به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر غلامحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در جلسه شورای سیاست‌گذاری نخستین جشنواره هنر ایرانی ـ اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی و آیین رونمایی از نشان و هویت بصری این جشنواره که صبح امروز با حضور رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، دبیرکل هیئت مؤسس دانشگاه آزاد اسلامی و جمعی از هنرمندان حوزه هنرهای اسلامی در معاونت علوم انسانی و هنر سازمان مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی برگزار شد، گفت: هنر ایرانی ـ اسلامی حوزه‌ای بسیار متنوع را دربرمی‌گیرد؛ از معماری، خوشنویسی، تذهیب، نگارگری و قالی‌بافی گرفته تا انواع فلزکاری، موسیقی، هنرهای نمایشی و صنایع دستی. تنها در حوزه صنایع دستی، حدود ۲۹۹ رشته و گونه هنری شکل گرفته است و این تنوع، جدا از سایر هنرهایی است که در طول تاریخ در ایران پدید آمده‌اند.
خسروپناه با اشاره به پیشینه تاریخی هنر در ایران اظهار کرد: این ظرفیت هنری حاصل یک دوره تاریخی ۱۴۰۰ ساله است. البته ایران پیش از اسلام نیز از هنرهای متنوع و انواع سازها و موسیقی برخوردار بوده است؛ اما با ورود اسلام به ایران، هنرهای موجود توسعه پیدا کردند و در دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله آل‌بویه، غزنویان، سلجوقیان و صفویه، جلوه‌های گوناگونی از هنر ایرانی شکل گرفت.
وی افزود: پس از این دوره‌ها نیز هنر ایرانی معاصر به مسیر خود ادامه داد و تلاش‌هایی برای ایجاد تلفیق میان هنر اسلامی و جلوه‌های مدرن صورت گرفت. البته در حوزه معماری و برخی دیگر از عرصه‌های هنری، از الگوهای غیرایرانی و غیراسلامی نیز تأثیر پذیرفته‌ایم. امروز نیز گرایش‌هایی که در میان جوانان مشاهده می‌شود، نشان‌دهنده تغییر ذائقه‌های هنری است.
هفت ویژگی بنیادین هنر ایرانی ـ اسلامی چیست؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با طرح این پرسش که هنر ایرانی ـ اسلامی چه ویژگی‌هایی دارد، گفت: پرسش مهم این است که ویژگی‌های هنر ایرانی ـ اسلامی چیست. بنده به هفت ویژگی بنیادین این هنر اشاره می‌کنم.
خسروپناه نخستین ویژگی هنر ایرانی ـ اسلامی را توحیدمحوری و وحدت‌گرایی دانست و عنوان کرد: ویژگی نخست، توحیدمحوری و وحدت‌گرایی است؛ البته وحدتی از نوع وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت. اگر به معماری و نگارگری ایرانی نگاه کنیم، این ویژگی به‌خوبی قابل مشاهده است.
وی دومین ویژگی را معنویت و ارتباط با عالم معنا دانست و افزود: ویژگی دوم، معنویت و توجه به عالم معناست. مفاهیم عرفانی و توجه به عالم ملکوت در هنر اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارند. در عرفان اسلامی، موضوع اسماء و صفات الهی و تجلیات آن‌ها مطرح است و این مفاهیم در بخش‌های مختلف هنر ایرانی ـ اسلامی نمود پیدا می‌کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی سومین ویژگی را نظم ریاضی و هندسی برشمرد و گفت: ویژگی سوم، بهره‌گیری از نظم ریاضی و هندسی و استفاده از اشکال هندسی است که در هنر ایرانی ـ اسلامی به‌وضوح مشاهده می‌شود.
خسروپناه در ادامه، بهره‌گیری از طبیعت را چهارمین ویژگی این هنر معرفی کرد و اظهار کرد: هنر ایرانی ـ اسلامی را نمی‌توان صرفاً طبیعت‌گرا دانست، اما از عناصر طبیعت بهره فراوانی می‌گیرد. گل‌ها، گیاهان، درختان، پرندگان و نقوش گوناگون طبیعی در آثار هنری ما حضور دارند.
