به گزارش خبرنگار ایسکانیوز از استان خوزستان، تالاب هورالعظیم بهعنوان یکی از مهمترین زیستگاههای آبی بینالنهرین و ایستگاههای استراحت و تغذیه پرندگان مهاجر در غرب آسیا، با مجموعهای از تهدیدهای زیستمحیطی روبهرو است؛ تهدیدهایی که از کاهش منابع آبی و خشکی پهنههای تالابی تا فعالیتهای نفتی، آلودگی و تخریب زیستگاههای زادآوری را دربرمیگیرد.
موسی مدحجی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان، با تشریح وضعیت این تالاب اظهار کرد: هورالعظیم با مساحتی بیش از ۱۲۰ هزار هکتار، یکی از اکوسیستمهای آبی مهم منطقه بینالنهرین است که در مسیر مهاجرت پرندگان آبزی و کنارآبزی قرار دارد و نقش مهمی در تأمین نیازهای زیستی این گونهها ایفا میکند.
وی افزود: تاکنون بیش از ۳۷۹ گونه پرنده در این تالاب ثبت شده است که نشاندهنده تنوع زیستگاهی آن، شامل پهنههای آبی، نیزارها و زمینهای گلی است. از میان این گونهها، ۲۳ گونه در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارند.
مدحجی با اشاره به نتایج سرشماری زمستانه اخیر گفت: در این سرشماری ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه پرنده در هورالعظیم شمارش شد که بیشترین جمعیت ثبتشده در میان تالابهای استان خوزستان بود. ترکیب پرندگان این تالاب عمدتاً از گونههای وابسته به محیطهای آبی تشکیل شده و خانواده مرغابیان (Anatidae) بیشترین سهم را در جامعه پرندگان آن دارد.
افت جمعیت پرندگان و وضعیت گونههای شاخص
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان با اشاره به کاهش جمعیت پرندگان در مقایسه با سال گذشته بیان کرد: آمار سرشماری از کاهش جمعیت کل پرندگان از ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه در سال گذشته به ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه در سال جاری حکایت دارد؛ کاهشی که نشاندهنده افزایش فشار بر زیستگاه در سطح حوضه آبریز و مسیرهای مهاجرتی است.
وی افزود: هورالعظیم در محل تلاقی سه کریدور اصلی مهاجرت پرندگان از سیبری، اروپای شرقی و آفریقا قرار دارد و تغییر شرایط زیستگاهی آن میتواند بر جمعیت گونههای مهاجر اثرگذار باشد.
مدحجی اکراس آفریقایی (Sacred Ibis) را از گونههای نادر حاضر در هورالعظیم معرفی کرد و گفت: این گونه به دلیل تخریب زیستگاه و کاهش حقابه تالاب در معرض تهدید قرار دارد و در فصل تابستان در این منطقه زادآوری میکند.
وی همچنین به وضعیت اردک مرمری (Marbled Duck) اشاره کرد و افزود: این گونه وابستگی زیادی به سلامت تالاب دارد و حضور پایدار و زادآوری آن در هورالعظیم ثبت شده است.
توسعه نفتی و تغییر شرایط زیستگاهی
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان، استقرار تأسیسات نفتی، جادههای دسترسی و فعالیتهای وابسته به آنها را از عوامل مؤثر بر تغییر ساختار زیستگاه دانست و اظهار کرد: استقرار میادین پنجگانه و چاههای نفت در محدوده تالاب و ایجاد مسیرهای دسترسی، موجب قطعهقطعه شدن زیستگاه، تغییر در سیستم هیدرولوژی و توپوگرافی بستر و کاهش امنیت زیستی آن شده است.
وی ادامه داد: برداشت از آب تالاب، خاکریزیها و احداث پدهای نفتی نیز از جمله فعالیتهایی هستند که به تغییر شرایط محیطی و افزایش شوری آب منجر شدهاند. افزون بر این، نورافکنهای تأسیسات نفتی و آلودگی صوتی ناشی از حفاری و تردد تجهیزات، میتوانند الگوهای طبیعی استراحت و لانهگزینی پرندگان را مختل کنند.
مدحجی در تشریح تأثیر حضور سگهای رهاشده وابسته به کمپهای نفتی بر حیاتوحش تالاب گفت: نگهداری و غذارسانی به این سگها و حمله آنها به کلونیهای زادآوری فلامینگوی بزرگ، موجب تخریب حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه، از بین رفتن جوجهها و ترک کلونی شده است.
وی این موضوع را نمونهای از تأثیر گونههای مهاجم وابسته به فعالیتهای انسانی بر موفقیت زادآوری پرندگان حساس دانست و بر اهمیت مدیریت این مسئله در محدوده تالاب تأکید کرد.
