در میان ۴۵ کشوری که ناسا در گزارش خود از آنها به عنوان کشورهای در خطر خشکسالی شدید نام برده بود، ایران در جایگاه چهارم قرار داشت.
در گزارش ناسا آمده بود: پیشبینی میشود تا سال ۲۰۴۵ تقاضای مصرف آب شیرین در خاورمیانه ۶۰ درصد افزایش یابد، اما طبق مطالعات انجامشده منابع آب شیرین خاورمیانه تا سال ۲۰۵۰ حتی به رقمی ۱۰ درصد کمتر از میزان کنونی خواهد رسید. این گزارش میگوید آنچه که بر سر منابع آب در خاورمیانه آمده، نتیجه «سوءمدیریت، افزایش تقاضا برای استفاده از منابع زیرزمینی آب و نیز خشکسالی» است.
در همان روزهای پس از انتشار گزارش ناسا، مسئولان ایرانی آن را "غیر علمی" و مردود دانستند. معاون توسعه و پیشبینی سازمان هواشناسی کشور در واکنش به این تحقیق گفت: «نظام طبیعت به صورت مداوم خود را کنترل میکند و اگر قرار بود اقلیم کره زمین با کارهای انسان تغییر کند زندگی بشر سالها پیش تمام میشد.» اما از زمان انتشار گزارش ناسا تا به امروز شمار گزارشهایی که در رسانههای ایران منتشر میشوند و هر یک گوشهای از ابعاد نگرانیآور خشکسالی در ایران را به تصویر میکشند بهطور مرتب در حال افزایش است.
ضرورت اجماع ملی علیه خشکسالی
اوضاعی که در بیانات فوق تصویر میشود و از یک سال پیش به این سو بهطور مرتب در رسانههای ایران انتشار مییابند، به نگرانی و دغدغهی جدی کارشناسان و نخبگان و فعالان مدنی در داخل و خارج ایران تبدیل شدهاند. بسیاری از این کارشناسان میگویند بحران خشکسالی ایران جدی است و اجماع ملی برای مقابله ضرورت عاجل پیدا کرده است.
اما چه راهکارهایی برای مقابله با خشکسالی در کشوری پهناور مثل ایران وجود دارد؟
استفاده از منابع آب دریاها و انتقال آن به فلات مرکزی ایران معمولا نخستین راهکاری است که توجه بسیاری را به سوی خود جلب کرده و میکند، اما پیچیدهگی و دشواری عملی کردن، این طرحها را به رویاپردازی و افسانهپردازی نزدیک میکند.
بااین حال ابعاد خشکسالی در ایران چنان شدید و چشمانداز زیستمحیط ایران بهقدری نگرانکننده شده که ایدهها و طرحهای مربوط به انتقال آب از دریا به فلات مرکزی ایران در ماههای اخیر طرفدارانی روزافزون یافتهاند. اساس این طرحها در واقع رساندن آب دریا به سه منطقه کویری ایران یعنی دشت کویر، کویر لوت و تالاب خشکیده جازموریان است تا از این طریق، بتوان این کانونهای حرارتی گرمازا را مهار کرد و شرایط اقلیمی آنها را تغییر داد.
«دشت کویر» وسیعترین کویر ایران است که از دامنههای جنوبی البرز تا مرکز ایران گسترش دارد و وسعت آن بين ۵۰ تا ۶۰ هزار کيلومتر مربع است. در غرب این کویر دریاچه نمک (کویر خور) قرار دارد. کویر نمک یکی از قطبهای حرارتی زمین محسوب میشود. دمای آن در تابستان به ۵۰ درجه میرسد و گاهی اختلاف دمای بین روز و شب آن ۷۰ درجه سانتیگراد است.
«کویر لوت» دشتی وسیع در منطقه جنوب شرقی ایران و بین استانهای خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و کرمان قرار دارد. کویر لوت ۲۵مین بیابان بزرگ جهان است. دمای هوا در این بیابان تا ۷۰ درجه سانتیگراد میرسد. در فاصله سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ کویر لوت گرمترین نقطه کره زمین بود. دانشمندان علت گرمای بالای آن را رنگ تیره و خشکی سطح آن دانستهاند که موجب جذب گرمای خورشید میشود.
تالاب «جازموریان» در جنوب استان کرمان تا یکی دو سال پیش زندگی دیگری داشت. آب این باتلاق به وسیله دهها رودخانه فصلی و دو رودخانه دائمی بمپور و هلیلرود تامین میشد اما با احداث سدهای بالادست بر روی همه این رودخانهها، مدتهاست که به بیابانی بیآب و علف تبدیل شده است.
کویر لوت روزی دریا بود
دکتر علی فراستی، استاد دانشگاه ایالتی کالیفرنیا که مسائل و مشکلات محیط زیست ایران را دنبال میکند، تابستان ۹۳ در مقالهای در روزنامه شرق نوشت، بر اساس برخی پژوهشهای تاریخی کویرهای ایران تا ۷۰۰۰سال پیش مملو از آب بوده و تمامی فلات ایران همانند مناطق استوایی پوشیده از درخت بود. هوای این مناطق معتدل و فصل بارندگی طولانی بود. در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس ایران نیز به این موضوع اشاره شده است: «در سالهای خیلی دور، منطقه لوت یک دریاچه زنده با زیباییهای طبیعی بوده است. پس از گذشت سالها این دریاچهها تبخیر شده و کوهها سربرآوردند. محیطزیست بهتدریج تغییر شکل و اکولوژی لوت کاملا دگرگون شد.»
به گفته دکتر فراستی، برخی دادههای تاریخی میگویند که زلزلهای بسیار شدید فلات مرکزی کنونی ایران را بهشدت تکان داد و با فروپاشی کوههای جنوبی دریاچهای که اینک کویر لوت است، آب دریاچه با شدت از آن خارج شده و باعث طغیان در ممالک همجوار شد. این واقعه در منابع تاریخی چین هم ثبت شده و از آن بهصورت تکانهای عظیم، بارانهای شدید و سیلی که هرگز پیش از آن مشاهده نشده بود، یاد میکنند. تغییر بافت طبیعی خاورمیانه پس از این واقعه به صورت گرمشدن تدریجی هوا، تبدیل مراتع به صحرا و کویر، آبشدن تدریجی یخهای شمال اروپا، نازاشدن ابرهای این منطقه و در نقطه مقابل، افزایش بیسابقه باران در شبهقاره هند نمودار شدند.
هماکنون گرمترین نقطه کرهزمین در منطقه «گندمبریان» واقع در کویر لوت است که دمای آن تا ۷۰درجهسانتیگراد میرسد و از آن بهعنوان «بخاری کرهزمین» هم یاد میکنند. بنا بر نظر برخی دانشمندان، تابشهای خورشیدی به کویر لوت منجر به بازتاب امواج مادونقرمز به فضا شده بخشی از آن تشعشعات از اتمسفر عبور میکند و قسمتی دیگر توسط گازهای گلخانهای موجود در اتمسفر به سطح زمین بازتابیده میشود. بازگشت این امواج باعث نازاشدن ابرها شده و بر شدت خشکسالی میافزاید.
علی فراستی معتقد است یکی از راههای ممانعت از تداوم این کنش و واکنش حرارتی، خاموشکردن «بخاری کویر لوت» از طریق بازگرداندن طبیعت آن به حالت اولیه، یعنی تبدیل آن به دریاچه است.
کانال آبی ایرانرود
سابقه ایدهها و طرحهای انتقال آب به کویرهای فلات مرکزی ایران به سالهای پیش از انقلاب برمیگردد. نخستین طرح در این باره در سال ۱۳۴۵ توسط مهندس هومان فرزاد تهیه و به سازمان پژوهشهای علمی کشور ارائه شد. طرح این مهندس ایرانی کانال آبی «ایرانرود» نام داشت و دریای خرز را به دریای عمان متصل میکرد. نظر طراح ایرانرود آن بود که اتصال دو دریای واقع در شمال و جنوب ایران با کانالها و دریاچههایی که در مسیر خود ایجاد میکرد، منجر به تغییر اقلیم فلات مرکزی ایران میشود.
آقای فراستی همچنین میگوید، درعینحال تعدادی از ایرانیان ساکن آمریکا نیز با بهرهگیری از تواناییهای علمی و تخصصی ایرانیان مقیم این کشور به مطالعات مقدماتی کارشناسی همت گماردند و با آرزوی سربلندی ایران و ایرانی و استفاده از سود سرشار ترانزیت نفت و گاز برای مردم ایران، دو طرح جامع را تدوین کرده و به دولت ایران تحویل دادند. این طرحها علاوه بر احداث کانال ترانزیت کالا و نفت بین دریای مازندران و دریای عمان، راهحلهایی نیز برای تامین آب مناطق کویری عرضه کردند.
