به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ فصل دوم کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه تاریخی حاجی‌خان در شهرستان فامنین با هدف تکمیل مطالعات پیشین، بررسی پشته مجاور معبد و دستیابی به اطلاعات تازه درباره ساختارهای استقراری و معماری دوره ماد آغاز شده است؛ محوطه‌ای که یافته‌های به‌دست‌آمده از آن، نشانه‌هایی از حضور و فعالیت انسان در دوره‌های مختلف تاریخی را آشکار کرده و جایگاه ویژه‌ای در پژوهش‌های باستان‌شناسی استان همدان دارد.

محسن معصوم‌علیزاده، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان، پنجشنبه ۱۵ مرداد با اعلام آغاز این مرحله از پژوهش‌ها اظهار کرد: فصل دوم کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه حاجی‌خان با دریافت مجوز از پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری و با حمایت مالی شرکت صنایع پتروشیمی ابن‌سینا در حال انجام است.

وی با اشاره به ضرورت استمرار مطالعات علمی در این محوطه افزود: یافته‌های پیشین، اهمیت حاجی‌خان را در شناخت دوره ماد و همچنین بررسی تحولات تاریخی منطقه نشان داده است و ادامه کاوش‌ها می‌تواند تصویری روشن‌تر از ساختار معماری، نحوه استقرار و نوع فعالیت‌های انجام‌شده در این محدوده ارائه کند.

محوطه حاجی‌خان در سال ۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. ثبت این محوطه در فهرست آثار ملی، بیانگر ارزش تاریخی و باستان‌شناسی آن و ضرورت حفاظت، مطالعه و مستندسازی آثار موجود در محدوده است. کاوش‌های علمی نیز با هدف شناخت دقیق‌تر لایه‌های تاریخی و شناسایی کارکرد بناها و فضاهای موجود در محوطه دنبال می‌شود.

معصوم‌علیزاده این محوطه را از جمله عرصه‌های ارزشمند باستان‌شناسی استان همدان دانست و گفت: مطالعات و کاوش‌های انجام‌شده در حاجی‌خان، شواهد مهمی از استقرار انسانی و معماری دوره ماد را آشکار کرده است. این شواهد می‌تواند در کنار یافته‌های دیگر محوطه‌های تاریخی استان، به تکمیل مطالعات مربوط به این دوره کمک کند.

براساس نتایج به‌دست‌آمده، در محدوده حاجی‌خان یک محوطه استقراری متعلق به دوره ماد شناسایی شده است. وجود چنین استقرارگاهی، امکان بررسی شیوه سکونت، سازمان‌دهی فضاها و ارتباط میان بخش‌های مختلف مجموعه را برای باستان‌شناسان فراهم می‌کند.

شناسایی یک محوطه استقراری در کنار آثار مذهبی، از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند ارتباط میان فضای زندگی، فعالیت‌های روزمره و ساختارهای آیینی را آشکار کند. فصل دوم کاوش‌ها نیز با تمرکز بر پشته مجاور معبد در حال انجام است؛ پشته‌ای که احتمال می‌رود بخشی از یک استقرارگاه متعلق به دوره ماد را در خود جای داده باشد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان با اشاره به تنوع آثار شناسایی‌شده در این محدوده اظهار کرد: بقایای یک کوره سفالگری مربوط به دوره سلجوقی نیز در محوطه کشف شده است. این یافته نشان می‌دهد که حاجی‌خان تنها به یک دوره تاریخی محدود نیست و در دوره‌های بعد نیز مورد استفاده قرار گرفته است.

کوره سفالگری کشف‌شده، نشانه‌ای از فعالیت‌های تولیدی در این محوطه به شمار می‌رود. وجود چنین سازه‌ای می‌تواند بیانگر تولید سفال و استمرار فعالیت‌های انسانی در محدوده حاجی‌خان در دوره سلجوقی باشد؛ موضوعی که امکان مطالعه یک دوره تاریخی متفاوت از دوره ماد را نیز در همین عرصه فراهم کرده است.

در پیرامون این کوره، آثار و شواهدی از فعالیت‌های آهنگری نیز مشاهده شده است. قرار گرفتن نشانه‌های مرتبط با سفالگری و آهنگری در یک محدوده، بر تنوع کارکردهای محوطه در دوره‌های تاریخی مختلف می‌افزاید و نشان می‌دهد فعالیت‌های تولیدی و کارگاهی نیز بخشی از پیشینه حاجی‌خان بوده است.

