گسترش شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها، دسترسی و انتشار سریع اطلاعات را برای کاربران فراهم کرده است، اما همزمان تشخیص اخبار واقعی از شایعات و محتوای جعلی را دشوارتر کرده است.

این مسئله در شرایط بحرانی، جنگ و حوادث اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا افزایش اضطراب و ابهام، مخاطبان را بیش از گذشته در معرض اخبار نادرست قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای و توانایی راستی‌آزمایی اخبار می‌تواند نقش مهمی در جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست داشته باشد.

در همین راستا، خبرنگار ایسکانیوز در گفت‌وگویی با عباس زمانی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد و کارشناس رسانه، درباره تفاوت اخبار جعلی و شایعات، دلایل گسترش آنها در شرایط بحرانی و راه‌های تشخیص محتوای نادرست گفت‌وگو کرده است.

فیک‌نیوز دقیقاً چیست و چه تفاوتی با شایعه و اطلاعات نادرست دارد؟

خبر جعلی یا فیک‌نیوز در کاربرد رایج به محتوای خبری ساختگی یا به‌شدت تحریف‌شده‌ای گفته می‌شود که معمولاً ظاهری شبیه یک خبر معتبر دارد و می‌تواند مخاطب را درباره یک واقعیت دچار گمراهی کند. با این حال، از نظر علمی بهتر است همه شایعات یا اطلاعات نادرست را فیک‌نیوز ننامیم.

اطلاعات نادرست یا Misinformation ممکن است بدون قصد فریب منتشر شود؛ برای مثال، فردی به دلیل برداشت اشتباه یا کمبود اطلاعات، مطلب نادرستی را بازنشر کند. در مقابل، Disinformation یا کژاطلاعاتی به اطلاعات نادرستی گفته می‌شود که با قصد فریب و تأثیرگذاری تولید و توزیع شده است.

شایعه نیز اطلاعات تأییدنشده‌ای است که معمولاً در شرایطی شکل می‌گیرد که یک موضوع برای مردم اهمیت زیادی دارد، اما اطلاعات معتبر و کافی درباره آن وجود ندارد. در شایعه ممکن است بخشی از اطلاعات ناقص، مبهم یا خارج از زمینه باشد و مخاطب بخش‌های نامعلوم را با برداشت‌ها و پیش‌فرض‌های خود تکمیل کند.

بنابراین در حوزه علوم ارتباطات و سواد رسانه‌ای، باید میان فیک‌نیوز، شایعه، اطلاعات نادرست و محتوای گمراه‌کننده تفاوت قائل شد. این تفکیک در شرایط جنگ شناختی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا هدف می‌تواند تنها انتشار یک دروغ نباشد، بلکه تغییر ادراک و اثرگذاری بر نگرش و تصمیم مخاطب باشد.

چرا شایعات در شرایط بحرانی سریع‌تر منتشر می‌شوند؟

در شرایط بحرانی معمولاً سه عامل اهمیت، ابهام و اضطراب همزمان فعال می‌شوند. هرچه یک موضوع برای مردم مهم‌تر باشد و اطلاعات معتبر و قطعی درباره آن کمتر باشد، زمینه شکل‌گیری و انتشار شایعه بیشتر می‌شود.

در واقع شایعه معمولاً در شرایطی شکل می‌گیرد که یک موضوع اهمیت بالایی دارد، اما درباره آن ابهام وجود دارد. اگر اطلاعات مورد نیاز مردم شفاف و به‌موقع ارائه نشود، امکان برداشت شخصی و انتقال نادرست معنا افزایش پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، در شرایط بحرانی هیجان می‌تواند بر پردازش منطقی غلبه کند. مخاطب در این شرایط بیشتر به اخبار فوری و احساسی توجه می‌کند و تمایل دارد هرچه سریع‌تر توضیحی برای اتفاقات پیدا کند. در نتیجه آستانه بررسی و راستی‌آزمایی کاهش پیدا می‌کند و رفتارهای هیجانی جای رفتارهای عقلانی را می‌گیرند.

