به گزارش خبرنگار ایسکانیوز از استان آذربایجان غربی، از توسعه بی‌ضابطه اراضی آبی تا ضرورت تغییر الگوی کشت؛ آینده دریاچه ارومیه و اقتصاد کشاورزی استان بیش از هر زمان دیگری به مدیریت هوشمند منابع آب وابسته است.

آذربایجان‌غربی را نمی‌توان بدون کشاورزی تصور کرد. بخش مهمی از اقتصاد، اشتغال و معیشت خانوارهای این استان به زمین‌های زراعی، باغ‌ها و فعالیت‌های وابسته به تولید محصولات کشاورزی گره خورده است. از باغ‌های گسترده سیب در ارومیه و سلماس گرفته تا مزارع چغندرقند، گندم، یونجه و سایر محصولات در شهرستان‌های مختلف، کشاورزی همواره یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد منطقه بوده است. با این حال، همین ظرفیت اقتصادی در سال‌های گذشته با چالشی جدی روبه‌رو شده است؛ چالشی که آثار آن را می‌توان در کاهش منابع آب، افت سطح آب‌های زیرزمینی و وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه مشاهده کرد.

دریاچه ارومیه صرفاً یک پهنه آبی در جغرافیای شمال‌غرب کشور نیست، بلکه بخشی از چرخه طبیعی زندگی، اقتصاد و امنیت زیستی منطقه محسوب می‌شود. حیات این دریاچه با منابع آبی رودخانه‌ها و آبراهه‌هایی ارتباط مستقیم دارد که از مناطق مختلف حوضه آبریز سرچشمه می‌گیرند. در چنین شرایطی، هرگونه تغییر در میزان برداشت آب از این منابع، به‌ویژه برای فعالیت‌های کشاورزی، می‌تواند بر سهم آب ورودی به دریاچه تأثیر بگذارد.

در دهه‌های گذشته، گسترش سطح زیرکشت، توسعه باغات و حرکت بخشی از کشاورزی منطقه به سمت محصولات پرمصرف، فشار قابل توجهی بر منابع آبی حوضه دریاچه ارومیه وارد کرده است. در کنار این عوامل، افزایش برداشت از چاه‌های مجاز و غیرمجاز، توسعه شبکه‌های آبیاری و محدود شدن جریان طبیعی برخی رودخانه‌ها نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است. در واقع، مسئله فقط میزان بارندگی یا خشکسالی نیست؛ بلکه نحوه مدیریت و توزیع آبی که در اختیار داریم نیز در شکل‌گیری وضعیت کنونی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

البته نباید تمام عوامل بحران دریاچه ارومیه را به کشاورزی نسبت داد. تغییرات اقلیمی، افزایش دما و تبخیر، مدیریت سدها، برداشت‌های غیرمجاز و ضعف برنامه‌ریزی در بهره‌برداری از منابع آب نیز در این وضعیت سهم دارند. با این وجود، گستردگی مصرف آب در بخش کشاورزی باعث شده است اصلاح این بخش به یکی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های احیای پایدار دریاچه تبدیل شود.

در سال جاری، افزایش بارندگی‌ها و بهبود نسبی وضعیت منابع آبی، بار دیگر امیدهایی را برای بازگشت بخشی از حیات به دریاچه ارومیه ایجاد کرده است. افزایش حجم آب دریاچه در مقایسه با سال گذشته، نشانه‌ای امیدوارکننده است؛ اما نباید بهبود مقطعی شرایط را با احیای کامل اکوسیستم اشتباه گرفت. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که بارش‌های مناسب، اگر با مدیریت صحیح منابع آب و کنترل مصارف همراه نباشند، نمی‌توانند به‌تنهایی ضامن پایداری دریاچه باشند.