به گفته این استاد دانشگاه، مسئولیت بررسی این طرحها به دفتر مطالعات زیربنایی وابسته به مرکز پژوهشهای مجلس محول گردید. این مرکز، نتیجه بررسی خود را در گزارشی ۲۴صفحهای در آبانماه ۱۳۸۴ تنظیم کرده و در اختیار دولت و نمایندگان مجلس قرار داد. این گزارش ضمن تایید بسیاری از نتایج مطالعات کارشناسی اولیه، ادامه مطالعات کارشناسی و امکانپذیری را توصیه کرده و تحقق اجرای آن را با توجه به دانش فنی و مهندسی کشور و استفاده از تجارب دیگر کشورهای جهان میسر دانست. نویسندگان گزارش، احداث یک آبراه کشتیرانی مرکزی در ایران را «از لحاظ فنی امکانپذیر و از لحاظ اقتصادی قابل تعمق» دانستند.
اما به گفته علی فراستی انتشار این گزارش، آنهم ششماه پس از رویکارآمدن دولت محمود احمدینژاد، سرنوشتی بهتر از سایر پروژههای عمرانی و تحولات اقتصادی کشور نداشت و به بوته فراموشی سپرده شد.
با اینحال شماری از کارشناسان ایرانی خارج از کشور همچنان به ایدهها و طرحهای ارائه شده در مورد انتقال آب به کویرهای ایران و اتصال دریای مازندران به دریای عمان علاقهمندند و پیگیر تکمیل این طرحها و مطالعات هستند. این کارشناسان بیش از هر چیز پیگیر طرح کانال آبی «ایرانرود» مهندس هومان فرزاد هستند.
دکتر علی فراستی درباره طرح «ایرانرود» میگوید ایرانرود در اصل یک طرح ترانزیتی برای انتقال نفت و کالا است. به نظر میرسد یک پتانسیلی وجود دارد که میتوان از این کانال ترانزیت، بخشی از مشکلات آب ایران را هم در درازمدت حل کرد و با انتقال آب به کویر و تبدیل کویر به دریاچه، شاید بتوان اقلیم منطقه مورد نظر را تغییر داد. بهنظر آقای هومان فرزاد (که مطالعات مفصلی در گذشته در این زمینه انجام دادهاست) این تغییر اقلیم شدنی است.
به گفته علی فراستی دو طرح دیگر هم از طرف گروه ایرانیان مقیم آمریکا به دولت ایران تحویل داده شده است. این طرحها مشابهتها و تفاوتهایی با همدیگر داشته و هدف نهایی آنها فراهم کردن امکان انتقال نفت و گاز قفقاز و آسیای مرکزی از طریق خاک ایران، ایجاد یک منبع درازمدت درآمد، توسعه طبیعی کویر و مناطق محروم مرکزی و جنوب شرق کشور، و رونق اقتصادی ایران است.
طرفداران «ایرانرود» انجمنی نیز تشکیل دادهاند و پیگیر ایدهها، طرحها و مطالعات جدید در این باره هستند. علی فراستی که یکی از اعضای انجمن ایرانرود است، میگوید ما به دنبال این هستیم که این همه مطالعات و زحماتی که در گذشته انجام گرفته به هدر نرود و به یک پاسخ قطعی «آری» یا «خیر» برای اجرای این طرح برسیم.
یک پیشنهاد اجرایی برای ایرانرود
مهندس محمود شاهبداغی یکی دیگر از کارشناسان ایرانی ساکن آمریکا و عضو انجمن ایرانرود است. این کارشناس پس از سالها مطالعه روی نحوه آبرسانی به کویرهای فلات ایران، یک مستند علمی در این مورد تهیه کرده است.
این مستند بر اساس عکسهای سه بعدی ماهوارهای سازمان فضانوردی آمریکا (ناسا) تهیه شده که پستی و بلندیهای ایران را بخوبی نشان میدهد. اساس پیشنهاد اجرایی آقای شاهبداغی انتقال چندمرحلهای آب به کویرهای ایران با تلفیق دو شیوه شناخته شده انتقال آب، یعنی قنات و پمپ است.
عکسهای سه بعدی ناسا نشان میدهد که هر سه کویر موجود در فلات مرکزی ایران مانند چالههایی هستند که توسط کوههای اطراف خود محاصره شدهاند و دستکم به لحاظ تئوریک میتوانند از آب پر شوند.
