به گزارش خبرنگار بینالملل ایسکانیوز، سیدعلی موجانی -سفیر ایران در تفلیس- در گفتگو با یک بلاگر مشهور گرجستانی با نام آرچیبالد کشی، مواضع ایران در قبال روابط دو جانبه با کشورهای مختلف از جمله گرجستان را تبیین کرد. متن این گفتگو بدین شرح است:
• (در پاسخ به تعریف گرجستان و گرجی ها نزد ایران و ایرانیان ) ما پانزده همسایه آبیـخاکی و بیست همسایه دور داریم. اجازه بدهید تفاوت این دو گروه را توضیح بدهم. گرجستان یکی از آن بیست همسایه دور ماست. چرا؟ چون از نظر فرهنگی و تمدنی و همچنین به لحاظ پیوندهای تاریخی و اجتماعی، با ما ارتباطی عمیق و پیوسته دارد اما مرز ندارد. بنابراین، نمیتوانیم بگوییم چون با گرجستان مرز مشترک نداریم، عملاً شناختی هم با نداریم یا امروز دیگر نمیتوانیم گرجستان را همسایه خود بدانیم. اجازه بدهید کشور دیگری را مثال بزنم: یمن. یمن نیز یکی از همسایگان دور ماست. تاجیکستان هم همسایه دور ما محسوب میشود. تاجیکستان با ما همزبان و همنژاد است، اما هممذهب نیست و مرز هم ندارد. با این حال، این پیوندها سبب میشود که آن را همسایه خود بدانیم. چرا یمن میتواند همسایه دور ما باشد؟ به دلیل پیشینه تاریخی روابط دو کشور که به پیش از اسلام، یعنی حدود دو هزار سال پیش، بازمیگردد. افزون بر این، امروزه نیز میان مردم یمن و ما پیوندهای مذهبی و ارتباطات اجتماعی گسترده وجود دارد. اینها همه ریشههای همسایگی هست. در فارسی همسایه یعنی اینکه سایه کسی روی کسی بیفتد، ما در یمن جامعهای ایرانی داشتیم که حضور آن به حدود هزار و پانصد سال پیش بازمیگردد و این پیوندها تا امروز ادامه یافته است. بنابراین در یک جمله، ایران دو دسته همسایه دارد: پانزده همسایه آبیـخاکی و بیست همسایه دور که گرجستان یکی از آنهاست. ویژگی دیگری نیز وجود دارد که جایگاه گرجستان را در میان همسایگان دور ایران ممتاز میکند؛ شاید پس از تاجیکستان، گرجستان از این نظر جایگاه ویژه و منحصربفردی داشته باشد. ما همچنین جمعیتی از ایرانیان گرجیتبار داریم که در کشور ما زندگی میکنند و از حقوق اجتماعی، سیاسی و فرهنگی برخوردارند. در حال حاضر نیز یکی از کرسیهای مجلس ما در اختیار نماینده این جامعه یعنی گرجی ها است. من نخستین سفیری بودم که پس از استقلال گرجستان تصمیم گرفتم، پیش از آغاز مأموریتم در تفلیس، به دیدار گرجیتباران ایرانی در فریدن بروم و صدای آنها را بشنوم. در آن دیدار، از آنها خواستم برایم توضیح دهند که چه تصویری از سرزمین اجدادی خود دارند و چه جایگاهی برای خودشان بهعنوان پلی ارتباطی میان دو ملت و دو فرهنگ قائل هستند. آنها توضیحات بسیار جامعی به من دادند و خواستههای متنوعی را مطرح کردند. بخشی از خواستههایشان به این موضوع مربوط میشد که چگونه میتوانیم ارتباط میان دو جامعه را حفظ کنیم؟ رفتوآمدها را تسهیل کنیم؟ شرایطی فراهم آوریم که هنگام سفر به گرجستان با مشکلات در مرز و اقامت مواجه نشویم و از سوی مردم گرجستان که همزاد ما هستند مورد پذیرش قرار بگیریم. اجازه بدهید خاطرهای را برای شما تعریف کنم. در سال ۱۹۷۶، در دوران حکومت شاه و پیش از انقلاب اسلامی ایران، حدود سیصد خانواده گرجی از ایران به گرجستان بازگشتند و مدتی در اینجا اقامت داشتند. اما پس از دو ماه، حدود دویست خانواده از آنها تصمیم گرفتند به ایران بازگردند. چرا؟! این موضوع برای من، بهعنوان کسی که درباره روابط تاریخی دو کشور مطالعه میکردم و قصد داشتم مأموریت خود را در گرجستان آغاز کنم، پرسشبرانگیز بود. اینکه چرا این خانوادهها چنین زود تصمیم به بازگشت به ایران گرفتند؟ چرا نتوانستند در مدت کوتاهی احساس پیوند اجتماعی و همذاتپنداری با جامعه گرجستان پیدا کنند؟ این پرسش برایم بسیار جالب بود. به همین دلیل، با برخی از آنها گفتوگو کردم و صورتجلسات مربوط به درخواست بازگشتشان را نیز مطالعه کردم. یکی از دلایلی که مطرح میکردند، این بود که وقتی پس از بازگشت به زبان گرجی صحبت میکردیم، اگرچه گاهی برخی از مردم گرجستان با احترام به ما نگاه میکردند و احساس داشتند صدای زبان نیاکان خود را میشنوند اما گاهی نیز برخی بودند که ما را به دلیل شیوه صحبتکردن مسخره میکردند و با عصبانیت میگفتند: «چرا اینطور صحبت میکنید؟» این بخش از مردم آن زمان در سال ۱۹۷۶ از پیشینه زندگی گرجی های ایران آگاهی نداشتند و با شگفتی میپرسیدند که اینها چه کسانی هستند و چرا گرجی را اینگونه صحبت میکنند؟ در نتیجه و در فضای آن روزهای شوروی، بهجای آنکه این گرجی هایی که از ایران برگشته بودند، آشنایی و نزدیکی احساس کنند، حس غریبی و تنهایی پیدا کردند. این یکی از مشکلات آن خانوادههای گرجی در آن دوران بود که سبب شد دوباره به ایران برگردند. این تجربه نشان میدهد حالا ما باید با هم کمک کنیم این پیوند اجتماعی دوباره برقرار شود. این افراد؛ یعنی گرجی های ایران هم به این گرجستان تعلق دارند و هم به ایران ما؛ آنها چهارصد سال در کنار ما و با ما زندگی کردهاند و بهنوعی با ما پیوند داشتهاند و با فرهنگ ما آشنا شدهاند. آنها پلی برای تماس و ارتباط میان دو ملت هستند؛ پنجره و کریدوری هستند برای شکلگیری همکاریهای اقتصادی که بر واقعیتهای اجتماعی دو جامعه آگاه هستند. ما باید قدر این سرمایه را بدانیم، آنها را از یکدیگر جدا نکنیم و در هیچیک از دو کشور، نه در ایران و نه در گرجستان، هویت و خاطراتشان را انکار نکنیم. باید برای آنها و همه دو ملت فرصت تبادل و تعامل فراهم کنیم. ببینید، من این واقعیت را هم میپذیرم که گرجی ها با میل و اراده خودشان به ایران نیامدهاند و از این بابت کوچ دادن مردم را عمل درست نمی دانم. این را کاملاً قبول دارم که انسان باید آزادانه تصمیم بگیرد نه به زور رانده شود. اجازه بدهید مثالی از همین امروز بزنم. چند دقیقه قبل من هم با میل خودم به خیابان نیامدهام. قرار بود شما را در سفارت ببینم و گفتگو کنیم اما شما به من گفتید به خیابان بیایم و من هم آمدم. حالا چه باید بکنم؟ در برابر اراده شما چه باید می کردم؟ باید با شما مقابله کنم و بگویم چرا مرا اینجا اوردی؟ یا در کنار شما و با شما راه بروم و با هم گفتوگو کنیم؟ بنابراین، وقتی اتفاقی رخ داده که مربوط به چهارصد سال پیش است، یا حتی چهار دقیقه پیش اتفاق افتاده، آیا باید همچنان در همان لحظه متوقف بمانم و بگویم: «من همینجا ایستادهام؛ تو بیا داخل»؟ این هم یک واقعیت است. این واقعیتها باید پیامی برای ما داشته باشند؛ پیامی درباره اینکه چگونه بتوانیم راهی برای ادامه مسیر پیدا کنیم، در کنار یکدیگر حرکت کنیم و آیندهای مشترک بسازیم. اینجا هیچکس برای من دشمن نیست؛ هیچکس. همه میتوانند دوست ما باشند.