وی پنجمین ویژگی را هارمونی، تناسب و تعادل میان اجزای هنری دانست و عنوان کرد: یکی دیگر از ویژگی‌های مهم هنر، ایجاد هماهنگی و تناسب میان اجزا، اندازه‌ها، رنگ‌ها و فضاهاست. این هماهنگی و تعادل در هنر ایرانی ـ اسلامی از ویژگی‌های برجسته به شمار می‌رود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ششمین ویژگی هنر ایرانی ـ اسلامی بیان کرد: ویژگی ششم، تخیل است؛ اما تخیل در هنر ایرانی بر پایه تعقل شکل می‌گیرد، نه توهم. گاهی تخیل مبتنی بر توهم است و گاهی بر تعقل استوار می‌شود. تخیلی که با وحدت، معنویت و حیات پیوند دارد، تخیلی عقلانی و مبتنی بر تعقل است.
خسروپناه هفتمین ویژگی را پیوند هنر با زندگی دانست و گفت: یکی از ویژگی‌های بسیار مهم هنر ایرانی ـ اسلامی، ارتباط آن با زندگی است. معماری با زندگی پیوند دارد؛ زیرا خانه و شهرسازی همگی با زندگی انسان مرتبط هستند. موسیقی و صنایع دستی نیز بخشی از زندگی به شمار می‌روند.
وی ادامه داد: منظور از زندگی، صرفاً زنده‌بودن نیست. زندگی یعنی امید، خانواده، عشق، محبت و خدمت به مردم. برخی انسان‌ها زنده هستند، اما زندگی نمی‌کنند؛ زیرا زندگی چیزی فراتر از زنده‌ماندن است. هنر ما با این مفهوم از زندگی پیوند دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: در گونه‌های مختلف هنری مشاهده می‌کنیم که هنرمندان از طریق خلق آثار هنری، آفرینندگی می‌کنند. هنرمندان در فرایند تولید اثر، صرفاً به بازتولید آنچه وجود دارد نمی‌پردازند، بلکه دست به ابداع و آفرینش می‌زنند. این آفرینندگی با مفهوم زندگی ارتباط مستقیم دارد.
هنر ایرانی، هنر حکمت‌بنیان و مبتنی بر عقلانیت، فضیلت و خدمت است
خسروپناه با جمع‌بندی هفت ویژگی هنر ایرانی ـ اسلامی اظهار کرد: اگر بخواهم این ویژگی‌ها را در یک جمله خلاصه کنم، باید بگویم هنر ایرانی، هنر حکمت است. حکمت در اینجا به معنای عقلانیت، فضیلت و خدمت است؛ به این معنا که تخیل هنری ما بر پایه عقلانیت فضیلت‌محور و خدمت به مردم شکل می‌گیرد.
وی افزود: اگر دوستان این هفت ویژگی را بپذیرند، به نظر بنده لازم است وضعیت موجود رشته‌های هنری را آسیب‌شناسی کنیم و ببینیم آیا ساختار فعلی رشته‌های دانشگاهی برای تعالی و بالندگی هنر با چنین ویژگی‌هایی کافی است یا خیر.
ضرورت بازنگری در رشته‌های دانشگاهی هنر و توسعه مقاطع دکتری
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با انتقاد از محدودیت رشته‌های تخصصی هنر در دانشگاه‌ها گفت: به نظر بنده، ساختار فعلی با وجود برخورداری از رشته‌های بسیار ارزشمند، برای تحقق این اهداف کافی نیست. برای مثال، هنگامی که رشته خوشنویسی را در دانشگاه نداریم، با یک خلأ جدی مواجه هستیم. همچنین وقتی در مقطع دکتری تنها دو رشته هنری داریم و سایر رشته‌ها از این امکان برخوردار نیستند، چگونه می‌توان انتظار داشت که دانش و ابداع در حوزه هنر توسعه پیدا کند؟
خسروپناه ادامه داد: وقتی رشته دکتری صنایع دستی نداریم، چگونه می‌توان انتظار داشت که در این حوزه ابداع و تولید دانش اتفاق بیفتد؟ البته ما هنرمندانی داریم که از طریق نظام استاد ـ شاگردی به مهارت و تخصص می‌رسند و آثار بدیعی خلق می‌کنند؛ اما مسئله این است که چگونه می‌توان این ابداع عملی را به ابداع علمی تبدیل کرد.
