مثنوی «عطر گل یاس»، یادگار ماندگار زنده‌یاد استاد احمد عزیزی، از آن اتفاق‌های کمیاب در شعر آیینی روزگار ماست؛ سروده‌ای که مرثیه را از بند تکلّف و تکرار رهانید و با بیانی زلال، آیینه‌دار سوگ بانوی دو عالم، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها شد.

دو مصرعی که در حافظهٔ عاطفی ایران ماندگار شد.

سی سالی از آن روز می‌گذرد که این دو مصرعِ مأنوس بر زبان‌ها افتاد و برای همیشه در حافظهٔ عاطفی این سرزمین نشست:

«حضرت زهرا دلش از یاس بود

دانه‌های اشکش از الماس بود»

این نغمه که از خلوص جان برخاسته، بی‌هیچ تکلّفی راهش را به عمیق‌ترین لایه‌های عاطفهٔ مخاطبان گشود و هنوز، پس از دهه‌ها، از زنده‌ترین و اصیل‌ترین روایت‌های این اندوه آسمانی به‌شمار می‌رود.

کشف زبانی و تلاقی یاس و الماس

در تاریخ ادبیات معاصر ما، انگشت‌شمارند آثاری که توانسته‌اند چنان در تاروپود زبان و باور مردم ریشه بدوانند که شعر، بزرگ‌تر و بلندآواتر از نام سراینده‌اش بایستد. «عطر گل یاس» دقیقاً چنین خصلتی دارد؛ اثری که به تعبیر حسین اسرافیلی، «کاربرد واژهٔ یاس برای حضرت فاطمه سلام الله علیها از ابداعات ماندگار احمد عزیزی بود» و به اشارهٔ عبدالجبار کاکایی، «این کشف زبانی بعدها به یک جریان رایج در شعر آیینی بدل شد.»

در کانون زیبایی‌شناختی این اثر، با تلاقی دو تصویر عمیق روبه‌روییم: لطافت شکنندهٔ «یاس» و درخشش تراش‌خوردهٔ «الماس». استاد گران‌قدرم، دکتر محمدرضا روزبه، که در دورهٔ دکتری توفیق شاگردی و بهره‌مندی از محضر علمی ایشان را داشته‌ام، در تبیین این ویژگی می‌نویسد: «این اثر تجلی تخیلی کهکشانی و آتشفشانی مهارناپذیر از خلاقیت است که عاطفهٔ دینی را با تخیل شاعرانه پیوند می‌زند.» عزیزی در روزگاری دست به این معماری زبانی زد که شعر آیینی اغلب در حصار وزن‌های مألوف و مضامین تکراری نفس می‌کشید. او با همنشینی یاس و الماس، هم مظلومیت و شکنندگی آن سوگ بزرگ را به تصویر کشید و هم به اندوه و اشک، صلابت و پیراستگیِ گوهر بخشید.

یکی از ظریف‌ترین هنرهای احمد عزیزی در این منظومه، توانایی او در بخشیدن صورتی محسوس به عاطفه‌ای است که در بیان معمول از دسترس تصویر و تجسم می‌گریزد. او به‌جای آنکه تنها از اندوه و مظلومیت حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها سخن بگوید و مخاطب را با انبوهی از وصف‌ها و تعبیرهای سوگوارانه روبه‌رو کند، عاطفه را در هیئت دو تصویر آشنا و درخشان پیش چشم او می‌نشاند: یاس و الماس. در این بیان، یاس تنها یک گل نیست؛ نشانه‌ای از پاکی، لطافت و عطر حضوری آسمانی است. الماس نیز از مرز یک گوهر گران‌بها فراتر می‌رود و به تجسمی از اشک، اندوه و ارزش بی‌بدیل آن بدل می‌شود.

هنر شاعر در همین ایجاز شگفت‌انگیز نهفته است: او با کمترین واژه‌ها، گسترده‌ترین میدان تداعی را پیش روی مخاطب می‌گشاید. شاید یکی از رازهای ماندگاری این دو مصرع نیز همین باشد که شعر، به‌جای توضیح دادن اندوه، آن را به تصویری بدل می‌کند که می‌توان دید، احساس کرد و در حافظه نگاه داشت.

