوگو با شاهدان و تبدیل تجربههای شخصی به منابع پژوهشی، یک اقدام زماندار است و تعلل در آن میتواند به از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی استان منجر شود.
با وجود ظرفیتهای موجود، چالشهایی نیز در مسیر تبدیل همدان به یک قطب مستندسازی تاریخی وجود دارد. پراکندگی اسناد، کمبود منابع پژوهشی، فاصله میان مراکز فرهنگی و دانشگاهی، ضعف در تولید محصولات رسانهای جذاب و گاهی نگاه مناسبتی به موضوعات تاریخی از جمله موانعی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
دانشگاههای استان همدان میتوانند در این مسیر نقش مهمتری ایفا کنند. پیوند میان مراکز علمی با مجموعههای فرهنگی، امکان شکلگیری پژوهشهای میانرشتهای در حوزه تاریخ شفاهی، جامعهشناسی جنگ، مطالعات فرهنگی و رسانه را فراهم میکند. چنین همکاریهایی میتواند اسناد موجود را از یک مجموعه بایگانی به منابع علمی قابل استفاده تبدیل کند.
همچنین ظرفیت گردشگری تاریخی همدان میتواند با این موضوع پیوند بخورد. همانطور که بسیاری از کشورها از مکانهای مرتبط با جنگهای تاریخی برای توسعه گردشگری فرهنگی استفاده کردهاند، ایران نیز میتواند از ظرفیت یادمانها، موزهها و مراکز روایت تاریخی برای جذب گردشگر داخلی و خارجی بهره بگیرد. این نگاه البته نیازمند طراحی حرفهای و فاصله گرفتن از اقدامات صرفاً نمادین است.
در کنار همه این موارد، هنر و رسانه نقش تعیینکنندهای دارند. سینما، مستند، عکاسی، پادکست، تولیدات دیجیتال و روایتهای کوتاه میتوانند پلی میان نسل گذشته و نسل امروز ایجاد کنند. اسناد جنگ زمانی اثرگذار خواهند بود که از زبان خشک اداری فاصله بگیرند و به داستانهایی انسانی تبدیل شوند؛ داستانهایی درباره انتخاب، مقاومت، امید، فداکاری و زندگی.
آینده این مسیر برای همدان به تصمیمهای امروز وابسته است. اگر مستندسازی تنها به ثبت چند مناسبت و تهیه چند گزارش محدود شود، بخش بزرگی از این سرمایه تاریخی بدون استفاده باقی خواهد ماند. اما اگر اسناد موجود به یک پروژه فرهنگی گسترده تبدیل شود، همدان میتواند نهتنها یکی از مراکز مهم حفظ تاریخ دفاع مقدس در کشور، بلکه نمونهای موفق از پیوند تاریخ، فرهنگ و توسعه باشد.
پنج یا ده سال آینده نشان خواهد داد که آیا همدان توانسته است از یک «استان دارای خاطرات بزرگ» به یک «استان تولیدکننده روایتهای ماندگار» تبدیل شود یا نه. زیرا تاریخ تنها زمانی زنده میماند که ثبت شود، روایت شود و به نسل بعد منتقل شود؛ و شاید بزرگترین نبرد امروز، نه در میدانهای گذشته، بلکه در برابر فراموشی باشد.
خبرنگار: نازنین مولائی منظر
انتهای پیام./
نظر شما