وی عنوان کرد: تبدیل ابداع عینی به ابداع علمی، یکی از وظایف دانشگاه است. این فرایند به استاد دانشگاه و پژوهشگری نیاز دارد که بتواند آفرینش و تجربه عملی هنرمند را به یک نظریه علمی تبدیل کند.
ضرورت اعطای اختیارات بیشتر به دانشگاه‌های بزرگ برای راه‌اندازی رشته‌های هنری
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضرورت اصلاح ساختار تصمیم‌گیری در توسعه رشته‌های دانشگاهی اظهار کرد: در این زمینه باید شورای گسترش و شورای برنامه‌ریزی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اختیارات بیشتری به دانشگاه‌های بزرگ بدهند تا بتوانند متناسب با ظرفیت‌ها و نیازهای خود، برخی رشته‌های تخصصی هنری را راه‌اندازی کنند.
خسروپناه افزود: دانشگاه‌های بزرگی مانند دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه تهران و دانشگاه هنر از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردارند و باید اختیار بیشتری برای توسعه رشته‌های موردنیاز در اختیار داشته باشند. این موضوع یکی از خلأهایی است که باید برای رفع آن اقدام کرد.
ضرورت حفظ آثار هنری و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن‌ها
وی در ادامه به موضوع حفظ آثار هنری و استفاده از ظرفیت‌های موجود در این حوزه اشاره کرد و گفت: در این زمینه یک حساسیت جدی وجود دارد و آن اینکه نباید اثر هنری و زایش خلاقانه دست انسان از بین برود. بنابراین، باید این آثار را حفظ کنیم و در عین حال از ظرفیت‌های آن‌ها بهره ببریم.
هنر ایرانی نه سنتی است و نه مدرن؛ هنر ایرانی، حکمت‌بنیان است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت تعیین مرزهای مفهومی هنر ایرانی ـ اسلامی بیان کرد: در اینجا با مرز ظریفی میان هنر ایرانی حکمی و برداشت‌های رایج از هنر سنتی و مدرن مواجه هستیم. بنده با به‌کارگیری تعبیر هنر سنتی، به همان معنایی که از واژه سنت در برخی تقسیم‌بندی‌های رایج استفاده می‌شود، موافق نیستم. حتی در حوزه‌هایی مانند طب سنتی نیز نسبت به این نوع نام‌گذاری و تقسیم‌بندی ملاحظاتی دارم.
خسروپناه ادامه داد: در تقسیم‌بندی‌های رایج، سنت در برابر مدرنیته قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که هنر ما حکمی است و نمی‌توان آن را صرفاً در چارچوب هنر سنتی یا هنر مدرن تعریف کرد.
وی افزود: برخی دوگانه‌ها و تقسیم‌بندی‌های نظری از گذشته برای ما مطرح شده‌اند؛ برای مثال، از ما می‌پرسند که رئالیست هستیم یا ایدئالیست، سوژه‌محوری را قبول داریم یا خیر، یا اینکه طرفدار سنت هستیم یا مدرنیته. درحالی‌که هنر ایرانی مبتنی بر حکمت است و در این دوگانه‌ها محدود نمی‌شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی عنوان کرد: هنر حکمت‌بنیان نه به معنای سنتی در برابر مدرن است و نه می‌توان آن را در یکی از این دو چارچوب قرار داد. بنده پیش‌تر نیز در بحثی درباره فرهنگ و هنر حکمی، وجوه اشتراک و افتراق هنر سنتی و هنر مدرن را بررسی کرده‌ام.
خسروپناه خاطرنشان کرد: وقتی می‌گوییم هنر حکمی در این دوگانه‌ها قرار نمی‌گیرد، منظورمان این نیست که هیچ تفاوتی میان این رویکردها وجود ندارد، بلکه دیسیپلین و چارچوب نظری و عملی ما متفاوت است. به تعبیر فلسفی، پارادایم ما با این تقسیم‌بندی‌ها تفاوت دارد.
