به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، ابوالفضل واحدی معاون آموزشی وزیر علوم دیروز ۲۶ آبانماه ۱۴۰۵ از کاهش ۲۵ درصدی جمعیت دانشجویی کشور خبر داد؛ آماری که از یک طرف میتواند نشاندهنده کاهش جمعیت جوان کشور باشد و از طرف دیگر، زنگ خطر کاهش تقاضا برای ورود به دانشگاهها را به صدا درآورده است.
بررسی دادههای بانک جهانی نیز نشان میدهد نرخ ثبتنام ناخالص آموزش عالی ایران پس از رسیدن به اوج خود در سال ۲۰۱۵، روندی نزولی را تجربه کرده و در سال ۲۰۲۲ به حدود ۵۹ درصد رسیده است. همزمان، ترکیه و عربستان مسیر متفاوتی را در توسعه آموزش عالی طی کردهاند؛ بهطوریکه فاصله ایران با این دو کشور در شاخص ثبتنام دانشگاهی افزایش یافته است. این روند پرسش مهمی را پیش روی سیاستگذاران آموزش عالی قرار میدهد: چرا جمعیت دانشجویی ایران رو به کاهش است و جایگاه دانشگاههای کشور در رقابت منطقهای چه سرنوشتی پیدا میکند؟
نمودار زیر نرخ ثبت نام ناخالص آموزش عالی در ایران، ترکیه و عربستان را از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۲ نشان میدهد؛

بررسی روند نرخ ثبتنام در آموزش عالی ایران، ترکیه و عربستان سعودی طی سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۲ نشان میدهد که ایران با وجود تجربه رشد قابلتوجه در جذب دانشجو طی دو دهه گذشته، در سالهای اخیر با کاهش نرخ ثبتنام مواجه شده است. درحالیکه ترکیه توانسته این شاخص را به بیش از ۱۲۵ درصد برساند و عربستان نیز از ایران پیشی بگیرد، نرخ ثبتنام آموزش عالی در ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۹ درصد بوده است؛ موضوعی که از تغییر جایگاه ایران در مقایسه با دو رقیب منطقهای حکایت دارد.
نرخ ثبتنام آموزش عالی چیست؟
نرخ ثبتنام در آموزش عالی یکی از شاخصهای بینالمللی برای ارزیابی میزان دسترسی جمعیت به تحصیلات دانشگاهی است. این شاخص در پایگاه داده بانک جهانی با عنوان «School enrollment, tertiary (% gross)» منتشر میشود و نسبت تعداد کل ثبتنامشدگان آموزش عالی، بدون در نظر گرفتن محدودیت سنی، به جمعیت گروه سنی رسمی مربوط به این مقطع را نشان میدهد.
نکته مهم درباره این شاخص آن است که نرخ ثبتنام ناخالص میتواند از ۱۰۰ درصد نیز فراتر برود؛ زیرا همه دانشجویان ثبتنامشده الزاماً در گروه سنی رسمی آموزش عالی قرار ندارند. بنابراین، رقم بالاتر از ۱۰۰ درصد به معنای تحصیل تمام جوانان یک کشور در دانشگاه نیست، بلکه نشاندهنده نسبت بالای مجموع ثبتنامها به جمعیت گروه سنی مرجع است.
بررسی نمودار بانک جهانی نشان میدهد که ایران، ترکیه و عربستان در ابتدای دوره مورد بررسی، نرخهای ثبتنام نسبتاً نزدیک به یکدیگر داشتهاند، اما مسیر این سه کشور در سالهای بعد تفاوت قابلتوجهی پیدا کرده است.
ایران؛ رشد ۵۲ واحد درصدی و سپس عقبگرد
در سال ۲۰۰۲ نرخ ثبتنام ناخالص آموزش عالی ایران حدود ۱۸ درصد بود. این رقم طی سالهای بعد روندی افزایشی پیدا کرد و در سال ۲۰۰۶ به حدود ۲۵ درصد رسید. از سال ۲۰۰۷ نیز سرعت رشد بیشتر شد؛ بهطوریکه این شاخص در سال ۲۰۰۸ به حدود ۳۶ درصد رسید.