معصوم‌علیزاده بیان کرد: حضور آثار مربوط به دوره ماد در کنار بقایای دوره سلجوقی و نشانه‌های فعالیت‌های آهنگری، اهمیت محوطه را برای مطالعه تداوم یا تغییر کاربری فضاها در طول زمان افزایش می‌دهد. بررسی دقیق لایه‌ها می‌تواند مشخص کند هر بخش از این محوطه در چه دوره‌ای و با چه هدفی مورد استفاده قرار گرفته است.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های به‌دست‌آمده از حاجی‌خان، بقایای یک معبد ارزشمند است. کشف این معبد، جایگاه محوطه را در مطالعات مربوط به معماری مذهبی ایران باستان تقویت کرده و پژوهش درباره ویژگی‌های ساختاری و کارکردی آن را به یکی از محورهای اصلی کاوش‌های باستان‌شناسی تبدیل کرده است.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان گفت: مطالعات انجام‌شده نشان می‌دهد این معبد از نظر ویژگی‌های معماری، شباهت‌های قابل توجهی با محوطه تاریخی نوشیجان و دیگر آثار شناخته‌شده دوره ماد دارد.

شباهت میان معماری حاجی‌خان و نوشیجان، امکان انجام مطالعات تطبیقی میان این دو محوطه را فراهم می‌کند. بررسی طرح معماری، نحوه سازمان‌دهی فضاها و ابعاد بناها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر الگوهای معماری دوره ماد و چگونگی شکل‌گیری بناهای مذهبی در آن دوره کمک کند.

معصوم‌علیزاده با اشاره به شواهد سفالی به‌دست‌آمده از محوطه افزود: این شواهد نشان می‌دهد پلان معماری نوشیجان و پلان معماری حاجی‌خان شباهت بسیاری با یکدیگر دارند. با این حال، ابعاد مجموعه حاجی‌خان از نوشیجان بزرگ‌تر است.

بزرگ‌تر بودن ابعاد حاجی‌خان، پرسش‌های تازه‌ای را درباره گستره مجموعه، تعداد فضاها و نوع استفاده از بخش‌های مختلف آن پیش روی پژوهشگران قرار می‌دهد. ادامه کاوش‌ها می‌تواند روشن کند که این تفاوت اندازه چه ارتباطی با کارکرد، جمعیت یا ساختار کلی مجموعه داشته است.

شباهت پلان معماری این دو محوطه در کنار تفاوت ابعاد آن‌ها، می‌تواند داده‌های ارزشمندی برای تحلیل معماری دوره ماد فراهم کند. باستان‌شناسان از طریق مقایسه ساختارها، مصالح و نحوه چیدمان فضاها می‌توانند وجوه مشترک و ویژگی‌های خاص هر محوطه را شناسایی کنند.

در جریان مطالعات پیشین، آثار و شواهدی از خشت‌های مادی نیز در حاجی‌خان شناسایی شده است. این خشت‌ها بخشی از شواهد معماری دوره ماد محسوب می‌شوند و بررسی ابعاد، ترکیب و نحوه استفاده از آن‌ها می‌تواند در شناخت روش‌های ساخت‌وساز آن دوره مؤثر باشد.

معصوم‌علیزاده اظهار کرد: شناسایی خشت‌های مادی، بر اهمیت حاجی‌خان در پژوهش‌های مربوط به معماری دوره ماد می‌افزاید. این یافته‌ها در کنار بقایای معبد و ساختار استقراری، مجموعه‌ای از داده‌های مرتبط با شیوه ساخت بناها و سازمان فضایی محوطه را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

وی با تأکید بر جایگاه علمی این کشفیات گفت: معبد حاجی‌خان به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از معماری دوره ماد و الگویی از معماری مذهبی ایران باستان، این محوطه را به یکی از عرصه‌های مهم پژوهشی برای شناخت فرهنگ، معماری و آیین‌های مذهبی تبدیل کرده است.

مطالعه معماری مذهبی، تنها به بررسی شکل ظاهری بنا محدود نمی‌شود. نحوه ورود به ساختمان، ارتباط فضاهای داخلی، مصالح به‌کاررفته و جایگاه بنا در مجموعه، هر یک می‌تواند اطلاعاتی درباره نوع استفاده از معبد و جایگاه آن در میان ساکنان محوطه ارائه کند.

کاوش‌های باستان‌شناسی با ثبت دقیق موقعیت آثار، لایه‌ها و ارتباط میان یافته‌ها انجام می‌شود. اطلاعات حاصل از این فرایند می‌تواند به بازسازی علمی بخشی از وضعیت گذشته کمک کند و امکان ارائه تحلیل‌های دقیق‌تری از ساختارهای معماری و زندگی انسان‌ها را فراهم سازد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان یادآور شد: فصل نخست کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه حاجی‌خان در سال ۱۳۹۵ انجام شده بود. نتایج آن مرحله، زمینه لازم برای تعریف پرسش‌های پژوهشی جدید و آغاز فصل دوم مطالعات را فراهم کرد.