آلودگی آب، آتشسوزی و کاهش حقابه
مدحجی با اشاره به پیامدهای آلودگی آب هورالعظیم بیان کرد: ورود آلایندهها و کاهش کیفیت آب، همراه با افت اکسیژن محلول، بر جمعیت ماهیان تالاب تأثیر منفی میگذارد. آتشسوزیها، خاکریزی و ساختوساز، تخلیه کندههای حفاری و پسابها در گذشته و همچنین احداث دکلها و خطوط برق متعدد، از عوامل مؤثر در تغییر شرایط زیستمحیطی تالاب هستند.
وی افزود: کاهش جمعیت ماهیان بهطور مستقیم بر دسترسی پرندگان ماهیخوار و مهاجر به منابع غذایی اثر میگذارد و میتواند زنجیره غذایی این اکوسیستم را با اختلال مواجه کند.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان، خشکی بخشهایی از تالاب بهویژه در محدوده عراق را از عوامل اصلی وقوع آتشسوزیهای گسترده در نیزارهای هورالعظیم دانست و گفت: در یکی از این موارد، حدود ۲۲ هزار هکتار از نیزارها در آتش سوخت.
به گفته وی، این حریقها علاوه بر تخریب مستقیم زیستگاههای مورد استفاده برای لانهگزینی و استراحت پرندگان، موجب کاهش شدید اکسیژن آب و مرگ ماهیان میشوند و در نتیجه، زنجیره غذایی پرندگان آبزی را مختل میکنند. دود ناشی از آتشسوزی نیز برای سلامت پرندگان و سایر جانداران تنشزا است.
مدحجی کاهش تأمین حقابه زیستمحیطی و خشکسالیهای پیدرپی را از عوامل اصلی افت جمعیت پرندگان مهاجر عنوان کرد و افزود: کاهش سطح آب و خشک شدن پهنههای آبی، ظرفیت برد تالاب برای پذیرش جمعیت پرندگان زمستانگذر را محدود میکند و بر ترکیب گونهای و فراوانی پرندگان اثر میگذارد.
وی توضیح داد: گونههایی که برای تغذیه به عمق مشخصی از آب نیاز دارند، از جمله برخی مرغابیان و غواصها، در چنین شرایطی آسیبپذیری بیشتری دارند.
گونههای دارای اولویت حفاظتی و تهدید شکار غیرمجاز
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان با اشاره به حضور گونههای دارای اولویت حفاظتی در هورالعظیم گفت: اردک مرمری، سسک نیزار خوزی، پلیکان سفید، اردک بلوطی، باکلان مارگردن و اکراس آفریقایی از جمله گونههای شاخص این تالاب هستند.
وی افزود: پایشها نشان میدهد برخی گونهها، از جمله اردک مرمری، در هورالعظیم زادآوری موفق داشتهاند؛ موضوعی که اهمیت این تالاب را نهفقط بهعنوان ایستگاه مهاجرت، بلکه بهعنوان زیستگاه زادآوری پرندگان نشان میدهد.
مدحجی شکار غیرمجاز را یکی دیگر از تهدیدهای جدی و فصلی تالاب دانست و اظهار کرد: استفاده از سازههای ثابت موسوم به «محمیه» یا دامگاه برای شکار پرندگان، بهویژه همزمان با فصل مهاجرت در پاییز و زمستان، افزایش پیدا میکند.
وی درباره اقدامات کنترلی انجامشده گفت: گشتهای میدانی، اجرای کمین، تخریب محمیهها و ضبط ادوات شکار از جمله اقداماتی است که برای مقابله با این تخلفات انجام میشود. در برخی عملیاتها نیز بین هشت تا ۲۵ سازه تخریب شده است.
به گفته وی، تداوم شکار غیرمجاز با وجود اقدامات کنترلی، ضرورت تدوین راهکارهای پایدارتر برای کاهش انگیزههای اقتصادی این فعالیت را نشان میدهد.
تیلاپیا و برهم خوردن زنجیره غذایی تالاب
مدحجی در بخش دیگری از این گفتوگو به تأثیر گونه مهاجم تیلاپیا بر ساختار اکوسیستم هورالعظیم اشاره کرد و گفت: این گونه به دلیل همهچیزخواری و رقابت شدید با ماهیان بومی، ساختار جامعه ماهیان تالاب را تحت تأثیر قرار داده است.
