به گزارش گروه دانشگاه ایسکانیوز، به نقل از واحد علوم و تحقیقات، تشیع در تاریخ مسیری پرفراز و نشیب را طی کرده است. گاه چون ادریسیان در فاس بنای عمران مغرب اسلامی را گذاشته اند، گاه چون بویهیان زیدی از بغداد بر جهان اسلام حکم رانده اند یا چون فاطمیان اسماعیلی قرن ها از قاهره بر غرب جهان اسلام حاکم بوده اند و عاقبت روزگار صفویه دوره اقتدار شیعه امامیه و حکومت بر ایران بزرگ بود.در این دوره طولانی تاریخی از وفات پیامبر اکرم(ص) در مدینه تا به امروز همواره علمای بزرگ شیعه، متفکران و مصلحان اجتماعی بوده اند که هر یک به روش خود، علیه ظلم و ستم مبارزه کرده اند.

شخصیت برجسته حضرت آیت الله خامنه ای رهبر شهید انقلاب اسلامی از جنبه های مختلف در خور توجه و پژوهش است، این یادداشت تنها اشاره ای به تفکر تمدن ساز معظم له در طول نزدیک به چهار دهه رهبری کشور عزیزمان ایران است.

موضوع تمدن اسلامی یکی از اهداف نهایی انقلاب اسلامی ایران، از نخستین سالهای پیروزی تا شکل گیری مباحث نظری اخیر، همواره مورد توجه رهبران نظام اسلامی بوده است. حضرت آیت الله خامنه ای با طرح گفتمان «تمدن نوین اسلامی» تلاش کرد تا مسیر تاریخی انقلاب را از سطح نظام سیاسی به سطح تمدن جهانی ارتقا دهد. میراث تمدنی ایشان شامل شاخصه هایی در عرصه فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاست خارجی است که بازتاب آن را می توان در نهادهای فکری و تمدنی جمهوری اسلامی مشاهده کرد.اگرچه تمدن مفهومی منازعه برانگیز دارد، اما در نگاه اسلامی منظومه ای از معنویت، علم، عدالت و اخلاق است که انسان را به سوی کمال می برد. از نگاه حضرت آیت الله خامنه ای تمدن «حاصل پیشرفت مادی همراه با تعالی معنوی» است. در این چارچوب، علم و ایمان دو بال پرواز جامعه اسلامی به سوی تمدن شناخته می شوند.

ایشان برای تحقق تمدن نوین اسلامی الگویی ترسیم کرد که شامل انقلاب اسلامی(ایجاد تحول بنیادین در نظام ارزشی)، نظام اسلامی (استقرار ساختارهای دینی)، دولت اسلامی (کارگزاران مؤمن و عدالت محور)، جامعه اسلامی (تحقق سبک زندگی اسلامی) و نهایتاً تمدن اسلامی (نظام جهانی مبتنی بر عدالت و معنویت) است.این سیر منطقی نشان می دهد که نگاه تمدنی ایشان از بعد فرهنگی و بومی تا تحولات جهانی را در بر می گرفت. یکی از مولفه های مهم در میراث تمدنی ایشان سیاست فرهنگی و تولید علم بود. بدون شک بخش بزرگی از توجه و وقت ارزشمند ایشان در این چند دهه صرف رصد دقیق پیشرفت های علمی کشور بود. ایجاد ارتباط نزدیک با مراکز علمی و ارتباط با دانشمندان نخبه، تشکیل جلسات گفت و گو جهت شناخت، پی گیری و رفع موانع سبب شد که در رشته های مختلف علمی جهش فوق العاده ای در کشور صورت گیرد. بدون شک پیشرفت ایران عزیز ما در حوزه های مختلف علمی که اینک ثمراتش بیش از پیش هویداست، مرهون توجه و تفکر تمدنی ایشان بود.