سوگیری تأییدی چه نقشی در باور کردن اخبار جعلی دارد؟

سوگیری تأییدی یکی از مهم‌ترین آسیب‌های شناختی در مواجهه با اطلاعات است. انسان معمولاً تمایل دارد اطلاعاتی را راحت‌تر بپذیرد که با باورها و برداشت‌های قبلی او هماهنگ باشد و در مقابل، اطلاعات مخالف را بیشتر مورد تردید قرار دهد.

بنابراین ممکن است فرد خبری را نه به دلیل معتبر بودن، بلکه به این دلیل باور کند که همان چیزی را می‌گوید که از قبل تصور می‌کرده است.

این مسئله در شبکه‌های اجتماعی نیز می‌تواند تشدید شود. کاربران معمولاً بر اساس علایق و انتخاب‌های قبلی خود، در معرض محتوای مشابه قرار می‌گیرند و به‌تدریج در یک فضای تأییدکننده قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی احتمال شکل‌گیری حباب فیلترینگ و تقویت سوگیری‌های ذهنی بیشتر می‌شود.

یک کاربر برای تشخیص خبر مشکوک در همان دقایق اول چه کار کند؟

اولین و مهم‌ترین کار این است که هیجانی عمل نکنیم. در تفکر انتقادی و سواد رسانه‌ای می‌توان از یک اصل ساده مانند «مکث ۳۰ ثانیه‌ای» استفاده کرد؛ یعنی پیش از پذیرش یا بازنشر محتوا، چند لحظه صبر کنیم تا از شدت واکنش هیجانی کاسته شود.

پس از آن باید منبع اصلی خبر، زمان انتشار، نویسنده یا منتشرکننده و نشانی منبع بررسی شود. همچنین باید دید آیا رسانه‌های معتبر و مستقل دیگر نیز همان خبر را منتشر کرده‌اند یا خیر.

استفاده از عباراتی مانند «فوری»، «خبر بسیار مهم»، «شنیده شده» یا «منبع موثق» بدون ارائه سند نیز می‌تواند یک نشانه هشدار باشد.

در مرحله بعد باید ادعا را از تفسیر و نقل‌قول جدا کرد و پرسید دقیقاً چه اتفاقی ادعا شده است. همچنین باید بررسی کرد که آیا تصویر یا ویدئو مربوط به همان زمان و مکان است و آیا تیتر با متن خبر مطابقت دارد یا خیر.

اگر یک محتوا احساس ترس، خشم یا اضطراب را به‌شدت تحریک می‌کند و همزمان از مخاطب می‌خواهد آن را فوراً بازنشر کند، باید با احتیاط بیشتری با آن برخورد کرد. در شرایط بحرانی، اگر امکان بررسی صحت یک خبر وجود ندارد، بازنشر نکردن آن یک رفتار مسئولانه رسانه‌ای است.

آیا زیاد بودن تعداد بازنشرها نشان‌دهنده صحت یک خبر است؟

خیر. تعداد بازنشر به هیچ عنوان معادل اعتبار نیست. ممکن است یک خبر در صدها کانال منتشر شده باشد، اما همه آنها در واقع یک منبع اولیه را کپی کرده باشند.

در این حالت ما با «تکثیر یک ادعا» مواجه هستیم، نه «تأیید مستقل آن». یکی از مهارت‌های مهم سواد رسانه‌ای این است که مخاطب به جای شمردن تعداد منابع، زنجیره تولید و انتشار اطلاعات را دنبال کند و ببیند اولین منبع چه کسی بوده و آیا منابع مستقل، شواهد جدیدی ارائه کرده‌اند یا خیر.

در شبکه‌های اجتماعی، سرعت بازنشر می‌تواند یک ادعای نادرست را به یک «واقعیت ظاهری» تبدیل کند. بنابراین باید میان فراگیری، شهرت و اعتبار تفاوت قائل شد. معیار اصلی، منبع، شواهد و امکان راستی‌آزمایی است، نه تعداد لایک و بازنشر.

