در عصر حاضر، میدان نبرد تنها محدود به مرزهای جغرافیایی نیست؛ بلکه در بستر فضای مجازی و ذهنیت مخاطبان رخ می‌دهد. یکی از استراتژیک‌ترین ابزارها در این عرصه، «شایعه» است. شایعه نه یک خبر تصادفی، بلکه محصولی مهندسی‌شده معاندین است که برای ایجاد ترس، تقویت نفرت، تخریب اعتماد عمومی یا انحراف افکار عمومی طراحی می‌شود. درک مکانیزم تولید این شایعات، پیش‌شرط اصلی ارتقای سواد رسانه‌ای هر شهروند هوشمند است.
۱ـ اکوسیستم تولید شایعه: سه ضلع مثلث خطر
تحقیقات نشان می‌دهد که شایعه‌سازی معمولاً در سه لایه اتفاق می‌افتد:
ذینفعان سیاسی و امنیتی: گروه‌هایی که منافعشان در بی‌ثبات‌سازی یک کشور یا جامعه است. آن‌ها با هدف‌گذاری دقیق، سناریوهایی را طراحی می‌کنند که پتانسیل بالایی برای گسترش سریع داشته باشد (مانند ادعاهای کذب درباره حمله به اماکن حساس یا شخصیت‌های کلیدی).
ربات‌ها و شبکه‌های تبلیغاتی (Botnets): الگوریتم‌های هوش مصنوعی و ربات‌های تلگرامی/توییتری که وظیفه دارند حجم اولیه شایعه را بالا ببرند تا آن را در "ترندها" قرار دهند. این کار باعث می‌شود انسان‌ها تصور کنند خبری که دیده‌اند، واقعیتی پذیرفته‌شده است.
کاربران غیرآگاه (انتشاردهندگان ناخواسته): افرادی که بدون بررسی صحت خبر، آن را باور کرده و منتشر می‌کنند. این بخش، موتور محرک نهایی شایعه است که اغلب بر پایه احساسات (خشم، ترس یا امید واهی) عمل می‌کند.
۲ـ الگوی انتشار در زمان بحران
در شرایط تنش‌های بین‌المللی یا جنگ، سرعت انتشار شایعه چند برابر می‌شود. چرا؟ زیرا در زمان بحران، مغز انسان به دنبال پاسخ‌های سریع و ساده است و تمایل به بررسی عمیق منابع را از دست می‌دهد.
استفاده از تصاویر دستکاری‌شده: متأسفانه یکی از رایج‌ترین تکنیک‌ها، استفاده از تصاویر قدیمی یا مربوط به کشورهای دیگر است که با تغییر جزئیات (مثل پرچم یا لباس)، به عنوان مدرکی برای یک رویداد جدید (مثلاً حمله به یک مدرسه یا کشته شدن فرماندهان) ارائه می‌شوند.
تولید محتوای احساسی: شایعات موفق، همیشه حاوی المان‌های عاطفی شدید هستند. داستان‌هایی درباره قربانیان بی‌گناه (به ویژه کودکان) یا فجایع انسانی، سریع‌ترین راه برای عبور از سد فیلترهای منطقی مخاطب هستند.
۳ـ نقش حیاتی سواد رسانه‌ای
سواد رسانه‌ای تنها به معنای توانایی خواندن متن نیست؛ بلکه مهارتِ تحلیل، ارزیابی و بازتاب است. یک فرد با سواد رسانه‌ای بالا در مواجهه با چنین اخباری:
۱ـ منبع‌شناسی می‌کند: آیا خبر از یک رسانه رسمی و معتبر آمده یا کانال‌های ناشناس و پیج‌های شخصی؟
۲ـ تأییدیه چندگانه می‌گیرد: آیا سایر رسانه‌های مستقل و معتبر نیز همین خبر را پوشش داده‌اند؟ (اصل تأییدیه).
۳ـ زمان و مکان را بررسی می‌کند: آیا تاریخ انتشار عکس یا ویدیو با زمان ادعای خبر هم‌خوانی دارد؟
۴ـ احساسات خود را مدیریت می‌کند: اگر خبر باعث خشم یا ترس شدید و فوری شد، احتمالاً هدف آن شایعه‌سازی است.
نتیجه‌گیری
جنگ‌های امروزی، جنگ‌های «اطلاعاتی» و «روانی» هستند. دشمنان ما در رسانه شیطانی ممکن است با ساختن شایعاتی درباره حملات، شهادت‌ها یا فجایع انسانی، سعی در ایجاد هرج‌ومرج داخلی و تضعیف روحیه ملی کنند. تنها سپر دفاعی در برابر این موج سیال، «توقف قبل از انتشار» و «پرسش‌گری علمی» است.
ما باید بیاموزیم که در هیاهوی اخبار از سمت رسانه های معاند، خونسردی خود را حفظ کنیم و اجازه ندهیم احساسات، منطق ما را تحت‌الشعاع قرار دهد. سواد رسانه‌ای، سلاحی است که هر یک از ما در جیب داریم؛ استفاده از آن، وظیفه‌ای ملی برای حفظ امنیت روانی جامعه است.

نرگس فرهادپور*

انتهای پیام/