به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ قبه‌سبز، یکی از شاخص‌ترین یادگارهای تاریخی کرمان، امروز بیش از هر زمان دیگری تصویری از شکوه ازدست‌رفته و امید معلق به احیا را در برابر نگاه شهروندان و پژوهشگران قرار داده است. بنایی که پیشینه آن به حدود ۷۰۰ سال قبل بازمی‌گردد و در روزگاری نه‌چندان آرام، به‌عنوان یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی این سرزمین شکل گرفت، اکنون تنها در قالب یک ایوان بلند و چشمگیر به روزگار ما رسیده است. این باقی‌مانده ارزشمند، نه فقط نشانی از معماری یک دوره مهم تاریخی، بلکه سندی زنده از نقش کرمان در تداوم علم، آموزش و فرهنگ در یکی از پرآشوب‌ترین مقاطع تاریخ ایران به شمار می‌آید.
قبه‌سبز که در منابع تاریخی از آن با نام‌های آرامگاه قطبیه و عصمتیه نیز یاد شده، متعلق به دوره حکومت قراختاییان در کرمان است؛ دوره‌ای که هم‌زمان با یورش مغولان به بخش‌های گسترده‌ای از ایران بود. در آن روزگار، بسیاری از شهرها و مراکز مهم ایران عرصه ویرانی، کشتار و آشوب شدند، اما کرمان به واسطه تدبیر و عملکرد براق‌حاجب، بنیان‌گذار سلسله قراختاییان کرمان، از هجوم مستقیم مغولان در امان ماند. همین شرایط، امکان شکل‌گیری و تداوم برخی زیرساخت‌های فرهنگی و علمی را در این منطقه فراهم کرد؛ موضوعی که در شکل‌گیری دانشگاه قبه‌سبز نیز نقشی تعیین‌کننده داشت.
قراختاییان، علاوه بر تثبیت وضعیت سیاسی کرمان در آن دوره، خدمت دیگری نیز به این سرزمین کردند و آن، بنیان‌گذاری مرکزی علمی و آموزشی بود که در دوران حکومت ترکان‌خاتون در سده هفتم هجری قمری به یکی از کانون‌های پررونق آموزش، درس و بحث تبدیل شد. قبه‌سبز در آن زمان، تنها یک ساختمان معمولی یا یک بنای آیینی نبود، بلکه مجموعه‌ای با کارکرد علمی و فرهنگی محسوب می‌شد که جایگاهی ویژه در حیات فکری و اجتماعی کرمان داشت. همین ویژگی سبب شده است که این اثر، نه‌تنها از منظر معماری، بلکه از زاویه تاریخ آموزش و فرهنگ نیز اهمیتی کم‌نظیر داشته باشد.
آنچه امروز از قبه‌سبز باقی مانده، تنها بخشی بسیار محدود از یک مجموعه عظیم و اثرگذار تاریخی است. گذر زمان، حوادث طبیعی و آسیب‌های انسانی، سهم عمده‌ای در از میان رفتن کالبد این مجموعه داشته‌اند. بر اساس آنچه از سرگذشت این بنا نقل شده، عواملی مانند زلزله و تخریب عمدی در طول زمان موجب شده‌اند که از آن دانشگاه ۷۰۰ ساله، تنها یک ایوان بسیار رفیع با کاشی‌های معرق چشم‌نواز به جا بماند. همین ایوان، اکنون مهم‌ترین نشانه مادی از شکوه گذشته قبه‌سبز است؛ شکوهی که امروز دیگر در کلیت معماری آن دیده نمی‌شود، اما رد آن را هنوز می‌توان در قامت استوار همان بخش باقی‌مانده دنبال کرد.
ایوان باقی‌مانده قبه‌سبز، افزون بر ارزش تاریخی، از حیث زیبایی‌شناسی و معماری نیز واجد اهمیت فراوان است. ارتفاع قابل توجه آن و کاشی‌کاری‌های معرق چشم‌نواز، به‌خوبی از سطح مهارت و ذوق معماران و هنرمندان آن دوره حکایت دارد. با این حال، این یادگار ارزشمند اکنون در میان ساخت‌وسازهای متعدد پیرامون خود محصور شده و همین وضعیت، هم از منظر بصری و هم از حیث حفاظت، چالش‌هایی جدی برای آن پدید آورده است. بنایی که زمانی در قامت یک مجموعه علمی و فرهنگی جلوه‌گر بود، امروز در محاصره بافت پیرامونی و دور از آن خوانش کامل تاریخی قرار گرفته که شایسته آن است.
اهمیت قبه‌سبز تنها در قدمت یا معماری آن خلاصه نمی‌شود. این اثر، یکی از نشانه‌های مهم تداوم حیات علمی و فرهنگی کرمان در روزگاری است که بخش‌های بزرگی از ایران زیر فشار حملات مغول قرار داشتند. از همین رو، قبه‌سبز را باید فراتر از یک اثر باقی‌مانده از گذشته دید؛ این بنا، نماد دوره‌ای است که در آن کرمان توانست با وجود آشوب‌های گسترده پیرامونی، بخشی از ظرفیت علمی و فرهنگی خود را حفظ کند و حتی گسترش دهد. از این منظر، هر سخن از احیای قبه‌سبز، تنها به مرمت یک بنای تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه به احیای بخشی از حافظه فرهنگی و علمی شهر کرمان نیز مربوط است.