آقای شاهبداغی پیشنهاد میکند که نخست قناتی با ارتفاعی پائینتر از سطح دریای عمان در دهانه خلیج فارس حفر شود تا آب دریای عمان را با شیب ملایم تا کوهپایههای تالاب جازموریان هدایت کند. سپس مخزن بزرگ انتقال آب در زیر کوه ایجاد شده و آب بطور عمودی تا ارتفاع ۵۳۰ متر برای پرکردن تالاب جازموریان پمپ میشود.
تالاب جازموریان ذخیره آب برای انتقال به کویر لوت خواهد بود که همان دوشیوه قنات و پمپ مجددا بکار گرفته شده و آب تا ارتفاع ۲۸۰ متر برای پرکردن کویر لوت و سپس دشت کویر پمپ خواهد گردید.
این طرح ظاهرا ساده اما با پرسشهای فراوان و مشکلات اجرایی پرچالشی همراه است که خود طراح پیش از دیگران به آنها معترف است. از جمله اینکه چگونه و با کدام تکنولوژی میتوان چنین تونلهایی زیرمینی را احدات کرد، آیا اساسا پمپهای مخصوص آب شور با این حجم پمپاژ وجود دارند و چقدر هزینه خواهند داشت؟ هزینه انرژی که برای این پمپاژها مصرف میشود، زمان لازم برای پمپاژ این حجم از آب، تبخیر آب، تغییرات آب و هوا و اثرات مثبت و منفی آن بر محیط زیست، غرق شدن دو شهر و چندین آبادی و کوچ اجباری بیش از ۲۰ هزار نفر از ساکنان این شهرها و آبادیها، غرق شدن این کویر زیبا و آثار باستانی موجود در آنجا، سیل و زلزله و بسیاری از این قبیل مسائل که احتیاج به مطالعه دارد.
مخالفان چه میگویند؟
طرح ایرانرود در برابر طرفداران پروپاقرص، مخالفان سرسخت و نامآشنا نیز دارد؛ مخالفانی که به اقلیم ایران آشنایند و دلایل مخالفتشان همانقدر از پایههای کارشناسی برخوردار است که نظرات کارشناسان موافق. آنها میگویند اجرای این پروژه تعادل هیدرولوژیک منطقه را به هم میزند، با ورود آبهای شور دریا به مرکز ایران، آبهای زیرزمینی در معرض شوری قرار میگیرند، با شکافتن کوهها و ورود به کویر، اکوسیستم بسیاری از مناطق دستخوش تغییرات بنیادین خواهد شد و بسیاری از گونههای حیوانی و گیاهی نابود خواهند شد.
به گزارش دویچه وله ، دکتر ناصر کرمی، کارشناس آشنا به محیط زیست ایران میگوید، «خزر ۳۰ متر پایینتر از سطح آبهای آزاد و متوسط کمترین ارتفاع دشتهای مرکزی ایران ۶۵۰ متر و متوسط ارتفاع این مسیر حدود ۱۱۰۰ متر است. در یک فاصله ۱۵۰۰ کیلومتری. اما مساله این نیست که طرح مطلقا توجیه فنی ندارد. مساله این است که به فرض اجرا، احتمالا ابلهانهترین پروژه مهندسی تاریخ بشر خواهد بود. چون با این همه هزینه این آب بیاید آنجا که چه بشود؟ نه امکانی برای تغییر اقلیم دارد و نه میتوان با آن کشاورزی کرد و نه توجیه حمل و نقل دارد.»
خسرو بندری، یکی دیگر از مهندسان آشنا به اقلیم ایران، طرح ایرانرود را «یک شوخی غیرتخصصی و خیالپردازانه» میداند و معتقد است، ارتفاع تبخیر آب در دشت کویر بالای دو متر است. یعنی اگر آب از خلیج فارس یا خزر بیاورند حداقل به ارتفاع دو متر آب ضربدر سطح دریاچه هر سال بخار میشود و چون مانعی هم در راه ندارد و گرما مانع بارش میشود این بخار به ابر های مرتفع تبدیل شده و تا کوههای سر منشا هیرمند در افغانستان خواهد رفت.
اعضای انجمن ایرانرود میگویند هدف آنها تجمیع اطلاعات فنی و بررسی همهجانبه طرح (ایرانرود یا سایر طرحهای آبرسانی) است و هیچ موضع کلی در رد یا قبول طرح ندارند. آنها میگویند دست همکاری انجمن ایرانرود به روی همه صاحبنظران گشاده است تا دیگران را از نتایج کارهای خود بهرهمند سازن
