به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ در روزهایی که نوروز با خود شور زندگی، عطر شکوفهها و خاطرات کودکی را به همراه میآورد، روایتهایی از دل استان کرمان شنیده میشود که رنگ و بوی تاریخ دارند؛ روایتهایی که نه در کتابها، بلکه در دستهای زنان هنرمند روستاها شکل گرفتهاند. یکی از این روایتها، قصه عروسکهای بومی کرمان است؛ عروسکهایی ساده اما معنادار که از پارچه و چوب ساخته میشوند و سالهاست بخشی از حافظه فرهنگی این سرزمین را در خود نگه داشتهاند.
این عروسکها که با نامهایی مثل «لوپتو» و «عاروسو» شناخته میشوند، در نگاه اول شاید تنها اسباببازیهایی ابتدایی به نظر برسند، اما در واقع نماینده نوعی سبک زندگی، باورهای اجتماعی و فرهنگ تربیتی مردم کرماناند. آنها در گذشته، نقشی فراتر از سرگرمی داشتند و به نوعی ابزار آموزش در خانواده محسوب میشدند؛ وسیلهای که از طریق آن، مادران و مادربزرگها بخشهایی از مهارتهای زندگی مثل خانهداری، پختوپز و حتی آداب رفتاری را به کودکان منتقل میکردند.
برای بسیاری از اهالی کرمان، این عروسکها تنها یک نام نیستند؛ بلکه بخشی از خاطرات شخصی و جمعیاند. خاطراتی از روزگاری که عروسکها نه صدایی داشتند و نه لباسهای پرزرقوبرق، اما سالها در گوشه اتاق یا در گنجه خانه باقی میماندند و ارزش عاطفیشان از هر وسیله دیگری بیشتر بود. عروسکی پارچهای و ساده، بدون چشمهای رنگی و بدون امکانات عجیب، اما پر از حس زندگی.
با ورود عروسکهای مدرن و صنعتی به بازار، بسیاری از عروسکهای بومی به حاشیه رفتند. تغییر سبک زندگی و افزایش مصرف کالاهای وارداتی باعث شد نسل جدید کمتر با چنین ساختههایی ارتباط بگیرد. با این حال، ردپای عروسکهای محلی هنوز در برخی نقاط استان دیده میشود و همین حضور محدود اما زنده، باعث شده دوباره بحث حفظ و احیای این میراث فرهنگی جدیتر شود.
نگاهی به تاریخ نشان میدهد که عروسکها از نخستین همراهان انسان در طول زندگی اجتماعی بودهاند. از همان دوران ابتدایی شکلگیری تمدنها، بشر با استفاده از چوب، گل، سنگ و مواد ساده تلاش کرده برای کودکان و حتی آیینهای اجتماعی، پیکرههایی شبیه انسان یا حیوان بسازد. در برخی روایتهای تاریخی آمده که در یونان و روم باستان، دختران زمانی که به سن ازدواج میرسیدند، عروسکهای خود را به الههها تقدیم میکردند؛ رسمی که نشان میدهد عروسک تنها ابزار بازی نبوده و بار معنایی و فرهنگی داشته است.
در ایران نیز پیشینه ساخت عروسک به سالهای بسیار دور و حتی پیش از ورود اسلام بازمیگردد. هرچند اطلاعات دقیقی از شکل و جزئیات عروسکهای آن دوره در دست نیست، اما شواهد تاریخی نشان میدهد نمونههایی از پیکرههای انسانی، حیوانات و پرندگان با جنس سفال، سنگ یا چوب ساخته میشدهاند. همین موضوع نشان میدهد که فرهنگ ساخت عروسک در ایران، سابقهای ریشهدار دارد و استانهایی مثل کرمان بخشی از این جریان تاریخی را تا امروز حفظ کردهاند.
عروسکهای بومی، امروز در قالب «میراث فرهنگی ناملموس» تعریف میشوند؛ میراثی که برخلاف بناها و آثار فیزیکی، بیشتر به مهارتها، آیینها، شیوههای زندگی و سنتهای فرهنگی مربوط است. این نوع میراث اگرچه ملموس و قابل لمس نیست، اما هویت فرهنگی جوامع را شکل میدهد و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. در همین راستا، تاکنون ۱۵ عروسک بومی در کشور به عنوان میراث ناملموس ملی ثبت شدهاند که ۶ مورد از آنها متعلق به استان کرمان است؛ آماری که نشاندهنده جایگاه ویژه این استان در حفظ سنتهای بومی است.
فاطمه رضاپور، مسئول مردمشناسی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان با اشاره به ویژگیهای مشترک عروسکهای محلی این استان گفت: تمام عروسکهای بومی کرمان بر پایه فرهنگ مردم همان منطقه ساخته میشوند و ساختار اصلی آنها عموماً از پارچه و چوب تشکیل شده است.
وی افزود: نوع پوشش این عروسکها برگرفته از لباسهای سنتی مردم کرمان است و بسته به اینکه عروسک در کدام منطقه ساخته شود، لباس و جزئیات آن متفاوت خواهد بود. به گفته رضاپور، همین تفاوتهای ظریف باعث شده عروسکهای محلی در حقیقت شناسنامه پوشاک سنتی مناطق مختلف کرمان باشند و بتوانند بخشی از سبک زندگی مردم را به نمایش بگذارند.
رضاپور با اشاره به نقش آموزشی این عروسکها در خانوادههای قدیمی کرمان تصریح کرد: خانوادهها از طریق این عروسکها مفاهیم مهمی مانند خانهداری، همسرداری و حتی غذا پختن را به کودکان آموزش میدادند و عروسکها به نوعی در تربیت اجتماعی دختران نقش داشتند.
وی در توضیح ساخت عروسک «لوپتو» گفت: این عروسک معمولاً با چوبی حدود ۱۰ سانتیمتر ساخته میشد. برای سر آن پارچهای مربعشکل در اندازه پنج سانتیمتر در نظر میگرفتند، مقداری پنبه داخل پارچه میگذاشتند و آن را به شکل توپ کوچک درمیآوردند. سپس با نخ محکم، قسمت سر را جمع میکردند تا فرم صورت و گردن مشخص شود.
مسئول مردمشناسی اداره کل میراث فرهنگی کرمان ادامه داد: در گذشته بسیاری از سازندگان لوپتو برای آن چشم طراحی نمیکردند، چون معتقد بودند این کار دخالت در قدرت خداوند است. این نگاه نشان میدهد ساخت عروسکهای محلی تنها یک هنر دستی نبوده، بلکه با باورهای مذهبی و فرهنگی مردم نیز گره خورده است.
وی همچنین گفت: لوپتوها در فرهنگ مردم کرمان معمولاً به شکلهای مختلفی ساخته میشدند و شخصیتهایی مانند نوزاد، مادر یا «بیبی» را نمایش میدادند. برای نمونه، در مدلهایی که نقش مادر یا بیبی داشتند، از پارچههای گلدار استفاده میشد؛ همان پارچههایی که زنان روستا برای دوخت لباسهای خود به کار میبردند.
با وجود اهمیت این هنر سنتی، رضاپور تأکید کرد که آمار دقیقی از تعداد دوزندگان عروسکهای محلی در استان کرمان وجود ندارد. با این حال، آموزش ساخت این عروسکها همچنان در برخی مناطق توسط افراد باتجربهتر انجام میشود و تلاشهایی برای انتقال این مهارت به نسل جدید در جریان است.
او در ادامه به جنبه اقتصادی این میراث فرهنگی اشاره کرد و گفت: ساخت و فروش عروسکهای بومی میتواند برای مردم مناطق کویری به ویژه روستاها، زمینه اشتغال و درآمدزایی ایجاد کند و باعث پیشرفت اقتصادی در این مناطق شود.
به گفته رضاپور، یکی از شرطهای مهم ثبت ملی عروسکها این است که ساخت آنها همچنان در زمان حاضر ادامه داشته باشد و صرفاً یک یادگار تاریخی نباشند. در همین راستا، برخی از عروسکهای بومی کرمان هنوز در بازار محلی عرضه میشوند. برای مثال، عروسک لوپتو در شهداد به فروش میرسد و عروسک «لوپک چمکی» در شهرستان قلعهگنج توسط دوزندگان محلی تولید و عرضه میشود.
وی همچنین با اشاره به نقش گردشگری در احیای این هنر گفت: خانههای بومگردی میتوانند بهترین فرصت برای معرفی عروسکهای محلی باشند، زیرا گردشگران در این فضاها با فرهنگ واقعی منطقه ارتباط برقرار میکنند و همین موضوع باعث میشود این عروسکها از یک محصول ساده به یک نماد فرهنگی تبدیل شوند.
امروز عروسکهای بومی کرمان، بیش از آنکه یک وسیله سرگرمی باشند، یک روایت زنده از گذشتهاند؛ روایتی که نشان میدهد چگونه مردم با کمترین امکانات، بیشترین معنا را خلق میکردند. شاید این عروسکها در ظاهر کوچک و ساده باشند، اما در حقیقت حامل بخشی از تاریخ، باورها و هویت فرهنگی کرماناند؛ میراثی که اگر جدی گرفته شود، میتواند هم در حفظ فرهنگ و هم در رونق اقتصاد محلی نقش مهمی ایفا کند.
خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای پیام./
نظر شما