حادثه طبس یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ معاصر است. این واقعه پس‌ از آن روی داد که رئیس جمهور وقت آمریکا جیمی کارتر تصمیم گرفت به ایران حمله نظامی کند. بهانه این هجوم، آزادسازی جاسوسانی بود که در سیزدهم آبان ۱۳۵۸ و با تسخیر سفارت آمریکا در تهران به اسارت دانشجویان پیرو خط امام درآمده بودند. این واقعه در ۵ اردیبهشت ۱۳۵۹ در صحرای طبس رخ داد و عملیات پنجه عقاب نام داشت.
هدف آشکار آمریکایی‌ها از عملیات این بود که با حمله شبانه، گروگان‌ها را از سفارتخانه ربوده و با تبلیغات گسترده آن را به عنوان اقدامی قهرمانانه در تاریخ ارتش آمریکا و کاخ سفید ثبت کند و برگ برنده‌ای در انتخابات ریاست جمهوری به دست آوردند.
برخی از تحلیل‌گران نیز بیان می‌دارند که هدف اصلی برای طبس، اقدام به کودتا و بازگرداندن قدرت به خاندان پهلوی بوده است.
۴ اردیبهشت ۱۳۵۹ هفت فروند هواپیمای C-130 و هشت فروند بالگرد وارد مرز ایران شدند، در حالی که نیروهای ویژه عملیات، تجهیزات پیشرفته نظامی و وسایلی همچون موتورسیکلت‌های تندرو و مخصوص عملیات، جیپ و... همراه داشتند.
در ابتدای عملیات یکی از بالگردها از هواپیمای C-130 سوختگیری کرد و از زمین برخاست که ناگهان بر اثر اشتباه خلبان با هواپیما برخورد کرد و هردو آتش گرفت؛ سپس بر اثر طوفان شن، دو بالگرد دیگر، دچار نقص فنی شدند و از انجام عملیات بازماندند.
طراحی و پیچیدگی‌های اجرایی این عملیات و هواپیماهای ترابری در یک محیط ناشناخته، نیاز به هماهنگی چند لایه میان نیروهای ویژه، خلبانان، واحدهای پشتیبانی و اطلاعاتی و وابستگی شدید عملیات به زمان‌بندی دقیق و شرایط محیطی باعث شدند که این عملیات به شکست بی‌انجامد؛ هرچه عملیات پیچیده‌تر و وابسته به هماهنگی بین سازمانی باشد، احتمال خطای سیستماتیک بیشتر می‌شود.
عوامل محیطی از دیگر دلایل شکست این عملیات هستند. شرایط جوی در این عملیات تاثیر زیادی داشت. وقوع طوفان شن در منطقه طبس و اختلال در عملکرد بالگردها، محدودیت دید، فرسایش تجهیزات، ناآشنایی تیم عملیات با اقلیم بیابانی ایران و نبود سناریوهای جایگزین کافی در برنامه، تاثیر خود را بر عملیات نشان دادند.
خطاهای محاسباتی و ضعف اطلاعاتی را نیز در عملیات شاهد بودیم. اعتماد بیش از حد ارتش آمریکا به مدل‌های محاسباتی و داده‌های ناقص، عدم سنجش کافی ریسک‌های محیطی و لجستیکی، کمبود اطلاعات میدانی و نبود کانال‌های مطمئن برای ارزیابی شرایط از دلایل شکست عملیات پنجه عقاب بودند.
شکست‌های نظامی معمولا تاثیراتی فراتر از سطح تاکتیکی دارند و بر سطح راهبردی و حتی ساختارهای آینده نیروهای مسلح تاثیر می‌گذارند. شکست این عملیات به افزایش اعتماد به نفس ساختار امنیتی و نظامی ایران انجامید و برای آمریکا، حادثه طبس به بازنگری گسترده در نیروهای ویژه و سازمان‌دهی عملیات‌های مشترک منجر شد.
حادثه طبس صرفا یک شکست عملیاتی نبود؛ نمادی از تاثیر عوامل محیطی، ضعف اطلاعاتی، پیچیدگی تصمیم‌گیری و محدودیت‌های قدرت نظامی در محیط‌های ناشناخته بود. بازخوانی این حادثه توانست درس‌های مهمی برای تحلیل‌گران، پژوهشگران نظامی و سیاست‌گذاران امنیتی داشته باشد.

فاطمه زارع*

انتهای یادداشت/