به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از اصفهان، در سال‌های اخیر، افزایش ورود خودروهای دو دیفرانسیل به مناطق کویری، سازمان حفاظت محیط‌زیست و سازمان منابع طبیعی را به سمت اعمال محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های گسترده‌تر سوق داده است. پرسش اساسی اینجاست؛ آیا ممنوعیت آفرود راه‌حل نهایی است یا ضعف مدیریت، دلیل اصلی بحران امروز کویرهای ایران؟

کویر؛ اکوسیستمی که ترمیم آن دهه‌ها زمان می‌برد

برخلاف تصور عمومی، کویر تنها مجموعه‌ای از شن و ماسه نیست. این زیست‌بوم، میزبان گونه‌های ارزشمند گیاهی و جانوری و پوشش گیاهی حساسی است که در تثبیت خاک، جلوگیری از فرسایش بادی و حفظ تعادل اکولوژیک مناطق بیابانی نقش اساسی ایفا می‌کند.

کارشناسان معتقدند عبور خودروهای آفرود از خارج از مسیرهای مشخص، موجب تخریب پوسته بیولوژیک خاک، از بین رفتن پوشش گیاهی، برهم خوردن زیستگاه جانوران و تشدید فرسایش بادی می‌شود. آثار لاستیک خودروها نیز ممکن است سال‌ها بر سطح کویر باقی بماند و روند طبیعی احیای این اکوسیستم را مختل کند.

قانون چه می‌گوید؟ از منظر حقوقی، حفاظت از محیط‌زیست در ایران یک تکلیف قانونی است. اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصریح می‌کند که حفاظت از محیط‌زیست وظیفه‌ای عمومی است و هرگونه فعالیت اقتصادی یا غیراقتصادی که با آلودگی یا تخریب غیرقابل جبران محیط‌زیست همراه باشد، ممنوع است.

همچنین بر اساس قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست مصوب ۱۳۵۳، سازمان حفاظت محیط‌زیست مسئول حفاظت از مناطق تحت مدیریت خود بوده و ورود یا انجام فعالیت در این مناطق بدون مجوز قانونی می‌تواند با برخورد قانونی همراه باشد.

از سوی دیگر، قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع نیز هرگونه تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی را ممنوع دانسته و برای متخلفان ضمانت اجرا در نظر گرفته است. بنابراین ورود خودروهای آفرود به مناطق حفاظت‌شده یا عرصه‌های حساس طبیعی، در صورت ایجاد خسارت، می‌تواند مسئولیت قانونی و حتی کیفری برای افراد به همراه داشته باشد.

حسن اکبری، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست، با اشاره به پیامدهای ورود خودروهای آفرود به عرصه‌های طبیعی گفته است: «افرادی که در جاده‌های خاکی و مسیرهای مشخص حرکت می‌کنند، اصول طبیعت‌گردی را رعایت می‌کنند؛ اما کسی که از جاده خارج می‌شود و به اصطلاح آفرود می‌رود، به طبیعت آسیب می‌رساند.» وی همچنین تأکید کرده است که حضور انسان و خودرو در زیستگاه‌های بکر، موجب برهم خوردن آرامش حیات‌وحش و حتی ترک زیستگاه توسط برخی گونه‌ها می‌شود.

نمونه‌ای از این رویکرد حفاظتی، ممنوعیت ورود خودروهای آفرود به کویر مرنجاب بود که با دستور مقام قضایی و بر اساس گزارش دستگاه‌های متولی محیط‌زیست و منابع طبیعی اجرا شد. مسئولان وقت اعلام کردند این تصمیم با هدف جلوگیری از ادامه تخریب طبیعت و کاهش آسیب‌های واردشده به منطقه اتخاذ شده است.

چرا ممنوعیت‌ها افزایش یافته است؟

افزایش تورهای غیرمجاز، نبود آموزش‌های تخصصی، حرکت خودروها خارج از مسیرهای تعیین‌شده، رهاسازی زباله، روشن کردن آتش و آسیب به پوشش گیاهی، از جمله دلایلی است که دستگاه‌های مسئول را به سمت اعمال محدودیت‌های بیشتر سوق داده است.

کارشناسان معتقدند در برخی مناطق، ظرفیت تحمل طبیعت به پایان رسیده و ادامه این روند می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به اکوسیستم‌های کویری وارد کند.

آیا ممنوعیت کامل، بهترین راهکار است؟

در مقابل، فعالان گردشگری و باشگاه‌های آفرود معتقدند ممنوعیت مطلق، نه تنها مانع تخریب نمی‌شود، بلکه فعالیت‌های غیرقانونی را افزایش می‌دهد. آنان پیشنهاد می‌کنند به جای ممنوعیت کامل، مسیرهای مشخص برای تردد خودروها طراحی شود، ورود گردشگران با اخذ مجوز، آموزش‌های محیط‌زیستی، بیمه مسئولیت و نظارت مستمر بر تورهای طبیعت‌گردی در دستور کار قرار گیرد.

به اعتقاد این گروه، مدیریت علمی و قانونمند می‌تواند میان حفاظت از محیط‌زیست و توسعه گردشگری پایدار تعادل ایجاد کند.

بسیاری از کارشناسان بر این باورند که مشکل اصلی، نبود قوانین نیست؛ بلکه ضعف در اجرای قوانین و کمبود امکانات نظارتی است. وسعت مناطق کویری، محدود بودن تعداد محیط‌بانان و فعالیت تورهای غیرمجاز، موجب شده بخشی از تخریب‌ها بدون برخورد مؤثر ادامه پیدا کند.

آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، ایجاد توازن میان توسعه گردشگری و حفاظت از محیط‌زیست است. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد که مدیریت اصولی، تعیین مسیرهای استاندارد، صدور مجوزهای هدفمند، آموزش گردشگران و برخورد قاطع با متخلفان، اثربخشی بیشتری نسبت به ممنوعیت‌های فراگیر دارد. در شرایطی که کویرهای ایران با چالش‌هایی همچون تغییرات اقلیمی، گسترش بیابان‌زایی و کاهش تنوع زیستی روبه‌رو هستند، حفاظت از این سرمایه ملی تنها با اجرای دقیق قانون، نظارت مستمر و مشارکت مسئولانه گردشگران امکان‌پذیر خواهد بود.

خبرنگار : دنیا مومنی

انتهای خبر./