گشودن دریچه‌ای به ملکوت کلمات؛ نگاهی به مقدمهٔ استاد عزیزی

هنوز حلاوت و شکوه آن دیدار در خاطرم زنده است؛ سال ۱۳۸۰ این توفیق و افتخار را داشتم که در محضر استاد احمد عزیزی باشم و از زلال اندیشه و لحن صمیمی‌اش بهره‌مند شوم؛ عکسی که از آن روز به یادگار مانده، برایم سندی زنده از تماشای شاعری است که واژه‌ها در دستش جان می‌گرفتن.

د.اگر صفحات آغازین این کتاب«گل‌های زهرایی» را با دلی فارغ از شتاب ورق بزنیم، درمی‌یابیم که احمد عزیزی با قلمی برخاسته از «شهود» به ساحت حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها نزدیک شده است. او در دیباچهٔ کتاب از قیدوبند تعابیر رایج می‌رهد و حقیقتی را روایت می‌کند که مرز میان خاک و افلاک را برمی‌دارد. در سطرهای پایانی این مقدمه، با ایمانی جاری می‌نویسد:

«او کوثر است؛ نه فقط در تکرارِ یک سوره، که در جریانِ بی‌پایانِ هستی. باطنه عالم است؛ همان حقیقتی که چرخِ افلاک به طفیلِ او می‌گردد. او نقطهٔ تلاقیِ یاس و الماس است؛ یاسی که در کویرِ تاریخ روییده تا نشان دهد که حقیقت، هرگز در هیاهوی زمان گم نمی‌شود... هو الکوثر؛ او حقیقتِ جاری در نبضِ کائنات است.»

این جملات ناب، کلید فهم آن استعاره‌های مشهورند. اکنون بهتر درمی‌یابیم که چرا «یاس» و «الماس» در شعر او این‌چنین بر دل می‌نشینند؛ زیرا بازتابی از «حقیقت کوثریِ» وجود فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها هستند. احمد عزیزی در این سطور، نه مرثیه‌سرایی معمولی، که پرده‌بردار حقیقتی ازلی است. نگاه او به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، روایتِ رویدادی تاریخی و خشک نیست؛ تماشای «جانِ جانانِ هستی» است که در قالب یاس به ما نزدیک شده است. او با این نگاه، ما را به ضیافتی می‌برد که در آن، اندوه فاطمی به‌جای ویرانی، به آرامشی مطلق و ملکوتی می‌رسد.

روایت دو غریب؛ مرثیهٔ یاس و سکوت چاه

یکی از تکان‌دهنده‌ترین ابعاد این مثنوی، تصویر تنهایی و سوگ خاموش امیرالمؤمنین علیه‌السلام در وداع با همسر مظلومش است؛ تصویری موقر و نجیب از دو غریب تاریخ که عاطفه را، بی‌آنکه به ضجه‌های معمول فروغلتد، به اوج ادراک انسانی می‌رساند:

«داغ عطر یاس زهرا زیر ماه

می‌چکانید اشک حیدر را به چاه

عشق محزون علی یاس است و بس

چشم او یک چشمه الماس است و بس»

در این قاب شاعرانه، علی علیه‌السلام کوه صبری است که خلوت شب و سینهٔ چاه، محرم ریزش زلال‌ترین قطرات اشک اوست؛ بیانی حماسی از سوگی که به‌جای زبونی، شکوه عشق را به رخ می‌کشد.

راز ماندگاری در حافظهٔ مشترک

راستش را بخواهید، راز ماندگاری این منظومه را باید در گره‌خوردن اخلاص درونی و شجاعت فرمی شاعر جست‌وجو کرد. عزیزی، بی‌آنکه در زبان کهنه و تاریخ‌زدهٔ مرثیه‌ها متوقف بماند، نشان داد که می‌توان از ژرفای باورهای اصیل سخن گفت و درعین‌حال، زبانی تازه، زنده و بی‌تکلّف داشت. چنان‌که عبدالجبار کاکایی به‌درستی اشاره می‌کند، در روزگاری که شعر مناسبتی پیوسته در خطر رنگ‌باختن و کهنگی است، کلام عزیزی با تکیه بر حزنی نجیب، خود را از آفت شعارزدگی دور نگه داشت.

طنین این کلام، حصار کتاب‌ها و مجامع تخصصی را درنوردید و در ضمیر عاطفی شیفتگان اهل‌بیت علیهم‌السلام ریشه دواند؛ یادگاری بی‌بدیل که پیوند ژرف لطافت یاس و صلابت الماس را برای همیشه به طرازی روشن از دلدادگی در آستان کوثر بدل ساخت.

دکتر علیرضا شهرستانی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی*

انتهای یادداشت/