از سوی دیگر، نمی‌توان از کشاورزانی که معیشت و آینده اقتصادی خانواده‌هایشان به تولید محصولات وابسته است، انتظار داشت بدون حمایت و فراهم شدن زیرساخت‌های جایگزین، مصرف آب را به شکل ناگهانی کاهش دهند. کشاورز در بسیاری از مناطق استان با هزینه‌های تولید، نوسان قیمت محصولات، محدودیت بازار فروش و دشواری تأمین نهاده‌ها مواجه است. بنابراین، اصلاح الگوی کشت نباید صرفاً به صدور بخشنامه و محدودیت برداشت آب خلاصه شود؛ بلکه باید با حمایت مالی، آموزش تخصصی، تضمین بازار فروش و ارائه مشوق‌های اقتصادی همراه باشد.

یکی از ضرورت‌های اساسی در این مسیر، حرکت تدریجی از کشت محصولات پرآب‌بر به سمت محصولاتی است که با شرایط اقلیمی و ظرفیت منابع آبی منطقه سازگاری بیشتری دارند. توسعه کشت‌های کم‌آب‌بر، تقویت کشاورزی دیم، استفاده از روش‌های نوین آبیاری، بهبود مدیریت خاک و جلوگیری از گسترش بی‌رویه باغات، می‌تواند بخشی از فشار موجود بر منابع آب را کاهش دهد. البته افزایش راندمان آبیاری نیز باید با مدیریت واقعی مصرف همراه باشد؛ زیرا صرف استفاده از تجهیزات نوین، در صورت توسعه سطح زیرکشت، لزوماً به کاهش برداشت کلی آب منجر نخواهد شد.

در کنار این اقدامات، بازنگری در سیاست‌های حمایتی بخش کشاورزی نیز اهمیت دارد. زمانی که حمایت‌ها بدون توجه به میزان مصرف آب و ظرفیت اکولوژیک منطقه تخصیص پیدا می‌کنند، ممکن است ناخواسته به توسعه کشت‌های نامتناسب با منابع آبی منجر شوند. از این رو، سیاست‌های حمایتی باید به سمت تولید پایدار، بهره‌وری بیشتر و حفظ منابع طبیعی هدایت شوند.

احیای دریاچه ارومیه و حفظ کشاورزی آذربایجان‌غربی دو هدف متضاد نیستند؛ بلکه آینده هر یک به سرنوشت دیگری وابسته است. ادامه برداشت بی‌رویه از منابع آبی، در نهایت نه‌تنها دریاچه را با تهدید بیشتری مواجه می‌کند، بلکه پایداری کشاورزی، کیفیت خاک و امکان تولید در سال‌های آینده را نیز به خطر می‌اندازد.

امروز مسئله اصلی، انتخاب میان کشاورزی و دریاچه ارومیه نیست؛ بلکه انتخاب میان تداوم شیوه‌های ناپایدار و حرکت به سوی کشاورزی هوشمند و سازگار با اقلیم است. اگر اصلاح الگوی کشت، مدیریت برداشت آب، حمایت از کشاورزان و تأمین حقابه محیط‌زیستی در قالب برنامه‌ای منسجم دنبال شود، می‌توان هم از معیشت تولیدکنندگان صیانت کرد و هم فرصت احیای دریاچه را حفظ کرد.

آینده دریاچه ارومیه تنها با رهاسازی مقطعی آب یا امید بستن به بارندگی‌ها تضمین نمی‌شود. این آینده به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز در مزارع، باغ‌ها، سدها و ساختار مدیریتی حوضه آبریز گرفته می‌شوند. کشاورزی آذربایجان‌غربی برای تداوم حیات خود به آب نیاز دارد و دریاچه ارومیه نیز برای بازگشت به چرخه طبیعی، به سهم واقعی خود از همین منابع آبی نیازمند است. ایجاد تعادل میان این دو، آزمون مهم مدیریت منابع طبیعی و توسعه پایدار در شمال‌غرب کشور خواهد بود.

* فعال رسانه‌ای

انتهای یادداشت./