پایین بودن سرانه مطالعه در جامعه را نمی‌توان صرفاً به گرانی کتاب، کمبود وقت، مشغله‌های روزمره یا گسترش شبکه‌های اجتماعی نسبت داد. این عوامل اگرچه در کاهش میل به مطالعه مؤثرند، اما تمام ماجرا نیستند. مسئله اصلی شاید عمیق‌تر از آن باشد که با چند توصیه فرهنگی، برگزاری نمایشگاه کتاب یا دعوت مردم به مطالعه حل شود. باید پرسید چرا کتاب در اولویت زندگی بخش بزرگی از جامعه قرار ندارد و چرا دانستن، پرسیدن و بازنگری در باورها، آن‌چنان که باید به یک ارزش اجتماعی تبدیل نشده است؟
بیست دلیلی که برای کتاب‌نخواندن مطرح شده، اگرچه بیشتر ماهیتی انتقادی و تأمل‌برانگیز دارند، تصویری از بخشی از آسیب‌های فرهنگی جامعه را ترسیم می‌کنند؛ از احساس بی‌نیازی به دانستن و ترس از تردید در باورهای تثبیت‌شده گرفته تا عادت به تقلید، سطحی‌نگری، ناآشنایی با روش مطالعه و فقدان الگوهای کتاب‌خوان در خانواده. این دلایل در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که کتاب‌نخواندن فقط یک عادت فردی نیست؛ بلکه می‌تواند بازتابی از مناسبات فرهنگی، آموزشی و اجتماعی باشد که در آن، دانایی همیشه پاداش نمی‌گیرد و گاهی حتی با بی‌اعتنایی مواجه می‌شود.
یکی از مهم‌ترین موانع مطالعه، احساس دانایی و بی‌نیازی از آگاهی بیشتر است. هنگامی که فرد تصور می‌کند پاسخ بسیاری از پرسش‌ها را می‌داند، دیگر انگیزه‌ای برای جست‌وجو و مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت ندارد. در چنین فضایی، کتاب نه ابزاری برای کشف افق‌های تازه، بلکه عاملی برای به چالش کشیدن باورهای تثبیت‌شده تلقی می‌شود. حال آنکه یکی از مهم‌ترین کارکردهای مطالعه، ایجاد توانایی تردید منطقی، بازنگری در قضاوت‌ها و پذیرفتن این واقعیت است که هیچ انسانی از آموختن بی‌نیاز نیست.
از سوی دیگر، باید به فرهنگ تقلید و دنباله‌روی نیز توجه کرد. جامعه‌ای که در آن پذیرش بی‌چون‌وچرای گفته‌های دیگران آسان‌تر از مطالعه، تحلیل و رسیدن به نتیجه مستقل باشد، به‌تدریج قدرت گفت‌وگوی عقلانی را از دست می‌دهد. کتاب‌خواندن مستلزم مواجهه با پرسش، مقایسه دیدگاه‌ها و گاهی پذیرفتن اشتباهات گذشته است؛ فرآیندی که به صبر و استقلال فکری نیاز دارد. در مقابل، مصرف سریع اطلاعات و بازنشر مطالب کوتاه و هیجانی، می‌تواند احساس کاذب آگاهی ایجاد کند؛ احساسی که الزاماً به فهم عمیق منجر نمی‌شود.
بااین‌حال، منصفانه نیست که تمام مسئولیت این وضعیت را به گردن مردم بیندازیم. وقتی کتاب به کالایی گران و گاه دور از دسترس تبدیل می‌شود، کتابخانه‌ها از جذابیت و پویایی لازم برخوردار نیستند، نظام آموزشی بیشتر بر حفظ مطالب و موفقیت در آزمون‌ها تأکید می‌کند تا لذت کشف و پرسشگری، و خانواده‌ها فرصت و امکان کافی برای مطالعه جمعی ندارند، نمی‌توان انتظار داشت فرهنگ کتاب‌خوانی صرفاً با توصیه و نصیحت گسترش یابد. نمی‌توان از دانش‌آموزی که سال‌ها مطالعه را با اجبار، امتحان و نمره تجربه کرده است، انتظار داشت در بزرگسالی بدون ایجاد انگیزه و تجربه‌ای متفاوت، به کتاب پناه ببرد.
در این میان، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی نیز نقشی دوگانه دارند. این فضاها از یک سو امکان دسترسی گسترده به دانش و منابع مطالعاتی را فراهم کرده‌اند و از سوی دیگر، با تقویت سرعت، هیجان و مصرف لحظه‌ای محتوا، گاهی فرصت تمرکز و مطالعه عمیق را کاهش داده‌اند. مسئله، حضور فناوری نیست؛ مسئله نحوه استفاده از آن است. جامعه‌ای که بتواند از ابزارهای جدید برای ترویج مطالعه بهره بگیرد، لزوماً در تقابل با دنیای دیجیتال قرار نخواهد گرفت.