فاصله میان فصل نخست و دوم کاوش‌ها، اهمیت برنامه‌ریزی هدفمند برای ادامه تحقیقات را نشان می‌دهد. داده‌های مرحله نخست پس از بررسی و تحلیل، مبنای انتخاب محدوده‌های جدید برای کاوش قرار گرفته و در فصل دوم، پشته مجاور معبد به‌عنوان یکی از نقاط دارای ظرفیت باستان‌شناسی مورد توجه قرار گرفته است.

به گفته معصوم‌علیزاده، احتمال آن وجود دارد که این پشته، استقرارگاهی متعلق به دوره ماد باشد. بررسی این احتمال به کاوش منظم و مطالعه دقیق لایه‌های موجود نیاز دارد و نتیجه نهایی تنها پس از تکمیل عملیات و تحلیل یافته‌ها مشخص خواهد شد.

تمرکز بر پشته مجاور معبد می‌تواند به شناخت ارتباط میان بنای مذهبی و بخش‌های مسکونی یا استقراری کمک کند. در صورتی که وجود ساختارهای متعلق به دوره ماد در این بخش تأیید شود، تصویر کامل‌تری از سازمان فضایی محوطه حاجی‌خان به دست خواهد آمد.

فصل دوم کاوش‌های باستان‌شناسی حاجی‌خان به سرپرستی اسماعیل همتی ازندریانی، عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا، انجام می‌شود. حضور گروه علمی و اجرای کاوش براساس مجوز پژوهشگاه، زمینه ثبت و بررسی نظام‌مند داده‌های به‌دست‌آمده را فراهم کرده است.

نتایج این فصل از کاوش‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ساختارهای استقراری، معماری مذهبی و شیوه زندگی در دوره ماد ارائه کند. این اطلاعات نه‌تنها برای شناخت محوطه حاجی‌خان، بلکه برای تکمیل مطالعات دوره ماد در استان همدان اهمیت خواهد داشت.

یافته‌های جدید همچنین می‌تواند به بررسی ارتباط حاجی‌خان با دیگر محوطه‌های شناخته‌شده این دوره کمک کند. مقایسه آثار معماری، خشت‌ها، شواهد سفالی و نوع استقرار، امکان تحلیل شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود میان محوطه‌های مختلف را فراهم خواهد کرد.

در کنار آثار دوره ماد، وجود کوره سفالگری سلجوقی و شواهد آهنگری نشان می‌دهد که محوطه حاجی‌خان در دوره‌های بعد نیز ظرفیت استفاده و فعالیت داشته است. مطالعه هم‌زمان این لایه‌ها می‌تواند روند تغییرات تاریخی محوطه را روشن‌تر کند.

حمایت مالی انجام‌شده برای اجرای فصل دوم کاوش‌ها نیز امکان ادامه فعالیت‌های میدانی را فراهم کرده است. انجام مطالعات باستان‌شناسی نیازمند تأمین هزینه‌های مرتبط با کاوش، ثبت آثار، مستندسازی و بررسی یافته‌هاست و همراهی مجموعه‌های حمایت‌کننده می‌تواند استمرار این پژوهش‌ها را امکان‌پذیر کند.

با آغاز فصل دوم کاوش‌های حاجی‌خان، توجه پژوهشگران بار دیگر به یکی از محوطه‌های مهم باستان‌شناسی استان همدان معطوف شده است؛ محوطه‌ای که شباهت‌های معماری آن با نوشیجان، ابعاد بزرگ‌تر مجموعه، وجود معبد، خشت‌های مادی و آثار دوره سلجوقی، اهمیت علمی آن را افزایش داده است.

نتایج نهایی این فصل پس از انجام عملیات میدانی و بررسی تخصصی داده‌ها مشخص خواهد شد. با این حال، یافته‌های پیشین نشان می‌دهد حاجی‌خان ظرفیت قابل توجهی برای ارائه اطلاعات تازه درباره فرهنگ، معماری، آیین‌های مذهبی و شیوه استقرار در دوره ماد دارد.

ادامه این پژوهش‌ها می‌تواند درک دقیق‌تری از نقش محوطه حاجی‌خان در تاریخ منطقه فراهم کند و جایگاه آن را در مطالعات باستان‌شناسی ایران بیش از گذشته مورد توجه قرار دهد. حفاظت از آثار کشف‌شده و مستندسازی علمی یافته‌ها نیز بخش مهمی از روند شناخت این میراث تاریخی خواهد بود.

خبرنگار: نازنین مولائی منظر

انتهای خبر/