• (در پاسخ به تاثیر تحریم بر ایران) ما به این نتیجه رسیدیم که تحریمها عملا نتوانستهاند ما را فلج کنند. ازاینرو، تلاش کردیم راههایی پیدا کنیم تا از زیرساختهای کشور، معادن، دانش جوانان و امکانات آزمایشگاهی و پژوهشی خود برای توسعه ملی و پیشرفت عمومی استفاده کنیم. بخش دیگری از این تجربه به این موضوع مربوط میشود که وقتی در معرض تحریم قرار میگیرید، نباید احساس کنید که به پایان راه رسیدهاید یا دیگر راهی جز ماندن در زندان ندارید. تاریخ را بخوانید، رمانهای بزرگ را بخوانید و داستان فیلم «پاپیون» را ببینید؛ حتی در زندان و تنها داخل یک اقیانوس هم امید به زندگی وجود دارد. ما با امید زنده ماندیم، کشورمان را ساختیم و تلاش کردیم ظرفیتهای ملی خود را افزایش دهیم. چرا امروز موضوع هستهای ایران به مسئلهای برای جهان تبدیل شده است؟ به این دلیل که ایران به ظرفیتی رسیده که حاصل توانمندیهای داخلی خودش است و آن را از دیگران دریافت نکرده است. در حوزه هوافضا، امروز توان دفاعی خود را توسعه دادهایم و در برابر تجاوز آمریکا و اسرائیل ایستادگی میکنیم، بیآنکه برای تأمین امنیت خود احساس نگرانی داشته باشیم. اکنون به دلیل تحریم کسی به ما سلاح نمیفروشد، اما ما توان دفاع ملی برای خود ایجاد کردهایم. در حوزه سلولهای بنیادی، نانوفناوری و حتی فعالیتهای ماهوارهای و هوا-فضا نیز به ظرفیتهای ملی دست یافتهایم. باز هم اجازه بدهید نکتهای را از تجربه شخصی دوره جوانی خودم بیان کنم. وقتی جوان بودیم و جنگ صدام علیه ایران آغاز شد و کشورمان در محاصره قرار گرفت و تحریمها شروع شدند، نخستین چیزی که به آن فکر میکردیم، پدران و مادرانمان و سرنوشتی بود که در انتظار آنها قرار داشت. ما وظیفه داشتیم امنیت و آرامش زندگی آنها را که به ما حیات داده بودند، را تامین کنیم. پس از آن، به سرزمین خودمان میاندیشیدیم که باید از آن دفاع میکردیم. سپس به فرزندان کوچکتر برادران و خواهرانمان فکر کردیم که آیندهشان به تلاش و مقاومت ما وابسته بود. همین مسئولیتها به ما امید میداد؛ امید به اینکه بتوانیم در این مبارزه اقتصادی و اجتماعی ایستادگی کنیم و برای پیشرفت کشورمان تلاش کنیم. ملت ایران طی چهل و هفت سال گذشته تلاش فراوانی کرده است و امروز در حال مشاهده نتایج آن تلاشهاست.
• (در پاسخ به ارتباطات علمی میان دو کشور) ارتباط دانشگاههای ایران با گرجستان سابقهای طولانی دارد و حتی به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمیگردد. در آن دوران، دانشجویان گرجی در دانشگاه تهران تحصیل میکردند. در دانشگاههای دیگر ایران نیز ظرفیتهای مناسبی برای همکاری وجود دارد. برای مثال، دانشگاه اصفهان به دلیل نزدیکی به فریدونشهر و پیوندهای موجود با جامعه گرجیتباران ایران، میتواند زمینهساز همکاریهای دانشگاهی باشد. دانشگاه تبریز نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و نزدیکی به قفقاز، یکی از مراکز مهم علمی برای توسعه این همکاریهاست. برخی از این دانشگاهها بیش از صد سال سابقه دارند و از مراکز علمی شناختهشده ایران به شمار میروند. یکی از موضوعاتی که خود من در طول این ده ماه حضورم در گرجستان همواره دنبال کردهام، چگونگی گسترش ارتباطات دانشگاهی، تسهیل رفتوآمد استادان و دانشجویان و تعریف پروژههای مشترک پژوهشی است. هرگاه علاقه و آمادگی دانشگاهی برای همکاری به من منتقل شود، آن را به تهران منعکس میکنم. این همکاریها میتواند حوزههای متنوعی را دربر بگیرد؛ از علوم انسانی و تحقیقات نظری گرفته تا فیزیک، شیمی، نانوفناوری و زیستفناوری، و همچنین رشتههای هنری مانند موسیقی، مجسمهسازی، شهرسازی، نقاشی و خوشنویسی. ما برای همکاریهای دانشگاهی با گرجستان و دیگر کشورها کاملاً آمادگی داریم. دانشگاه اساساً نباید نهادی بسته باشد؛ بلکه باید بستری برای تبادل دانش، تجربه و اندیشه میان نخبگان از جوامع مختلف را فراهم کند. امروز شمار دانشجویان در ایران بسیار زیاد است. ما بیش از یکونیم میلیون دانشجو داریم که حدود شصت درصد آنها را دختران تشکیل میدهند. این آمار نشاندهنده جامعهای است که در مسیر تحصیل و ارتقای توان علمی خود قرار دارد و میخواهد از ظرفیت ارتباط با دانشگاههای دیگر کشورها نیز بهرهمند شود. در خود گرجستان نیز شمار دانشجویان ایرانی قابل توجه بوده است. در مقطعی، تعداد آنها به حدود هزار نفر میرسید؛ اما پس از بروز مشکلات اقامتی و بانکی، از جمله مسدودشدن حسابهای بانکی برخی از آنها، تعدادی از دانشجویان ایرانی ناچار شدند گرجستان را ترک کنند و برای ادامه تحصیل به کشورهای دیگر بروند.
• (مشکل کار با گرجستان برای یک دیپلمات ایرانی چیست؟) پیشبینیپذیری نسبت به آینده یکی از مسائل اساسی است. یکی از دیپلماتهای کشورهای همسایه ما که در اینجا حدود چهارصد دانشجوی پزشکی دارد، در گفتوگو با من به موضوعی اشاره میکرد که بسیار قابل تأمل است. او میگفت دانشجویی برای تحصیل در رشته پزشکی به گرجستان آمده و پنج سال در اینجا درس خوانده است، اما در ترم آخر، درخواست اقامتش رد شده است. اکنون این دانشجو احساس میکند چهار سال و نیم از عمرش، سرمایه زندگیاش و تمام تلاشهایی که کرده، در معرض نابودی قرار گرفته است. او در این چهار سال و نیم تلاش کرده زبان گرجی را یاد بگیرد، با جامعه این کشور زندگی کند و از دانش و ظرفیت علمی دانشگاههای گرجستان بهرهمند شود تا پس از بازگشت به کشور خود، با افتخار بگوید که از یکی از دانشگاههای گرجستان فارغالتحصیل شده است. اما اکنون، پس از چهار سال و نیم تحصیل، در وضعیتی بلاتکلیف قرار گرفته است. بنابراین، نخستین و مهمترین مسئله، پیشبینیپذیری است. اینکه فرد بداند اگر گرجستان را برای زندگی، اقامت، تجارت یا تحصیل انتخاب میکند، در طول دوره تحصیل یا اقامت خود از امنیت و ثبات اجتماعی برخوردار خواهد بود و میتواند با اطمینان برای آیندهاش برنامهریزی کند.
• (در پاسخ به اینکه انتخاب شما کدام بخش مردم گرجستان است) ببینید، من بهعنوان یک دیپلمات نباید میان مردم انتخاب کنم. من باید به همه توجه داشته باشم و شرایط همه را در نظر بگیرم.
• (در پاسخ به اینکه وقتی از وسایل عمومی استفاده می کنید هزینه را هم می پردازید؟) بله در گرجستان الان دیدید من بلیت خودم را هم تهیه کردهام. اما در ایران جنگ شرایط را تغییر داده است .تا همین یک ماه پیش که در تهران بودم، مترو و برخی وسایل حملونقل عمومی همچنان رایگان بودند؛ دولت برای جمعیتی بیش از ۹۵ میلیون نفر، با توجه به شرایط جنگی، این امکان را فراهم کرده بود که بتوانند بهراحتی و بدون پرداخت هزینه از وسایل حملونقل عمومی استفاده کنند.
• (درباره 3+3 سیاست ایران چیست؟ نگاه ایران به حضور دیگر قدرتها در قفقاز چگونه است؟) میخواهم درباره قفقاز و سازوکار «۳+۳» نظر شخصی خودم را بگویم. سازوکاری که پس از استقلال دوباره سه جمهوری قفقاز جنوبی شکل گرفت تا به ثبات، امنیت، پیشرفت و توسعه این منطقه کمک کند. این سازوکار یعنی ۳+۳ فرصتی بود که اگر به نتایج مطلوب میرسید، میتوانست زمینهساز شکلگیری نوعی اتحادیه منطقهای موفق را ایجاد کند. اتحادیهای که ظرفیتهای فراوانی برای کمک به کشورهای منطقه داشت. به هر دلیلی، متاسفانه تاکنون به نتیجه مطلوب نرسیدهایم. اما به دلیل این عدم موفقیت آیا باید این سازوکار را فراموش کنیم یا از آن فاصله بگیریم؟ این سازوکار بر منطق جغرافیا استوار است. بنظرم حتی اگر نمیتوان گفتوگوهای جامع را با حضور هر شش کشور، یعنی سه کشور قفقاز جنوبی و سه همسایه آنها، ادامه داد، دستکم باید مشورتهای مستمر و رایزنیهای پیوسته دوجانبه را حفظ کرد. این مهمترین نکتهای است که به ذهن من میرسد: استفاده از سازوکارهای دوجانبه و یا «۲+۱» در چارچوب روابط قفقاز و همسایگان آن، و نیز بهرهگیری از قالبهای دیگر. شخصا معتقدم نباید اجازه دهیم این ظرفیتها به فراموشی سپرده شوند. ما در کنار هم اگر بتوانیم خانه خودمان، یعنی منطقه مشترکمان، را در آرامش نگه داریم، آنگاه میتوانیم از صلح و آرامش در جهان نیز سخن بگوییم. این بخش نخست سخنان من است. بخش دوم به قدرتهای فرامنطقهای مربوط میشود. اگر قدرتهای دیگر؛ جغرافیایی را که ما در آن زندگی میکنیم، بهجای میدان رقابت، به عرصه همکاری تبدیل کنند، چرا نباید در توسعه این منطقه حضور داشته باشند؟ چرا نتوان با دیگران همکاری کرد؟ نکته مهم آن است که این قدرتهای بزرگ و بیرون منطقه بپذیرند همه کشورها باید از منافع مشروع و متقابل برخوردار باشند. آنها باید استقلال کشورها، حاکمیت ملی، تمامیت ارضی، مرزهای بینالمللی و حقوق اجتماعی مردم منطقه را به رسمیت بشناسند. پس از پذیرش این اصول، میتوان وارد همکاری همهجانبه شد و پروژههایی را پیشنهاد داد که سازنده باشند، نه آنکه در تضاد و تقابل با یکدیگر تعریف شوند. همکاری نباید صرفاً به این معنا باشد که از ظرفیتهای یک کشور استفاده کنیم و منابع را غارت کنیم و سپس آن کشور را به فراموشی بسپاریم. تاریخ نمونههایی از چنین روابطی را به ما نشان میدهد؛ از مناقشات مربوط به امتیازهای نفتی در ایران پس از جنگ جهانی دوم گرفته تا آنچه در عراق رخ داده و مسائلی که امروز درباره ونزوئلا و بهرهبرداری از منابع آن مطرح است. همچنین، در مورد اوکراین، بحث بهرهبرداری از معادن و منابع این کشور در چارچوب حمایت از آن در برابر روسیه توسط آمریکا. اگر قرار باشد همهچیز را صرفاً برای منافع آمریکا بخواهیم، پس سهم دیگران چه میشود؟ آیا دیگر انسانها از حقوق برابر برخوردار نیستند؟ من به انسان درجه دوم اعتقاد ندارم. همه ما باید برابر باشیم و با همکاری یکدیگر این خانه مشترک را بسازیم. کره زمین، با وجود وسعتش، در دنیای امروز کوچکتر از گذشته به نظر میرسد. ارتباطات و وابستگیهای متقابل چنان گسترش یافتهاند که دیگر نمیتوانیم تصور کنیم زندگی گروهی از انسانها در نقطهای از جهان هیچ ارتباطی با زندگی دیگران ندارد؛ گویی عدهای در مریخ زندگی میکنند و سرنوشتشان هیچ پیوندی با ما ندارد. برای مثال، همین حالا اگر اتفاق کوچکی در تفلیس رخ دهد، میتواند بازتاب گستردهای در جامعه داشته باشد. نگاه کنید سگی به دلیل بیتوجهی صاحبانش پای یکی از همکاران من را گاز بگیرد و این همکار من را به بیمارستان منتقل کنند. میبینیم که این اتفاق چقدر سریع خبر میشود و در میان مردم نگرانی ایجاد میکند؛ افرادی نگران میشوند که مبادا خودشان یا فرزندشان نیز با حادثهای مشابه روبهرو شوند. حتی ممکن است چنین خبری با تلاشها برای معرفی گرجستان بهعنوان مقصدی گردشگری در تعارض قرار گیرد؛ چراکه برخی مخاطبان ممکن است تصور کنند این اتفاق یک وضعیتی عمومی است. در حالیکه بی توجهی صاحب یک سگ، نمایانگر بیدقتی همه آنهایی که سگ دارند، نیست. این مثال نشان میدهد که چگونه یک رویداد محدود میتواند بر برداشت عمومی از یک جامعه تأثیر بگذارد. بنابراین، اگر بتوانیم شرایط را بهدرستی مدیریت کنیم، حقوق همه را رعایت کنیم و همه انسانها را برابر بدانیم، میتوانیم محیطی امن برای زندگی و تعامل فراهم آوریم. من اکنون در همین شهر در کنار شما قدم میزنم. آیا کسی به من تعرض کرده است؟ آیا کسی به من بیاحترامی کرده است؟ دوربینهای شما نیز این صحنه را ثبت میکنند. من در این شهر غریبهام، اما مردم با احترام، نگاهی دوستانه و البته از سر کنجکاوی به من نگاه میکنند. اما اگر من تصور کنم که چون در خیابان قدم میزنم، دیگران نباید وارد آن شوند و این حق را برای خودم قائل شوم که فضای عمومی را در انحصار خود بگیرم، طبیعی است که نظم مشترک را برهم زدهام. فضای عمومی و جهان مشترک متعلق به همه است و امنیت و آرامش پایدار زمانی شکل میگیرد که حقوق همه افراد به رسمیت شناخته شود. ما باید از این گفتوگوها مثل ۳+۳ به شکلگیری یک اتحادیه اقتصادی برسیم. در درجه دوم، بتوانیم انتظارات و مطالبات سیاسی خود را مطرح کنیم و در درجه سوم، تا آنجا که ممکن است، زمینه تبادلات اجتماعی را فراهم آوریم. مگر میتوانیم تصور کنیم که ارتباط میان مردمان قفقاز با مردمان شمال و جنوب قفقاز، از نظر دینی، اماکن مقدس، گورستانها و خاطرات تاریخی قطع شود؟ قطعاً چنین ارتباطاتی لازم است. هنر ما این است که تلاش کنیم این کانالها را باز نگه داریم، اماکن مقدس دیگری را محترم بدانیم. از طریق انتقال پیامها، تا آنجا که امکان دارد، شرایط را در مسیر مطلوب حفظ کنیم. همچنین، نباید زمینه مذاکره را حتی در شرایطی که به نتیجه نمیرسد، از نظر دور بداریم. این بهترین پیشنهادی است که میتوانیم به یکدیگر ارائه کنیم و باید آن را با هم به اشتراک بگذاریم. ما باید از مرزهای بینالمللی، حاکمیت ملی و استقلال کشورها، بهصورت یکسان و بدون تبعیض دفاع کنیم. نمیتوانیم بپذیریم که کشوری، مثلاً ایران، مورد تجاوز قرار بگیرد و دیگران درباره این تجاوز سکوت کنند و واکنشی نشان ندهند. پس از آن انتظار داشته باشیم که اگر تجاوزی شد، دیگران از ما حمایت کنند. ما با واقعیتهایی از این دست روبهرو هستیم. بنظر شخصی من، سازوکار «۳+۳» فرصتی برای شکلگیری و پرورش ایدهها در همه حوزههاست؛ نهفقط در سیاست، بلکه در اقتصاد، تجارت، توریسم و گردشگری. دیپلماسی در بلندمدت نتیجه میدهد. هیچچیزی بهسرعت به نتیجه نمیرسد. این برداشت من است؛ البته هر کشوری تصمیم خود را بهصورت مستقل میگیرد و باید نظرش را محترم شمرد.
• (در پاسخ به رابطه گرجستان و اتحادیه اروپا) می خواهم جلوی پرچم اتحادیه اروپا جواب این سوال را بدهم. کشوری و هیچ انسانی نمیتواند بهتنهایی مسائل و مشکلات خود را حل کند؛ همهچیز در چارچوب ارتباط با دیگران معنا پیدا میکند. تا زمانی که مشکلات دیگران را درک نکنم و آثار روانی و اجتماعی آنها را احساس نکنم، به فکر یافتن راهحلی برای آنها نخواهم افتاد. اتحادیه اروپا اگر به شکل کنونی خود درآمده، به این دلیل است که کشورهای عضو آن که طی چند صد سال با یکدیگر جنگیدند و تاریخ تلخی را پشت سر گذاشتند، از تاریخ عبور کردند و به آینده نگریستند. با این وجود حتی امروز که بسیاری از مسائل در اتحادیه اروپا حلنشده باقی مانده است اما گفتگو ادامه دارد. وجود اختلاف به این معنا نیست که کشورهای عضو با یکدیگر گفتوگو نکنند. گفتوگو در داخل اتحادیه اروپا همواره ادامه دارد. یکی از نمونههای روشن این گفتوگوها، موضوع گرجستان است. در داخل اتحادیه اروپا دیدگاههای متفاوتی درباره عضویت گرجستان وجود دارد. این نشان میدهد که اتحادیه اروپا نیز با این مسئله مواجه است و میکوشد از طریق گفتوگو به راهحلی برای آن برسد. اروپا نه پرونده گرجستان را کنار میگذارد و نه بدون بحث و بررسی آن را میپذیرد؛ بلکه آنقدر به گفتوگو ادامه میدهد تا به چارچوب یا راهکاری مناسب دست پیدا کند. این الگو باید در مناطق دیگر جهان نیز مورد توجه قرار گیرد. ما نیز در آسیا، از جمله در جنوب شرق آسیا، با همین وضعیت روبهرو هستیم. حتی در اتحادیه آفریقا نیز چنین شرایطی وجود دارد. کودتا رخ میدهد، جنگ اتفاق میافتد، اما نشستهای اتحادیه آفریقا همچنان برگزار میشود و مذاکرات و گفتوگوها متوقف نمیشوند. در اتحادیههای اقتصادی دیگر نیز همین وضعیت را میبینیم. برای مثال، در سازمان اوپک اختلافنظرهای زیادی میان اعضا وجود دارد، اما ما با یکدیگر گفتوگو میکنیم. گاهی به توافقی درباره قیمت نفت میرسیم که شاید برای ما مطلوب نباشد یا حتی مورد رضایت عربستان سعودی قرار نگیرد؛ بااینحال، باز هم مذاکره میکنیم. بنابراین، اختلافنظر به معنای فاصله گرفتن از یکدیگر نیست. مهم این است که با وجود اختلافات، ارتباط و گفتوگو را حفظ کنیم. اجازه بدهید دوباره مثال روشنی در ارتباط با سازوکار «۳+۳» مطرح کنم. دولت گرجستان در ژوئن ۲۰۲۶ اعلام کرد که در نشست «۳+۳» شرکت نخواهد کرد. این تصمیم، حق طبیعی گرجستان است و مورد احترام دیگران نیز قرار دارد. دولت گرجستان، همانند هر یک از اعضای دیگر سازوکار «۳+۳»، مذاکرات دوجانبه و چندجانبه خود را ادامه میدهد. ما نیز بهعنوان جمهوری اسلامی ایران و یکی از اعضایی که در این سازوکار مشارکت دارد، باید برای حلوفصل مسائل اختلافی میان دیگران تلاش کنیم. برای تحقق این هدف، لازم است تماسهای دیپلماتیک برقرار بماند، تبادلات در سطوح عالی حفظ شود و گفتوگوها ادامه پیدا کند تا بتوانیم از دیدگاهها و نگرانیهای یکدیگر آگاه شویم و ببینیم چه کمکی از دست ما برمیآید. ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز میتوانند در همین مسیر نقشآفرینی کنند. ما میتوانیم با همکاری یکدیگر و از طریق تلاش مستمر، به دنبال یافتن راهحلی میانه و قابل قبول برای حل مسائل موجود باشیم.
• (درباره تصور نسبت به مردم گرجستان) من اولین بار در سال ۱۹۹۶ سوار متروی روستاوی شدم. یک شب سرد زمستانی بود که من وارد مترو شدم. آن روزها، گرجستان شرایط بسیار دشواری را پشت سر میگذاشت. تنها بودم و برای مردم عجیب به نظر میرسید که یک خارجی با پوششی متفاوت، در آن شرایط، سوار مترو شده است. احتمالاً با خودشان فکر میکردند که این فرد چه میکند و به کجا میخواهد برود. حقیقتش این است که کمی هم ترسیده بودم؛ چون همه به من توصیه کرده بودند که روزهای بسیار سختی است و شرایطی که در گرجستان به وجود آمده، از جمله قطعی برق و مشکلات زندگی روزمره، مردم را تا حدودی ناراحت و نگران کرده است. به من گفته بودند که باید خیلی مراقب باشم. بااینحال، سعی کردم در کنار مردم باشم. با مترو به سمت سفارت رفتم و آن شب را در سفارت گذراندم. برق هم نداشتیم و تا صبح، در آن سرمای شدید، فقط میلرزیدم.
• (در پاسخ پیرامون داوری نسبت به قضایای پس از استقلال گرجستان و جنگ داخلی و سقوط دولت گامساخوردیا) برای بررسی تاریخی این موضوع، باید آن را در چارچوب زمانی خودش مطالعه کنیم. گرجستان از نخستین کشورهایی بود که در برابر الگوی مارکسیسم و اتحاد جماهیر شوروی ایستاد و تلاش کرد عصر تازهای را رقم بزند. قطعاً زویاد گامساخوردیا و دیگر شخصیتهای آن دوره مثل مرآب کوستاوا ، از جمله کسانی که در این روند نقش داشتند، سهم بزرگی در این مسیر ایفا کردند. پس از آن، استقلال گرجستان تحقق یافت و این کشور در واقع به الگویی برای بسیاری از کشورهای دیگر اتحاد جماهیر شوروی سابق تبدیل شد. اگر این تجربه نخست در ساخت دولت و ایجاد یک قدرت مرکزی نیز موفق میشد، میتوانست تأثیر بسیار بزرگی بر منطقه بگذارد. بنابراین، من فکر میکنم قدرتهای خارجی در آن زمان تمایلی نداشتند که جهان شاهد شکلگیری الگویی تازه از حکمرانی ملی باشد؛ الگویی که بتواند در محیط قفقاز، نمونهای از یک دولت مستقل و جدید را به نمایش بگذارد. در چنین فضایی بود که فشارها آغاز شد. البته باید یک مشکل اساسی را نیز باید در نظر بگیریم. در داخل گرجستان و بسیاری از جمهوریهای اتحاد جماهیر شوروی سابق، ساختارهای دولتی و اداری کارآمد و نظام بوروکراتیک تثبیتشدهای وجود نداشت. در نتیجه، رئیسجمهور یا رئیس دولت نمیتوانست بهتنهایی مسئولیت همه اتفاقاتی را که در حال وقوع بود، بر عهده بگیرد. فقدان ساختارهای اداری و تجربه حکمرانی، در کنار دخالت خارجی و مداخله قدرتهایی که میخواستند فروپاشی شوروی را به بحرانی فراگیر برای ملتهای آن تبدیل کنند تا بتوانند بهرهبرداری بیشتری از شرایط داشته باشند، تأثیر بسیار زیادی بر تحولات گذاشت. من معتقدم تجربهای که آقای گامساخوردیا از سر گذراند و دورهای که او در آن نقشآفرینی کرد، باید بهطور جدی مورد مطالعه قرار گیرد؛ آن هم نهفقط بر اساس اسناد و مدارک گرجی. امروز، پس از گذشت بیش از ۳۰ سال، آرشیوهای متعددی گشوده شدهاند؛ از جمله آرشیوهای سازمان سیا، آرشیوهای اروپایی و آرشیوهای روسیه. ما باید با مراجعه به این اسناد و مدارک، به روایت تازه و جامعتری از آن دوره دست پیدا کنیم. طبیعتاً نمیتوان گفت کسی که برای مردم خود تلاش میکند، باید مسئولیت تمام اتفاقاتی را که در دوران فعالیتش رخ میدهد، از ابتدا تا انتها بر عهده بگیرد. البته نباید مسئولیتهای او را نیز نادیده گرفت. بااینحال، برخی از اتفاقات ریشه در بحرانهای اجتماعی گذشته داشتند که طی چندین دهه حکومت ایدئولوژیک مارکسیسم شکل گرفته بود. بحرانهایی که نهفقط به گرجستان، بلکه به همه کشورهای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی حتی در خود روسیه هم مربوط میشدند. آن دوره تاریخی سپری شده و آن شخصیتها نیز امروز در میان ما نیستند. اما وظیفه جامعه علمی و دانشگاهی این است که این تجربه را مطالعه و بررسی کند تا دستکم از تکرار چنین اتفاقاتی جلوگیری شود و روشن گردد که هر فرد چه سهمی در توسعه ملی کشور خود داشته و چه اقدام صحیح یا چه اشتباهاتی مرتکب شده است. این امری کاملاً طبیعی است. همه ما در طول زندگی، با مجموعهای از اقدامات درست و نیز خطاها و اشتباهات، اثری از خود بر جای میگذاریم. آنچه اهمیت دارد، این است که جامعه، افکار عمومی و تاریخ چگونه درباره ما قضاوت کنند. من معتقدم در برخی از مشکلاتی که در آن دوره رخ داد، نمیتوان مسئولیت را صرفاً متوجه یک فرد دانست. به باور من، در دوره آقای گامساخوردیا، تلاش برای استقلال گرجستان برای دومین بار، پس از تجربه سال ۱۹۱۸، فرصتی تازه برای تحقق یافت. همان نیروهایی که در دوره ۱۹۱۸ نمیخواستند دولتهای مستقلی در قفقاز شکل بگیرند، در دوره بعد نیز با شکلگیری چنین تجربهای موافق نبودند. باید ببینیم در سال ۱۹۱۸ چه اتفاقاتی رخ داد؛ سیاست بینالملل چه تأثیری بر سرنوشت این دولتهای سه گانه در قفقاز گذاشتند؟ در آن زمان هنوز ایالات متحده نقشی مشابه امروز نداشت، اما قدرتهای اروپایی حضور داشتند. چه کسانی حاکمیت و استقلال ملی گرجستان، جمهوری آذربایجان و دولت مبتنی بر حزب مساوات در آذربایجان، و نیز جمهوری ارمنستان را نادیده گرفتند؟ پذیرش واقعیت جدید و استقلال دوباره برای برخی از این قدرتها دشوار بود و در برابر آن مقاومت میکردند. ازاینرو، معتقدم شخصیتهای تاریخی هر ملت باید با دقت و از طریق تحقیق، پژوهش و مطالعه مورد بررسی قرار گیرند و اجازه دهیم مردم خودشان به قضاوت برسند..
• در پاسخ به اینکه چقدر درباره گرجستان آگاهی کسب کردید؟ و چه شناختی از رهبر مذهبی گرجستان ایلیا داشتید که سبب شد تا در مراسم تشیع وی بعنوان نخستین مقام غیر گرجی و حتی قبل از دولتمردان ما حاضر شوید؟ و چه شد که یک جنجال درباره نظر شما پیرامون ملکه کتوان شکل گرفت؟) وقتی قرار شد به گرجستان بیایم، شش ماه فرصت داشتم تا خودم را برای این مأموریت آماده کنم. در این مدت، تمام پروندههای اسناد روابط ایران و گرجستان را مطالعه کردم. یکی از فصلهای این پرونده به سفر عالیجناب ایلیا، پاتریارک مقدس گرجستان، به ایران و دیدار ایشان با رهبر فقید ایران، آیتالله خامنهای، اختصاص داشت. متن گفتوگوی آن جلسه را نیز مطالعه کردم. آقای پروفسور لوبژانیدزه، مترجم گرجی آن گفتوگو، اکنون در گرجستان است. میتوانید با ایشان مصاحبه کنید و درباره جزئیات آن جلسه از او بپرسید. آن دیدار، جلسهای بسیار مهم بود. میتوان گفت رهبر کلیسای ارتدوکس گرجستان و رهبر دنیای تشیع و رهبر سیاسی ایران، برای مدتی طولانی با یکدیگر گفتوگو کردند. در پایان جلسه، هنگامی که گفتوگوها به انتها میرسید، رهبر ایران از عالیجناب ایلیا درخواست کرد که با دعای خود، مردم ایران و جامعه بشری را برکت دهند. این رفتار و احترامی که رهبر ایران برای مهمان خود قائل شد، توجه مرا جلب کرد. به همین دلیل، وقتی به گرجستان آمدم، یکی از نخستین آرزوهایم این بود که بتوانم با عالیجناب ایلیا دیدار کنم. متأسفانه شرایط جسمی ایشان اجازه نداد که این آرزو محقق شود. وقتی مطلع شدم که ایشان در بیمارستان بستری شدهاند، با وزیر امور خارجه، آقای دکتر عراقچی، تماس گرفتم و گفتم ضروری است تا شما نیز برای ایشان آرزوی بهبودی و سلامتی کنید. متن توییتی را هم که وزیر امور خارجه آن شب، پس از بستری شدن پاتریارک اعظم گرجستان، منتشر کرد و در آن از طرف ملت و دولت ایران برای ایشان آرزوی سلامتی کرد. پس از درگذشت عالیجناب ایلیای دوم پاتریارک اعظم گرجستان، بهعنوان پدر معنوی مردم این کشور، من نیز مانند بسیاری دیگر متأثر و متأسف بودم که سعادت دیدار حضوری با ایشان را پیدا نکردم. روز بعد، هنگامی که قرار بود پیکر ایشان را به کلیسای سامبا منتقل کنند، من در وزارت امور خارجه گرجستان و در دیداری کاری با معاون وزیر خارجه حضور داشتم. معاون وزیر امور خارجه با توجه به اینکه حدود ساعت چهار بعدازظهر بود و احتمال میرفت به دلیل انتقال پیکر پاتریارک، خیابانهای مرکزی تفلیس بسته شوند، به من توصیه کرد زودتر به سفارت بازگردم تا با مشکل ترافیک مواجه نشوم. از ایشان پرسیدم آیا این امکان وجود دارد که من نیز افتخار همراهی در مراسم تشییع پیکر عالیجناب ایلیای دوم را داشته باشم؟ ایشان گفتند: هیچ منعی وجود ندارد، اما واقعاً تمام مسیرها بسته خواهد بود. پاسخ دادم که من دو پا دارم و میتوانم در کنار مردم گرجستان، از تپهها بالا بروم تا به کلیسای سامبا برسم. بلافاصه با خودرو حرکت کردم، اما در نهایت، همراه مردم پیاده به سمت کلیسا رفتم. در کنار مردمی بودم که مانند ابر بهار اشک میریختند؛ گویی رود دیگری از فراز تپه ای که سامبا روی آن ایستاده بود به سوی رود متکواری سرازیر است. این صحنه تأثیر عمیقی بر من گذاشت. وقتی به بالای مسیر رسیدم و از آنجا به پایین نگاه کردم، جمعیتی را دیدم که اشک از چشمانشان جاری بود اما در عین حال، آرامآرام به سمت کلیسای سامبا حرکت میکردند. آنجا احساس کردم، متکواری خروشان شده و رودی از انسانها به سوی بالای تپه و مکان مقدس سامبا جاری است. من در کلیسای سامبا ایستادم و این افتخار را پیدا کردم که در کنار دیگران، تابوت ایشان را بر دوش بگیرم و به داخل کلیسا منتقل کنم. همچنین، این افتخار را داشتم که نخستین فرد غیرگرجی باشم که در آنجا به عالیجناب شیو تسلیت گفت. همچنین به مقامات گرجستان و اعضای دولت که در مراسم حضور داشتند نیز تسلیت گفتم و سپس آنجا را ترک کردم. به باور من، این تجربه نشان میدهد که یکی از موضوعات اساسی در روابط ایران و گرجستان، گسترش گفتوگوهای دینی میان دو کشور در حوزههای مختلف است. یکی از این حوزهها، اخلاق اجتماعی است؛ حوزه دیگر، خانواده؛ حوزهای دیگر، رابطه دین و هوش مصنوعی؛ و نیز رابطه دین و عصر دیجیتال. همچنین، تاریخ مشترک دینی ایران و گرجستان زمینه مهمی برای گفتوگو و همکاری است. این تاریخ مشترک به سیصد یا پانصد سال پیش محدود نمیشود. مسیحیت با کمک بزرگان این دین از مسیر شرق و از داخل اراضی ایران به قفقاز آمد و در این منطقه گسترش یافت. برای ایران نیز مایه افتخار است که مسیحیت در حدود هزار و هفتصد سال پیش، در دوران میریان، پادشاه گرجستان که تبار ایرانی داشت و شاهزاده بود، بهعنوان دین رسمی در گرجستان شناخته شد. بنابراین، پیوندهای دینی ما با مردم قفقاز، گرجستان و حتی ارمنستان، به پیش از ظهور اسلام بازمیگردد. زنده نگه داشتن این میراث، وظیفه هر دیپلماتی است. همچنین، پژوهش و بررسی این موضوع که در حفظ این میراث چه کوتاهی رخ داده و چه اقدامات و یا خطاهایی صورت گرفته است، وظیفه محققان و مورخان به شمار میرود. از نخستین روزهای حضورم در گرجستان به یاد دارم که در دیدار اولیهام در دفتر پاتریارکی، با عالیجناب میکائیل ملاقات کردم و به ایشان گفتم که ایران آمادگی دارد گفتوگوهای دانشگاهی و دینی را میان دو کشور شکل دهد و گسترش بخشد. این آمادگی همچنان در ما وجود دارد. باید صادقانه گفت در تاریخ روابط ما، حوادث تلخی نیز رخ داده است. اما آیا میخواهیم در همان حوادث تلخ متوقف بمانیم؟ یا میخواهیم گذشته را نادیده بگیریم؟ از نظر من هیچکدام. ما باید بدانیم چه اقدامات درستی انجام شده و بپذیریم که چه اشتباهاتی رخ داده است. باید توجه داشته باشیم این اشتباهات متعلق به دورهها و شرایط تاریخی گذشتهاند؛ دورههایی که از آنها عبور کردهایم. من و شما و مردم امروز، در وقوع آن اشتباهات نقشی نداشتهایم. در مورد شخصیت مقدس کِتِوان که شما نیز به آن اشاره کردید، مورخان ایرانی بارها تأکید کردهاند که تصمیم شاه عباس در قبال ایشان اقدامی نادرست و نابخشودنی بوده است. هنگامی که درباره کتوان مقدس نوشتم، هدفم ادای احترام به شخصیت وی و کمک به شناخته شدن این واقعیت بود که اقدام پادشاه ایرانی در آن دوره، خاطرهای تلخ در تاریخ روابط دو ملت برجای گذاشته است. متأسفانه اتفاقاتی رخ داد که فعلاً نمیخواهم درباره آنها قضاوت کنم. بله من برای جلسهای در این باره به وزارت امور خارجه رفتم. این جلسه در ۳۰ سپتامبر برگزار شد و حدود یک ساعت و نیم طول کشید. در آنجا توضیحات دقیق و جامعی ارائه کردم. من تمام توضیحات و دیدگاههایم را در آن جلسه بیان کردم و مقامات دولت گرجستان نیز آنها را ثبت کردهاند. اجازه بدهید درباره این موضوع پس از پایان مأموریتم در گرجستان صحبت کنم. همانطور که شما اشاره کردید، وقتی به این موضوع نگاه میکنیم، میبینیم که مورخان ایرانی اقدام شاه عباس در آزار و شکنجه کِتِوان مقدس، که مهمان دربار ایران بود، را اقدامی نادرست دانستهاند. همه ما میدانیم رفتار شاه با تصویری که از فرهنگ ایرانی و سنت مهماننوازی ایرانیان وجود دارد، سازگار نبوده است. ایرانیان به مهماننوازی و تلاش برای کمک به دیگران شناخته میشوند، نه کشتن مهمان. از این جهت است که کسی اقدام شاه عباس را تایید نکرد. جامعه مورخان ایرانی که من نیز به آن تعلق دارم، معتقدیم جنایت، جنایت است. ما مردمی هستیم که پیوسته کمکرسان دیگران بودیم. کمک ایرانیان فقط به مردمانی محدود نبوده که به دلیل مشکلات سیاسی، اقتصادی، جنگ یا بحرانهای بهداشتی در همسایگی ما قرار داشتند. ما در دشوارترین روزهای مردمانی که هزاران کیلومتر از ما فاصله داشتهاند نیز ابراز همدردی کردهایم. برای مثال، در جریان حوادث یازدهم سپتامبر، با مردم آمریکا ابراز همدردی کردیم. در زمان وقوع سونامی ژاپن نیز، آقای دکتر عراقچی، وزیر امور خارجه کنونی ایران، که در آن زمان سفیر ایران در ژاپن بود، همراه با دیپلماتهای ایرانی به مناطق آسیبدیده رفتند و برای مردم غذا و لباس بردند. بنا بر آنچه من از این ماجرا میدانم، در شرایطی که