به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ در تاریخ ایران، نام بسیاری از فرمانروایان با جنگ، قدرتطلبی و لشکرکشی شناخته میشود، اما در میان این روایتهای پرهیاهو، گاه چهرههایی ظهور کردهاند که اثرشان نه از مسیر شمشیر، بلکه از راه فرهنگ، دانش و آبادانی ماندگار شده است. ترکانخاتون، بانوی برجسته حکومت قراختاییان کرمان، از همین شخصیتهای کمنظیر است؛ زنی که در قرن هفتم هجری و در یکی از سختترین دورههای تاریخی ایران، کرمان را به سوی ثبات، رونق و شکوفایی علمی هدایت کرد.
دوران فرمانروایی ترکانخاتون همزمان با عصر مغول بود؛ عصری که بخشهای بزرگی از ایران طعم ویرانی، ناامنی و فروپاشی را چشیدند. با این حال، کرمان در آن دوره توانست تا حد زیادی از آسیبهای مستقیم این هجوم در امان بماند و در سایه سیاستورزی، مدیریت و تدبیر حاکمان قراختایی، مسیر متفاوتی را تجربه کند. در چنین فضایی، ترکانخاتون پس از همسرش قطبالدین محمد زمام امور کرمان را در دست گرفت و نزدیک به سه دهه حکومتی را اداره کرد که در منابع تاریخی از آن به عنوان دورهای باثبات و آباد یاد شده است.
مهمترین یادگار فرهنگی این بانوی نامدار، مجموعه قبهسبز است؛ بنایی که روزگاری تنها یک آرامگاه یا سازه حکومتی نبود، بلکه مرکز آموزش، دانش، درمان و گفتوگوی علمی به شمار میرفت. در این مجموعه، مدرسه، کتابخانه، دارالشفا و داروخانه ایجاد شد و علوم مختلف از آموزههای دینی تا ریاضیات، نجوم، فلسفه و پزشکی مورد توجه قرار گرفت. همین ویژگی باعث شده است قبهسبز در حافظه تاریخی کرمان جایگاهی فراتر از یک بنای معماری داشته باشد و به عنوان نمادی از پیوند قدرت سیاسی با دانش و فرهنگ شناخته شود.
ترکانخاتون در روزگاری به ساخت و گسترش چنین مرکزی همت گماشت که آموزش برای بسیاری از مردم دور از دسترس بود و بیشتر حکومتها سرمایه خود را صرف جنگ و تثبیت قدرت میکردند. اقدام او نشان میدهد که نگاهش به فرمانروایی، تنها اداره روزمره قلمرو نبود، بلکه آینده فرهنگی و اجتماعی کرمان را نیز در نظر داشت. این نگاه آیندهنگر، یکی از دلایلی است که نام او پس از حدود هفت قرن همچنان در میان مردم کرمان با احترام یاد میشود.
منابع تاریخی، ترکانخاتون را فرمانروایی اهل مشورت، آرامش و تدبیر معرفی کردهاند. او توانست میان گروههای مختلف جامعه، از کرمانیهای قدیم تا ترکان قراختایی و مغولان تازهوارد، نوعی همزیستی و همراهی ایجاد کند. چنین مدیریتی در دورهای پرتنش، نشانهای از توان سیاسی و اجتماعی او بود. روایتها همچنین از حساسیت او نسبت به حقوق مردم، توجه به عمران و آبادی و پرهیز از تصمیمگیریهای شتابزده سخن گفتهاند.
کارنامه عمرانی ترکانخاتون تنها به قبهسبز محدود نبود. احداث و آبادانی قریهها، توجه به قناتها، ایجاد مسیرهای آبی، ساخت فضاهای خدماتی در مسیرهای مهم و حتی اثرگذاری بر کشاورزی و صنایع دستی از جمله بخشهایی است که در روایتهای کرمانشناسان و مورخان درباره او دیده میشود. از خاتونآباد تا سرآسیاب و چترود، نام برخی مناطق با یادگارهای او پیوند خورده و نشان میدهد که نگاه این بانوی قراختایی به آبادانی، گسترده و چندبعدی بوده است.
یکی از ابعاد جالب شخصیت ترکانخاتون، پیوند او با نوآوری است. در برخی روایتها از توجه او به کشاورزی، بهبود تولید، تحول در قالیبافی و ابداع نقشهایی تازه سخن گفته شده است. این نشانهها، تصویری از فرمانروایی ارائه میدهد که تنها در قصر و دیوان حکومت نمیماند، بلکه نسبت به زندگی مردم، تولید، هنر و معیشت جامعه نیز حساس بوده است.
امروز از مجموعه باشکوه قبهسبز، بخش اندکی باقی مانده، اما نام ترکانخاتون همچنان زنده است. او در تاریخ کرمان نه به عنوان زنی وابسته به قدرت، بلکه به عنوان فرمانروایی اثرگذار، فرهنگدوست و آبادگر شناخته میشود. بازخوانی زندگی او یادآور این نکته است که نقش زنان در تاریخ مدیریت و تمدن ایران، عمیقتر از آن چیزی است که گاه در روایتهای رسمی دیده میشود.
ترکانخاتون نشان داد قدرت واقعی، در ساختن، آرام کردن، آموختن و آباد کردن معنا مییابد. اگر جنگها روزی پایان میگیرند و نام بسیاری از جنگاوران در غبار تاریخ کمرنگ میشود، بنای دانش، عدالت و آبادانی میتواند قرنها بعد نیز نام یک انسان را زنده نگه دارد؛ همانگونه که قبهسبز، هنوز نام شهبانوی دانشساز کرمان را در حافظه این سرزمین حفظ کرده است.
خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای خبر/
نظر شما