تأکید بر جنبش نرم افزاری، هوش مصنوعی، کوانتوم و … را هم باید بر اینها افزود. آیت الله خامنه ای جزو معدود متفکرانی بود که هرگز مفهوم علم را به "علم تجربی" محدود نکرد و همزمان به اهمیت علوم انسانی در تکوین و تحول تمدن ها توجه داشت. در واقع اگر ایجاد تمدن منوط به تعالی مادی و معنوی یک جامعه است، جنبه معنوی تمدن سازی با پیشرفت علوم انسانی میسّر است. آیت الله خامنه ای با نقد علوم انسانی سکولار بر بومی سازی این علوم تاکید داشت و تحول و توسعه علوم انسانی را نرم افزار تمدن می دانست.

توجه به دانشگاه ها و نهادهای علمی به عنوان مراکز تمدن ساز، بخش اصلی میراث فرهنگی رهبری را شکل می دهد. تقویت و تشکیل نهادهای تمدن ساز از جمله توسعه دانشگاه ها، تاسیس مدارس و دانشگاه های وابسته به حوزه های علمیه، مراکز فرهنگی و اندیشکده ها همواره مورد توجه ایشان بود.

اما تاکید رهبر شهید انقلاب اسلامی بر کرامت انسانی و اخلاق اجتماعی در کنار تحول در علوم انسانی ناظر بر شناخت عمیق ایشان از وجوه مختلف تمدن سازی بود. جامعه علمی کشور با مدیریت عالمانه رهبر معظم انقلاب اسلامی در بعد علوم تجربی به موفقیت های بزرگی دست یافت، اما در بعد پیشرفت علوم انسانی، شاید به اهمیت سخنان ایشان توجه کافی نشد و بحث ها به حوزه نظری محدود شد. احتمالا برخی از مشکلات فرهنگی که خصوصا در سالهای اخیر با آن روبه رو شده ایم، حاصل این عدم توجه و توفیق است.

نکته مهم دیگر در تفکر تمدن ساز رهبر شهید انقلاب اسلامی علاقه ای زائدالوصف به ایران بود که هرگز با نگاه امت محور او در تضاد نبود. در میان مراجع بزرگ تشیع کمتر شخصیتی چون او دلبسته ایران بود. تسلط بر ادبیات فارسی و علاقه به رشد و رواج زبان فارسی از خصوصیات کم نظیر ایشان در بین همتایانش بود. او امید داشت که زبان فارسی تبدیل به زبان علم شود و کسانی که در پی آخرین دستاوردهای علمی هستند، مجبور باشند زبان فارسی را بیاموزند. این آرزویی کاملا ایرانی و وجه تمایز تمدن مورد نظر او با تمدن کلاسیک اسلامی بود، که زبانش عربی بود. تمدنی که بزرگترین دانشمندانش ایرانی بودند ولی اثار مهم خود را به زبان عربی می نوشتند. او به قدرت تمدن ساز ایرانیان در طول تاریخ اطمینان داشت و با مطالعات تاریخی عمیق خود این مسیر پرعظمت را می شناخت و شاید از این رو توانست مسیر پرافتخار علمی را برای آینده ایران ترسیم کند.

میراث تمدنی آیت الله خامنه ای پیوند میان علم و ایمان بود. ایشان با ارائه نظریه تمدن نوین اسلامی، تصویری از آینده جهان اسلام را ترسیم کرد که براساس علم، اخلاق، کرامت انسانی و عدالت جهانی بنا شده است. این میراث تنها متعلق به ایران نیست،بلکه سرمایه فکری امت اسلامی در مسیر تمدن آینده است. بررسی عمیق و علمی شخصیت برجسته حضرت آیت الله خامنه ای نیاز به فرصت و فراغتی دارد که در این ایام و با این آلام امکان پذیر نیست. امیدوارم پژوهشگران راستین بتوانند در آینده ای نزدیک به ارزیابی میراث ایرانی ترین رهبر شیعی تاریخ بپردازند، شاید مرهمی بر داغ بزرگ فقدان حضرتش باشد.

فهیمه مخبر دزفولی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات