محیط زیست به مجموعه‌ای از عناصر طبیعی مانند آب، خاک، هوا، جنگل‌ها و سایر منابع طبیعی گفته می‌شود که زندگی انسان به آن وابسته است. امروزه این موضوع فقط یک مسئله طبیعی یا علمی نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین مسائل حقوقی و اجتماعی تبدیل شده است؛ چون کیفیت زندگی امروز و آینده انسان‌ها به آن ارتباط مستقیم دارد. در همین راستا، روز جهانی محیط زیست که هر سال در ۵ ژوئن برگزار می‌شود و امسال با ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ مصادف شده است، فرصتی برای توجه دوباره به اهمیت حفاظت از طبیعت و بررسی جدی‌تر وضعیت آن است.

در حقوق محیط زیست، حق برخورداری از محیط زیست سالم به عنوان یکی از حقوق اساسی انسان‌ها شناخته می‌شود و در اصل ۵۰ قانون اساسی نیز به آن اشاره شده است. بر این اساس، دولت‌ها وظیفه دارند از طریق وضع قوانین مناسب و اجرای درست آن‌ها از این حق حمایت کنند. البته نباید فراموش کرد که حفاظت از محیط زیست فقط وظیفه دولت نیست، بلکه همه مردم در برابر آن مسئول هستند و نقش دارند. در این میان، مفهوم «عدالت بین‌نسلی» اهمیت زیادی پیدا می‌کند؛ یعنی نسل امروز فقط استفاده‌کننده منابع طبیعی نیست، بلکه امانت‌دار آن برای نسل‌های آینده است. بنابراین استفاده بیش از حد از آب، جنگل‌ها و دیگر منابع طبیعی در واقع آسیب زدن به حق نسل‌هایی است که هنوز به دنیا نیامده‌اند.

با این حال، یکی از مهم‌ترین مشکلات در این حوزه این است که قوانین محیط زیستی بیشتر روی کاغذ وجود دارند و در عمل به‌طور کامل اجرا نمی‌شوند. یعنی بین قانون و اجرای آن فاصله زیادی وجود دارد. هرچند قوانین مهمی مثل قانون هوای پاک، قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست و قانون مدیریت پسماندها تصویب شده‌اند، اما در عمل ضمانت اجرای قوی ندارند و همین موضوع باعث می‌شود اثرگذاری آن‌ها کم باشد. در بسیاری از موارد هم تصمیم‌های اقتصادی و پروژه‌های توسعه‌ای بر مسائل محیط زیستی اولویت پیدا می‌کنند و همین موضوع آسیب‌های جدی به طبیعت وارد می‌کند.

در واقع، نگاه کوتاه‌مدت به توسعه یکی از مهم‌ترین دلایل وضعیت فعلی محیط زیست است. وقتی تصمیم‌ها بیشتر بر اساس سود سریع اقتصادی گرفته می‌شود، نتیجه آن تخریب منابع طبیعی و نادیده گرفتن حق نسل‌های آینده است. در چنین شرایطی، عدالت بین‌نسلی بیشتر در حد یک مفهوم نظری باقی مانده و در عمل جایگاه جدی و مشخصی ندارد. نسل‌های آینده در تصمیم‌گیری‌های امروز هیچ نقشی ندارند، اما بیشترین آسیب را از نتایج آن خواهند دید.

این وضعیت را می‌توان در مشکلاتی مثل خشک شدن دریاچه ارومیه، تخریب جنگل‌های هیرکانی، بحران تالاب‌ها و کاهش تنوع زیستی مشاهده کرد. این بحران‌ها فقط مربوط به امروز نیستند، بلکه اثرات آن‌ها در آینده هم ادامه خواهد داشت و حتی می‌تواند شرایط زندگی را برای نسل‌های بعدی سخت‌تر کند.

در نهایت، حفاظت از محیط زیست و توجه به عدالت بین‌نسلی فقط یک موضوع قانونی یا اداری نیست، بلکه یک ضرورت واقعی برای ادامه زندگی سالم است. اگر امروز در برابر تخریب طبیعت بی‌تفاوت باشیم، در واقع آینده نسل‌های بعدی را هم تحت تأثیر قرار داده‌ایم. این موضوع نشان می‌دهد که بدون تغییر نگاه در تصمیم‌گیری‌ها و جدی گرفتن اجرای قوانین، نمی‌توان انتظار بهبود وضعیت محیط زیست را داشت.

نه از آنِ من است این خاک پاک ، نه از آنِ تو

میراث نسل های فردای ماست

اگر نگهبانش نباشیم امروز

چه خواهیم گذاشت برای آیندگانِ نسلِ ما؟

مهدیا عابدکریمی*

انتهای یادداشت/