پیوند هنر با اقتصاد دانش‌بنیان و ضرورت تدوین شاخص‌های ارزیابی
وی با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد اقتصادی هنر اظهار کرد: هنر زمانی رشد می‌کند که از اقتصاد دانش‌بنیان برخوردار باشد. بنابراین، باید در حوزه آموزش هنر، تعامل و ارتباط مؤثری با اقتصاد دانش‌بنیان ایجاد کنیم و شاخص‌های مشخصی برای ارزیابی این ارتباط در نظر بگیریم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: باید بررسی کنیم محصولاتی که در حوزه هنر تولید می‌شوند، تا چه اندازه با ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه همخوانی دارند. برای مثال، باید ارزیابی کنیم فیلم‌ها و سریال‌هایی که تولید می‌شوند، تا چه اندازه خانواده‌محور هستند و تا چه میزان رویکرد خانواده‌ستیز یا خانواده‌گریز دارند.
خسروپناه ادامه داد: همین بررسی باید درباره موسیقی، آثار نمایشی، تئاتر، نگارگری و سایر گونه‌های هنری نیز انجام شود. باید مشخص کنیم که هر یک از این آثار تا چه اندازه خانواده‌گرا، خانواده‌ستیز یا خانواده‌گریز هستند. این موارد می‌توانند به‌عنوان شاخص‌هایی برای ارزیابی و سیاست‌گذاری در حوزه هنر مورد توجه قرار گیرند.
ضرورت گفت‌وگو درباره بنیان‌های فکری هنر و پرهیز از شتاب‌زدگی در سیاست‌گذاری
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اهمیت مباحث نظری و فکری در حوزه هنر گفت: به نظر بنده، در گام نخست باید بحثی جدی درباره بنیان‌های فکری هنر و ویژگی‌هایی که باید داشته باشد، شکل بگیرد. بنده شخصاً علاقه‌مند به این مباحث هستم و این فرصت را داشته‌ام که روزهای جمعه به منزل برخی از هنرمندان و هنرمندان پیشکسوت بروم و ساعت‌ها با آنان درباره این موضوعات گفت‌وگو کنم.
خسروپناه افزود: در این نشست‌ها گاهی دو تا سه ساعت و حتی بیشتر با هنرمندان درباره مسائل مختلف بحث و تبادل نظر می‌کنیم. این گفت‌وگوها عمدتاً در فضایی دوستانه انجام می‌شود و آثار خوبی نیز به همراه داشته است.
وی عنوان کرد: جای دارد خانه سینما، خانه موسیقی و سایر مجموعه‌های هنری نیز زمینه چنین گفت‌وگوهایی را فراهم کنند تا بتوانیم درباره مبانی فکری هنر به بحث و تبادل نظر بپردازیم.
لزوم تعیین نسبت هنر با زندگی، سنت و مدرنیته
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه اظهار کرد: باید بررسی کنیم که تا چه اندازه به مفهوم زندگی در هنر توجه داریم، چه بخشی از هنر سنتی را می‌پذیریم و چه بخشی از هنر مدرن را می‌توانیم قبول کنیم. این پرسش‌ها باید به‌صورت جدی مورد بحث و بررسی قرار گیرند.
خسروپناه ادامه داد: بلاتکلیفی‌هایی که امروز در برخی حوزه‌های هنری مشاهده می‌کنیم، ناشی از آن است که در بسیاری از موارد، گفت‌وگوهای فکری و نظری کافی میان فعالان این حوزه شکل نگرفته است.
وی افزود: البته این گفت‌وگوها باید در فضایی آزادانه انجام شوند و افراد بتوانند دیدگاه‌های خود را بدون محدودیت مطرح کنند. همچنین باید برای شنیدن دیدگاه‌های یکدیگر حوصله داشته باشیم و از شتاب‌زدگی در نتیجه‌گیری پرهیز کنیم.
تبدیل مباحث نظری هنر به سیاست‌های فرهنگی و اجرایی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت بررسی علمی دیدگاه‌های موافق و مخالف گفت: چه افرادی که با دیدگاه‌های بنده موافق هستند و چه کسانی که با آن‌ها مخالفت دارند، باید از پشتوانه علمی برخوردار باشند و موضوع را به‌درستی بررسی کنند. لازم است در این مباحث به یک استقرار و جمع‌بندی فکری برسیم تا بتوانیم از دل آن، سیاست‌های مشخصی استخراج کنیم.
خسروپناه در پایان خاطرنشان کرد: شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز در این مسیر در خدمت عزیزان و فعالان حوزه هنر خواهد بود و آمادگی دارد در زمینه مباحث و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با هنر ایرانی ـ اسلامی همکاری و همراهی کند.
انتهای پیام /
نظر شما