خلأ اطلاعاتی چگونه به گسترش شایعات کمک می‌کند؟

هرچه ابهام درباره یک موضوع بیشتر باشد و آن موضوع اهمیت بیشتری داشته باشد، امکان شکل‌گیری شایعه نیز افزایش پیدا می‌کند. می‌توان رابطه‌ای میان اهمیت و ابهام در شکل‌گیری شایعه در نظر گرفت؛ به این معنا که کاهش هرکدام از این دو عامل می‌تواند زمینه انتشار شایعه را محدود کند.

خلأ اطلاعاتی یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری شایعه است. وقتی یک رویداد برای مردم اهمیت زیادی دارد اما اطلاعات معتبر درباره آن وجود ندارد، مخاطب برای کاهش ابهام به منابع جایگزین مراجعه می‌کند.

در چنین شرایطی شبکه‌های اجتماعی، گروه‌های خانوادگی، کانال‌های خبری و حتی گفت‌وگوهای غیررسمی می‌توانند به منابع تولید و توزیع روایت تبدیل شوند. مخاطب نیز ممکن است بخش‌های مبهم و ناقص اطلاعات را با پیش‌فرض‌های ذهنی خود تکمیل و سپس بازنشر کند.

البته سرعت در اطلاع‌رسانی به‌تنهایی کافی نیست. سرعت بدون دقت می‌تواند به تولید شایعه جدید منجر شود. راهکار مناسب، اطلاع‌رسانی سریع، دقیق، شفاف و مرحله‌بندی‌شده است.

رسانه حتی اگر همه جزئیات یک رویداد را هنوز در اختیار نداشته باشد، می‌تواند صادقانه اعلام کند که «اطلاعات بیشتری در دست نیست» یا «موضوع در حال بررسی است». این رویکرد بهتر از سکوت طولانی یا انتشار اطلاعات ناقص و تأییدنشده است.

رسانه‌ها در مقابله با شایعات چه نقشی دارند؟

اعتماد عمومی نقش مهمی در این زمینه دارد. اگر مخاطب احساس کند رسانه‌های رسمی اطلاعات را به‌موقع، دقیق و شفاف ارائه می‌کنند، احتمال مراجعه او به منابع غیررسمی و پذیرش روایت‌های تأییدنشده کاهش پیدا می‌کند.

رسانه‌ها باید در کنار سرعت، دقت و شفافیت را نیز رعایت کنند و در صورت مشخص نبودن بخشی از اطلاعات، از انتشار مطالب تأییدنشده خودداری کنند.

مهم‌ترین توصیه شما به کاربران فضای مجازی چیست؟

مهم‌ترین توصیه من این است که هر محتوایی که احساسات ما را به‌شدت تحریک می‌کند، با آرامش بیشتری بررسی کنیم. اگر یک خبر ما را به پذیرش فوری یا بازنشر سریع ترغیب می‌کند، باید اتفاقاً بیشتر درباره صحت آن تردید و بررسی کنیم.

در شرایط بحرانی یک اصل ساده اما مهم وجود دارد: اگر نمی‌توانی صحت یک خبر را بررسی کنی، آن را منتشر و بازنشر نکن. خودداری از بازنشر اخبار مشکوک، به‌ویژه در شرایط جنگ و بحران، یک رفتار منفعلانه نیست؛ بلکه نوعی مسئولیت‌پذیری رسانه‌ای و پدافند شناختی است.

در کنار مردم، رسانه‌ها نیز مسئولیت دارند. اطلاع‌رسانی شفاف، به‌موقع و دقیق، همراه با روایتگری صحیح و کمک به کاهش ابهام، می‌تواند در جلوگیری از شکل‌گیری و گسترش شایعات نقش مؤثری داشته باشد.

خبرنگار: محمد کازرونی

انتهای پیام/