روند صعودی ثبتنام دانشجویان در سالهای بعد نیز ادامه یافت. نرخ ثبتنام آموزش عالی ایران در سال ۲۰۱۰ به حدود ۴۳ درصد و در سال ۲۰۱۲ به حدود ۵۴ درصد رسید. این شاخص در سال ۲۰۱۳ به حدود ۵۶ درصد افزایش یافت و در سال ۲۰۱۵ به اوج تقریبی ۷۱ درصد رسید.
به این ترتیب، ایران طی فاصله سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ حدود ۵۲ واحد درصد افزایش در نرخ ثبتنام آموزش عالی را تجربه کرد؛ رشدی که نشاندهنده گسترش قابلتوجه پوشش آموزش دانشگاهی در این دوره است.
با این حال، مسیر صعودی ایران پس از سال ۲۰۱۵ متوقف شد. نرخ ثبتنام آموزش عالی کشور در سال ۲۰۱۶ به حدود ۶۸ درصد و در سال ۲۰۱۷ به حدود ۶۶ درصد رسید. این کاهش در سالهای بعد نیز ادامه یافت و شاخص مذکور در سال ۲۰۱۸ به حدود ۶۱ درصد، در سال ۲۰۱۹ به حدود ۵۸ درصد و در سال ۲۰۲۰ به حدود ۵۶ درصد رسید.
در سال ۲۰۲۱ نیز نرخ ثبتنام ایران به حدود ۵۴ درصد کاهش پیدا کرد. هرچند در سال ۲۰۲۲ نشانههایی از بهبود در نمودار مشاهده میشود و این شاخص به حدود ۵۹ درصد میرسد، اما همچنان فاصله قابلتوجهی با اوج ثبتشده در سال ۲۰۱۵ دارد.
مقایسه این دو مقطع نشان میدهد نرخ ثبتنام آموزش عالی ایران طی هفت سال، حدود ۱۱ واحد درصد کاهش یافته است. این مسئله ضرورت بررسی عوامل مؤثر بر کاهش ورود یا تداوم تحصیل در دانشگاهها را برجسته میکند.
ترکیه؛ عبور از مرز ۱۰۰ درصد و تداوم رشد
وضعیت ترکیه در نمودار بانک جهانی با روند ایران تفاوت محسوسی دارد. نرخ ثبتنام ناخالص آموزش عالی این کشور در سال ۲۰۰۲ حدود ۲۶ درصد بود؛ رقمی که تنها اندکی بالاتر از ایران قرار داشت.
با این حال، ترکیه در سالهای بعد توانست روندی تقریباً پیوسته از رشد را تجربه کند. نرخ ثبتنام این کشور در سال ۲۰۰۵ به حدود ۳۳ درصد، در سال ۲۰۰۸ به حدود ۴۱ درصد و در سال ۲۰۱۰ به حدود ۵۶ درصد رسید.
شتاب رشد ترکیه در سالهای بعد بیشتر شد. نرخ ثبتنام آموزش عالی این کشور در سال ۲۰۱۲ به حدود ۷۰ درصد و در سال ۲۰۱۴ به حدود ۸۷ درصد رسید. این شاخص در سال ۲۰۱۵ از مرز ۹۶ درصد عبور کرد و در سال ۲۰۱۶ به حدود ۱۰۴ درصد رسید.
ترکیه در سال ۲۰۱۷ به نرخ ثبتنامی حدود ۱۱۱ درصد دست یافت و این روند افزایشی در سالهای بعد نیز ادامه پیدا کرد. مطابق نمودار، نرخ ثبتنام آموزش عالی این کشور در سال ۲۰۱۸ حدود ۱۱۶ درصد، در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۱۹ درصد و در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۲۸ درصد بوده است.
مقایسه وضعیت ایران و ترکیه نشان میدهد که در سال ۲۰۰۲ فاصله دو کشور تنها حدود ۸ واحد درصد بود، اما این فاصله در سال ۲۰۲۲ به حدود ۶۸ واحد درصد رسیده است.
به بیان دیگر، ترکیه نهتنها از نظر نرخ ثبتنام آموزش عالی از ایران پیشی گرفته، بلکه در دو دهه گذشته توانسته فاصله خود را با ایران به شکل چشمگیری افزایش دهد.