در دهه‌های اخیر، تلاش‌هایی برای شناسایی بقایای معماری و احیای این اثر ارزشمند صورت گرفته، اما این اقدامات به نتیجه‌ای کامل و نهایی نرسیده است. همین ناتمام ماندن تلاش‌ها، یکی از مهم‌ترین واقعیت‌های امروز قبه‌سبز به شمار می‌آید. در حالی که اهمیت تاریخی، فرهنگی و معماری این بنا روشن است، هنوز آن اراده منسجم و هماهنگ که بتواند مسیر حفاظت، شناسایی و احیای آن را به سرانجام برساند، به شکلی کامل محقق نشده است. در نتیجه، قبه‌سبز همچنان در وضعیتی میان بقا و فراموشی قرار دارد؛ اثری که شناخته شده، اما آن‌گونه که باید، بازیابی و احیا نشده است.
در این میان، امید به احیای قبه‌سبز همچنان زنده است. این امید بیش از هر چیز به جایگاه ویژه بنا در تاریخ کرمان، ارزش نمادین آن در حافظه جمعی شهر و ظرفیت آن برای تبدیل شدن به یک محور فرهنگی و هویتی بازمی‌گردد. اگر این اثر تاریخی با نگاهی جدی و برنامه‌ریزی‌شده مورد توجه قرار گیرد، می‌تواند بار دیگر از حاشیه به متن بازگردد و به‌عنوان یکی از نشانه‌های مهم تاریخ فرهنگی کرمان شناخته شود. اما تحقق این امید، به تصمیم‌گیری و اقدام عملی نیاز دارد؛ اقدامی که فراتر از توجه‌های مقطعی و محدود باشد.
سرنوشت قبه‌سبز اکنون بیش از هر زمان دیگری به هماهنگی و اراده نهادهای مسئول در کرمان وابسته است. آن‌گونه که از وضعیت موجود برمی‌آید، استانداری، شهرداری و مجموعه میراث‌فرهنگی، سه ضلع اصلی اثرگذار بر آینده این بنای تاریخی هستند. اگر میان این بخش‌ها عزم مشترکی برای نجات و احیای قبه‌سبز شکل بگیرد، می‌توان به تغییر وضعیت فعلی امیدوار بود. اما اگر این هماهنگی و پیگیری به تأخیر بیفتد، خطر ادامه فرسایش و تداوم انزوای این اثر تاریخی همچنان پابرجا خواهد ماند.
نکته مهم دیگر آن است که قبه‌سبز صرفاً یک بنای قدیمی در گوشه‌ای از شهر نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی کرمان است؛ هویتی که با تاریخ علم، فرهنگ، معماری و پایداری این شهر در روزگار بحران پیوند خورده است. از این رو، حفاظت از این اثر را باید در سطحی فراتر از نگهداری یک بقایای معماری دید. هر اقدام برای احیای قبه‌سبز، در واقع اقدامی برای بازگرداندن بخشی از روایت تاریخی کرمان به صحنه عمومی و تقویت پیوند نسل امروز با گذشته فرهنگی این سرزمین است.
همین جایگاه باعث شده است که روایت قبه‌سبز، تنها روایتی از ویرانی و فروکاست یک بنای باشکوه به یک ایوان نباشد، بلکه روایتی از مسئولیت امروز در برابر میراث دیروز نیز باشد. این اثر اکنون در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند یا در حافظه شهر به‌تدریج کم‌رنگ‌تر شود یا با برنامه‌ریزی، شناسایی دقیق بقایا و احیای اصولی، بار دیگر به یکی از نشانه‌های برجسته هویت تاریخی کرمان بدل شود. انتخاب میان این دو مسیر، بیش از هر چیز به نوع مواجهه مدیران و متولیان شهری و فرهنگی با این یادگار ارزشمند بستگی دارد.
قبه‌سبز، با همه آنچه از عظمت گذشته خود از دست داده، هنوز ظرفیت آن را دارد که به‌عنوان یک نماد تاریخی و فرهنگی، دوباره در کانون توجه قرار گیرد. ایوان باقی‌مانده آن هنوز هم گواهی است بر اهمیت مجموعه‌ای که روزگاری محل درس، بحث و آموزش بوده و در دل یک دوره دشوار تاریخی، نماد تداوم فرهنگ و دانایی در کرمان محسوب می‌شده است. اکنون این اثر، نه به نگاه‌های گذرا، بلکه به تصمیم‌های جدی، حفاظت هوشمندانه و اراده‌ای روشن برای احیا نیاز دارد.
در این گزارش، بخشی از تصاویر مورد استفاده با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و با الهام از ایوان موجود قبه‌سبز کرمان تولید شده است؛ تصاویری که تلاشی برای بازنمایی تصویریِ ظرفیت‌های از دست‌رفته این بنای تاریخی و جلب توجه بیشتر به اهمیت آن به شمار می‌رود.
خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای خبر/
نظر شما