آغاز عملیات اکتشاف ید در محدوده اینچه‌برون بار دیگر یک پرسش قدیمی را در شمال گلستان مطرح کرده است: چگونه می‌توان از ظرفیت‌های معدنی منطقه برای ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی استفاده کرد، بی‌آنکه نگرانی‌های مردم درباره محیط زیست، دامداری و آینده محل زندگی‌شان به حاشیه برود؟ پاسخ به این پرسش با برگزاری یک جلسه، اعلام قانونی بودن فعالیت یا وعده اشتغال‌زایی کامل نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، تبدیل این وعده‌ها به اطلاعات قابل بررسی و تعهداتی است که اجرای آنها را بتوان در آینده سنجید.

در نشست بررسی مسائل اجتماعی مرتبط با آغاز اکتشاف ید در اینچه‌برون، که در مهرماه ۱۴۰۵ با حضور مسئولان استانداری گلستان، دستگاه‌های اجرایی، سرمایه‌گذار و نمایندگان محلی برگزار شد، بر پاسخ‌گویی به دغدغه‌های مردم، رعایت حقوق دامداران، اولویت اشتغال نیروهای بومی و شفاف‌سازی ابعاد فنی و زیست‌محیطی پروژه تأکید شد. همچنین اعلام شد که نشست‌هایی برای توضیح ابعاد طرح با مشارکت مردم برگزار خواهد شد. این تأکیدها مهم‌اند؛ اما ارزش واقعی آنها زمانی مشخص می‌شود که بدانیم چه اطلاعاتی منتشر خواهد شد و چه سازوکاری برای پیگیری تعهدات وجود دارد.

اکتشاف با بهره‌برداری یکی نیست؛ اما پرسش‌ها را هم نمی‌توان به آینده موکول کرد

یکی از نکات ضروری در این پرونده، تفکیک مرحله اکتشاف از بهره‌برداری معدنی است. در مرحله اکتشاف، هدف شناسایی ذخیره و ارزیابی ویژگی‌های آن است؛ در حالی که استخراج تجاری مستلزم طی مراحل قانونی و اخذ مجوزهای مربوط است. بنابراین، نباید صرف آغاز عملیات اکتشافی را معادل شروع استخراج گسترده یا وقوع قطعی آسیب زیست‌محیطی دانست.

با این حال، تفاوت این دو مرحله به معنای بی‌نیازی از اطلاع‌رسانی نیست. مردم منطقه حق دارند بدانند محدوده دقیق عملیات کجاست، چه نوع فعالیت‌هایی انجام می‌شود، مسیرهای دسترسی چگونه خواهد بود، چه محدودیت‌هایی برای زمین‌های پیرامونی ایجاد می‌شود و در صورت پیشرفت پروژه، ارزیابی‌های زیست‌محیطی با چه سازوکاری انجام خواهد شد. اگر این اطلاعات از ابتدا روشن باشد، هم امکان نظارت عمومی فراهم می‌شود و هم سرمایه‌گذار می‌تواند در فضایی قابل پیش‌بینی‌تر فعالیت کند.

در گزارش‌های منتشرشده درباره نشست اخیر، مسئولان از فراهم شدن امکان بازدید میدانی نخبگان و معتمدان محلی و برگزاری نشست‌های توضیحی خبر داده‌اند. گام بعدی باید روشن شدن جزئیات این برنامه‌ها باشد: چه کسانی امکان بازدید دارند، نتایج بررسی‌ها کجا منتشر می‌شود و آیا گزارش‌ها به‌گونه‌ای ارائه خواهند شد که مردم عادی نیز بتوانند آنها را بفهمند؟

سابقه صنعت ید؛ دلیلی برای بررسی دقیق‌تر

اهمیت این پرسش‌ها زمانی بیشتر می‌شود که سابقه صنعت ید در گلستان را در نظر بگیریم. فعالیت این صنعت در استان به حدود دو دهه پیش بازمی‌گردد و در سال ۱۳۹۶ نیز خبر آغاز احداث یک کارخانه استحصال ید در منطقه داشلی‌برون با سرمایه‌گذاری اعلام‌شده ۷۰۰ میلیارد ریال منتشر شد. در آن زمان، افزایش تولید و ایجاد اشتغال از اهداف اصلی طرح عنوان شده بود.

موضوع محیط زیست نیز صرفاً به آلودگی پرتوی محدود نیست. در پژوهشی که در ۱۶ مه ۲۰۲۶ در مجله علمی Scientific Reports منتشر شد، پژوهشگران کیفیت آب تالاب اینچه را در ارتباط با پساب یک واحد تولید ید بررسی کردند.

نتایج پژوهش، از جمله، غلظت‌هایی از فلوراید و منگنز بالاتر از برخی حدود مرجع مورد استفاده در مطالعه را گزارش کرد و بر ضرورت مدیریت منابع آلودگی و پایش مستمر تأکید داشت. این مقاله درباره اثرات پساب واحد مورد بررسی و وضعیت تالاب است؛ نه ارزیابی مستقیم پروژه اکتشافی تازه در اینچه‌برون. بنابراین، نمی‌توان نتایج آن را بدون بررسی بیشتر به طرح جدید تعمیم داد، اما نمی‌توان اهمیت بررسی جامع آب، خاک و زیست‌بوم منطقه را نیز نادیده گرفت.

اشتغال بومی؛ وعده‌ای که باید قابل سنجش باشد

در کنار نگرانی‌های زیست‌محیطی، اشتغال یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که می‌تواند رابطه میان پروژه معدنی و جامعه محلی را شکل دهد. مسئولان استانی بر اولویت به‌کارگیری نیروهای بومی و ضرورت ایفای مسئولیت اجتماعی سرمایه‌گذار تأکید کرده‌اند. با این حال، عبارت «اولویت اشتغال بومی» زمانی معنا پیدا می‌کند که شاخص‌های مشخصی برای آن وجود داشته باشد.

چه تعداد فرصت شغلی در مرحله اکتشاف ایجاد می‌شود؟ در صورت رسیدن طرح به مرحله بهره‌برداری، برآورد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم چقدر است؟ چه سهمی از مشاغل به ساکنان منطقه اختصاص خواهد یافت و آیا برای آموزش نیروهای محلی برنامه‌ای وجود دارد؟ همچنین، سرمایه‌گذار چه تعهد مشخصی برای مشارکت در بهبود خدمات و زیرساخت‌های روستاهای پیرامونی خواهد داشت؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند از شکل‌گیری انتظارات غیرواقعی جلوگیری کند. مرحله اکتشاف ممکن است به نیروی انسانی محدودتری نسبت به بهره‌برداری نیاز داشته باشد؛ بنابراین، نباید وعده‌های کلی درباره اشتغال را بدون تفکیک مراحل پروژه به یک عدد مبهم تبدیل کرد. انتشار برآوردها و گزارش‌های دوره‌ای، امکان سنجش فاصله میان وعده و عملکرد را فراهم می‌کند.

فعال رسانه ای*

انتهای یادداشت/