عربستان؛ عبور از ایران در سال ۲۰۱۷
عربستان سعودی نیز در ابتدای دوره مورد بررسی وضعیت چندان متفاوتی با ایران نداشت. نرخ ثبتنام آموزش عالی این کشور در سال ۲۰۰۲ حدود ۲۵ درصد بود و تا سال ۲۰۰۹ تغییرات محدودی را تجربه کرد.
در این دوره، نرخ ثبتنام عربستان عمدتاً در محدوده ۲۴ تا ۲۹ درصد قرار داشت. اما از سال ۲۰۱۲ روند افزایشی این شاخص سرعت گرفت و نرخ ثبتنام آموزش عالی عربستان از حدود ۳۶ درصد در این سال به حدود ۴۳ درصد در سال ۲۰۱۳ رسید.
این روند در سالهای بعد نیز ادامه پیدا کرد. نرخ ثبتنام عربستان در سال ۲۰۱۴ به حدود ۵۳ درصد و در سال ۲۰۱۵ به حدود ۵۷ درصد رسید. در سال ۲۰۱۶ این شاخص به حدود ۶۴ درصد افزایش یافت و در سال ۲۰۱۷ با رسیدن به حدود ۷۱ درصد، برای نخستین بار در نمودار از ایران پیشی گرفت.
عربستان در سالهای بعد نیز جایگاه بالاتری نسبت به ایران حفظ کرد. نرخ ثبتنام آموزش عالی این کشور در سال ۲۰۱۸ حدود ۷۳ درصد و در سال ۲۰۱۹ حدود ۷۸ درصد بود. پس از آن، شاخص مذکور در سالهای ۲۰۲۰، ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ در محدوده ۷۴ درصد قرار گرفت.
بر اساس این ارقام، نرخ ثبتنام آموزش عالی عربستان در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۳ واحد درصد بالاتر از ایران بوده است. این در حالی است که دو کشور در سال ۲۰۰۲ تقریباً شرایط مشابهی داشتند.
فاصله ۶۸ واحد درصدی ایران و ترکیه
مقایسه سه کشور نشان میدهد که تحولات آموزش عالی در ایران، ترکیه و عربستان طی دو دهه گذشته مسیرهای متفاوتی را طی کرده است. ایران که در ابتدای دوره از نظر نرخ ثبتنام آموزش عالی فاصله اندکی با دو کشور دیگر داشت، در سالهای بعد نتوانست روند افزایشی خود را حفظ کند.
در مقابل، ترکیه با افزایش پیوسته این شاخص توانسته به نرخ ثبتنام ناخالص بیش از ۱۰۰ درصد برسد. عربستان نیز با وجود شروع از سطحی نزدیک به ایران، از سال ۲۰۱۷ جایگاه بالاتری در این شاخص به دست آورده است.
در سال ۲۰۲۲ نرخ ثبتنام آموزش عالی ترکیه حدود ۱۲۷ درصد، عربستان حدود ۷۲ درصد و ایران حدود ۵۹ درصد بوده است. بنابراین فاصله ایران با ترکیه به حدود ۶۸ واحد درصد و با عربستان به حدود ۱۳ واحد درصد میرسد.
کاهش نرخ ثبتنام آموزش عالی ایران را میتوان ناشی از مجموعهای از عوامل جمعیتی، اقتصادی و ساختاری دانست. از یک سو، کاهش نرخ باروری در سالهای گذشته و کوچکشدن نسل جوان، تعداد متقاضیان بالقوه ورود به دانشگاه را کاهش داده است. از سوی دیگر، اشباع نسبی بازار کار از فارغالتحصیلان، دشواری اشتغال متناسب با مدرک دانشگاهی و کاهش بازده اقتصادی تحصیلات عالی میتواند انگیزه جوانان برای ورود به دانشگاه را تضعیف کرده باشد.
همچنین افزایش هزینههای تحصیل و زندگی دانشجویی، تغییر نگرش نسل جدید به سمت مهارتآموزی و اشتغال زودهنگام به جای تحصیلات آکادمیک و تغییر سیاستهای پذیرش دانشگاهها، از جمله کاهش ظرفیت برخی مؤسسات و ساماندهی مراکز آموزش عالی، میتوانند در افت جمعیت دانشجویی کشور نقش داشته باشند. البته تعیین سهم هر یک از این عوامل نیازمند بررسی آماری دقیقتر است.
انتهای پیام/

نظر شما