وی توضیح داد: گسترش تیلاپیا میتواند از دو مسیر بر پرندگان ماهیخوار اثر بگذارد؛ نخست، کاهش دسترسی به طعمههای بومی با اندازه و ارزش غذایی مناسب و دوم، تغییر در ترکیب و فراوانی گونههای در دسترس برای تغذیه پرندگان.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان این روند را نمونهای از اثر آبشاری تغییرات در یک اکوسیستم آبی دانست و افزود: تغییر در جامعه ماهیان میتواند در نهایت بر پویایی جمعیت شکارچیان سطح بالاتر، از جمله پرندگان، تأثیر بگذارد.
پهپاد و پایش ماهوارهای برای رصد وضعیت تالاب
وی با اشاره به استفاده از فناوریهای نوین در پایش حیاتوحش گفت: پهپادهای تصویربرداری بهعنوان ابزاری مکمل در سرشماری پرندگان مورد استفاده قرار میگیرند و میتوانند دقت آماربرداری را بهویژه برای گونههای مخفیکار یا غیرقابل دسترس افزایش دهند.
مدحجی افزود: با استفاده از این فناوری، امکان پایش ۲۸ ایستگاه استانی در یک دوره فراهم شده است. همچنین پایش ماهوارهای کانونهای حریق که به شناسایی بیش از سه هزار نقطه حریق منجر شده و لایروبی آبراههها برای بهبود گردش آب، از دیگر اقدامات فنی در زمینه مدیریت و رصد تالاب هستند.
وی استفاده از این ابزارها را در تصمیمگیری مبتنی بر داده مؤثر دانست و بر اهمیت بهرهگیری از اطلاعات دقیق برای مدیریت زیستگاه تأکید کرد.
گردشگری پایدار و مشارکت جوامع محلی
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان، توسعه گردشگری پایدار با محوریت پرندهنگری را یکی از راهکارهای جایگزین برای کاهش شکار غیرمجاز عنوان کرد و گفت: تحقق این رویکرد به فراهم شدن زیرساختهایی مانند مسیرهای امن، راهنماهای آموزشدیده و بازاریابی هدفمند نیاز دارد.
وی از ساخت برج پرندهنگری و صدور مجوز یک طرح گردشگری در تالاب هورالعظیم خبر داد و افزود: این ظرفیتها میتوانند در صورت برنامهریزی و اجرای مناسب، زمینه فعالیتهای اقتصادی سازگار با حفاظت از تالاب را فراهم کنند.
مدحجی مشارکت جوامع محلی در پایش و سرشماری را نیز مهم دانست و گفت: حضور مردم محلی در این فرایندها علاوه بر کمک به جمعآوری دادههای علمی، موجب افزایش آگاهی و تقویت حس مسئولیت نسبت به تالاب و نظارت اجتماعی بر فعالیتهای غیرمجاز میشود.
به گفته وی، ایجاد فرصتهای معیشتی پایدار و وابسته به سلامت تالاب، از جمله گردشگری و صنایع دستی، میتواند زمینه مشارکت مؤثرتر جوامع محلی را در حفاظت از این زیستگاه تقویت کند.
طرح جامع احیا و شروط توسعه میادین نفتی
مدحجی با اشاره به برنامههای در دست پیگیری برای مدیریت و احیای هورالعظیم اظهار کرد: شرح خدمات طرح جامع مدیریت و احیای این تالاب تهیه و برای تدوین و اجرا به وزارت نفت ارسال شده است.
وی افزود: این طرح با مشارکت دانشگاهها و با هدف نجاتبخشی، احیا و مدیریت کل پهنه تالاب تهیه شده و موضوعاتی مانند مدیریت آتشسوزیها و تأمین نیاز آبی را نیز دربرمیگیرد. همچنین نشستهایی با حضور ذینفعان مختلف، از جمله صنعت نفت، جوامع محلی و تشکلهای مردمی، برای همافزایی و تدوین برنامه جامع حفاظت و احیا برگزار شده است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای خوزستان با تأکید بر اهمیت اجرای این برنامه و تأمین پایدار حقابه گفت: آینده تالاب به اجرای مؤثر طرح جامع و تأمین نیاز آبی آن وابسته است.
وی درباره شرایط توسعه میادین نفتی در محدوده تالاب نیز بیان کرد: این توسعه به دریافت خسارات مطابق آییننامه قانون تالابها و بر اساس مطالعات ارزشگذاری اقتصادی تالاب، همچنین انجام مطالعات و اجرای طرح جامع نجاتبخشی، حفاظت و احیای هورالعظیم مشروط شده است.
مدحجی ادامه داد: ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت تابآوری تالاب، تعیین ظرفیت برد زیستگاه، بازنگری مطالعات میدان نفتی سهراب و انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیطزیستی (SEA) برای مجموع میادین نفتی و منطقه نیز از دیگر شروط تعیینشده برای توسعه فعالیتهای نفتی در این محدوده است.
انتهای پیام/
نظر شما