نکته مهم دیگر، ناآشنایی افراد با شیوه مطالعه و انتخاب کتاب مناسب است. بسیاری از کسانی که می‌گویند اهل کتاب نیستند، شاید هرگز فرصت نیافته‌اند کتابی متناسب با علاقه، نیاز و شرایط خود پیدا کنند. مطالعه قرار نیست برای همه با آثار دشوار فلسفی یا متون تخصصی آغاز شود. گاهی یک داستان خوب، یک زندگی‌نامه، یک کتاب تاریخی یا اثری درباره مسائل روزمره می‌تواند نخستین تجربه موفق فرد در جهان کتاب باشد. فرهنگ مطالعه زمانی گسترش می‌یابد که کتاب از جایگاه یک تکلیف رسمی خارج شود و به تجربه‌ای لذت‌بخش و معنادار در زندگی تبدیل گردد.
از منظر اجتماعی، جامعه کتاب‌خوان جامعه‌ای است که ظرفیت بیشتری برای گفت‌وگو، تحمل تفاوت‌ها، تشخیص اطلاعات نادرست و ارزیابی انتقادی مسائل دارد. مطالعه به‌تنهایی تضمین‌کننده خردمندی نیست، اما بی‌تردید یکی از مسیرهای مهم پرورش تفکر و توسعه قدرت تحلیل است. کتاب به انسان می‌آموزد که جهان را تنها از دریچه تجربه شخصی خود نبیند و امکان شنیدن صدای اندیشه‌های دیگر را فراهم می‌کند.
بنابراین، برای اصلاح وضعیت کتاب‌خوانی باید از شعارهای تکراری عبور کرد. خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه، نهادهای فرهنگی و سیاست‌گذاران هرکدام سهمی در این مسیر دارند. کتاب باید در زندگی روزمره حضور واقعی داشته باشد؛ در خانه‌ها، کلاس‌های درس، محیط‌های دانشگاهی، فضاهای عمومی و حتی در برنامه‌های رسانه‌ای. دسترسی اقتصادی به کتاب، تقویت کتابخانه‌های عمومی، حمایت از نشر، آموزش مهارت مطالعه و ایجاد فرصت‌های گفت‌وگوی کتاب‌محور، اقداماتی ضروری‌تر از برگزاری برنامه‌های مقطعی و تبلیغاتی هستند.
اما شاید عمیق‌ترین و نگران‌کننده‌ترین بخش ماجرا، چیزی فراتر از کتاب‌نخواندن باشد: گرفتار شدن در وضعیتی که از آن با عنوان «جهل مرکب» یاد می‌شود؛ یعنی نمی‌دانیم و مهم‌تر از آن، نمی‌دانیم که نمی‌دانیم. در جهل ساده، انسان دست‌کم از ناآگاهی خود باخبر است و همین آگاهی می‌تواند نقطه آغاز یادگیری باشد؛ اما در جهل مرکب، فرد نه‌تنها از ندانستن خود آگاه نیست، بلکه گاه با اطمینانی بیش از اندازه درباره موضوعاتی اظهارنظر می‌کند که شناخت کافی از آن‌ها ندارد. چنین وضعیتی، میل به پرسشگری را تضعیف می‌کند، نقد را به مخالفت تعبیر می‌کند و پذیرش دیدگاه متفاوت را دشوار می‌سازد.
خطر زمانی جدی‌تر می‌شود که این وضعیت از سطح فردی فراتر رود و به یک عادت اجتماعی تبدیل شود؛ جامعه‌ای که در آن اظهار نظر کردن از مطالعه کردن پیشی بگیرد، ادعا جایگزین آگاهی شود و اطمینان به دانسته‌های ناقص، فرصت یادگیری را از افراد بگیرد. در چنین شرایطی، مسئله تنها خالی ماندن کتابخانه‌ها نیست؛ بلکه تهی شدن تدریجی فضای عمومی از تفکر نقادانه، گفت‌وگوی آگاهانه و مسئولیت‌پذیری فکری است.
جامعه‌ای که مطالعه را کنار می‌گذارد، ممکن است همچنان پر از اطلاعات، خبر، اظهار نظر و ادعا باشد؛ اما فراوانی اطلاعات الزاماً به معنای افزایش آگاهی نیست. ما بیش از آنکه به جامعه‌ای پر از پاسخ‌های آماده نیاز داشته باشیم، به جامعه‌ای نیازمندیم که پرسیدن را ارزش بداند، از تردید نترسد، ندانستن را عیب نداند و برای فهمیدن وقت بگذارد.
شاید مسئله اصلی این نباشد که چرا کتاب نمی‌خوانیم؛ مسئله این است که آیا هنوز می‌دانیم چقدر نمی‌دانیم؟ و آیا آن‌قدر به ناآگاهی خود واقف هستیم که برای دانستن، صفحه‌ای از کتاب را باز کنیم؟
کتاب‌نخواندن فقط فاصله گرفتن از کلمات نیست؛ گاهی فاصله گرفتن از حقیقت، پرسشگری و امکان تغییر است.
* فعال رسانه‌ای
انتهای یادداشت/
نظر شما