بسیاری از دیپلماتها حاضر به رفتن به مناطق سونامیزده نبودند، ایشان و همکارانشان برای کمک به مردم در آن مناطق حضور یافتند. این اصل، در واقع، یک حقیقت اخلاقی و اجتماعی است: احترام به انسانها. قرار نیست ما از چیزی دفاع کنیم. ما امروز در ایران ّخودمان به تاریخ خودمان انتقاد داریم و آن را مورد بازنگری قرار میدهیم. تاریخ جنگ هشتساله خودمان را نقد میکنیم؛ دوره ریاستجمهوری آقای هاشمی رفسنجانی و آقای خاتمی را نیز نقد میکنیم. ما کشوری نیستیم که بخواهد مانند دوران سلطنت یا نظام فئودالی عمل کند و بگوید همهچیز از ایران شروع شده است. ما گذشته را مطالعه میکنیم تا اشتباهات آن را فرزندان ما تکرار نکنند. تلاش میکنیم واقعیتهای تاریخی را بشناسیم و نسلهای بعدی خود را نیز با آن واقعیتها آشنا کنیم. اگر بخواهیم مانند قاجارها تاریخ نادرشاه را پاک کنیم، یا مانند نادرشاه تاریخ صفویه را از میان ببریم، یا مانند صفویه تاریخ دورههای پیشین را نادیده بگیریم و مدام با یک تختهپاککن گذشته خود را پاک کنیم، در نهایت چیزی از ما باقی نخواهد ماند. گذشته ما، چه خوب و چه بد، بخشی از گذشته است. گذشته ما در ایران فرهنگ و تمدن است که اجداد ما آن را شکل داده اند این درست است هر ملتی باید هویت خود را حفظ کند، اما درعینحال مسئولیتهای اخلاقی و اجتماعی آن را نیز بپذیرد. ما از جنایات شاهان خود آسیب دیدهایم و شما هم از جنایتکاران تاریخ آسیب دیدهاید. اجازه بدهید مثال روشنی بزنم. وقتی از چنگیزخان یا امیرتیمور سخن میگوییم، میدانیم که آنان به سرزمینهای ما حمله کردند، مردم ما را کشتند و شهرهای ما را ویران کردند. اما آیا امروز به مردم مغولستان میگوییم شما چنگیز هستید؟ نه! آیا چنین چیزی را به مردم ازبکستان میگوییم؟ باز هم نه. ما امروز بهترین روابط را با مردم ازبکستان و مغولستان داریم. صدام هشت سال با ما جنگید، علیه ما از سلاحهای شیمیایی استفاده کرد، شهرهای ما را ویران ساخت و هزار میلیارد دلار به ما خسارت وارد کرد. بااینحال، امروز بهترین روابط را با مردم عراق داریم. سالانه بیش از یکونیم میلیون روادید برای گردشگران عراقی صادر میکنیم تا از ایران بازدید کنند. چرا؟ چون ما با مردم عراق مشکلی نداشتیم. مردم عراق مسئول جنایتهای صدام نبودند؛ آنان همسایگان ما بودند. مردم گرجستان نیز همسایگان ما هستند. همانطور که توضیح دادم، ما همسایگان نزدیک و همسایگان دور داریم. ما با همسایگانمان و با مردم مشکلی نداریم. وقتی به چهره مردمی نگاه میکنم که امروز در خیابان در کنارشان قدم میزدیم، احساس لذت و نزدیکی میکنم؛ زیرا در چهرههای آنان، چهره مردم خودم را میبینم. ما زمانی یک خانواده بودیم. من نباید مسئولیت تاریخی جنایت فردی را که چند صد سال پیش مرتکب عملی نادرست شده است، بر عهده بگیرم؛ زیرا مسئول آن عمل نیستم. اما درعینحال، وظیفه دارم آن واقعه را مطالعه کنم و درباره آن شناخت داشته باشم تا آن تجارب تلخ تکرار نشود. به نظر من، اگر واقعاً میخواهید از جزئیات نگاه من درباره شخصیت های مقدس و این مسائل آگاه شوید، باید بگویم که دیدگاه شخصی من، در این زمینه، با دیدگاه مورخان ایرانی یکی است. من در جلسه ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ در وزارت امور خارجه گرجستان نیز این موضوعات را با دقت و با انتخاب واژگانی سنجیده مطرح کردم و روزی محتوای آن جلسه منتشر خواهد شد.
• (در پاسخ به تجاوزات اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران و تحلیل آن) مهمترین تفاوتی که به نظر من دو جنگ اخیر با تمام جنگهای گذشته تاریخ ایران دارد، این است که این جنگ، دفاعی بر سر ژئوپلیتیک ایران است. به قفقاز در قرن نوزدهم بازگردیم. هنگامی که جنگ میان ایران و روسیه بر سر قفقاز آغاز شد، با چه تصوری روبهرو بودیم؟ آن زمان این برداشت وجود داشت که جنگی دینی میان مسلمانان و غیرمسلمانان در جریان است. اگر به جنگهای ایران و عثمانی بازگردیم، باز هم این تصور شکل گرفته بود که جنگ میان شیعه و سنی است؛ یعنی جنگی مذهبی. اما این بار، طرف مقابل ما آمریکا و اسرائیل هستند که به محیط ژئوپلیتیک ما وارد شدهاند. جنگی در جغرافیای ما جریان دارد که هدف آن، از نگاه ما، گرفتن ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران است. ایران برای ژئوپلیتیک خود میجنگد و در جغرافیای خودش از آن دفاع میکند. ایران کشوری است که در دویست سال گذشته به هیچ کشوری حمله نکرد و در محدوده جغرافیایی خود باقی مانده است. حتی زمانی که دولت سلطنتی عمان در این دوره دویست ساله، در سه مقطع از ایران درخواست کرد ارتش را برای کمک به سلطنت عمان اعزام کند، نیروی نظامی ایران رفت، کمک کرد و سپس به خاک خود بازگشت. در آنجا پادگان، نیروی مستقر یا پایگاهی ایجاد نکرد. این جنگ نکته دیگری را نیز به ما نشان داد: اینکه مردم منطقه نیز دیگر نمیخواهند احساس کنند سرزمینشان تحت اشغال نیروهای خارجی و بیگانه قرار دارد. هنگامی که ما برای دفاع از خود به پایگاههای آمریکا در خارج از خاک ایران، از جمله در عمان، عربستان سعودی، کویت، اردن، اقلیم کردستان عراق، قطر، امارات و بحرین حمله کردیم، مردم این کشورها علیه ما تظاهرات نکردند. حتی در مواردی، واکنشهایی نشان دادند که حاکی از خشنودی آنان از هدف قرار گرفتن پایگاههای آمریکایی بود و فیلم آن وجود دارد. برداشت من این است که بخشی از مردم منطقه احساس میکنند حضور پایگاههای یک کشور خارجی به معنای محدود شدن استقلال کشورشان است. ما از موقعیت تثبیت شده ژئوپلیتیک خود دفاع کردیم و با آمریکا جنگیدیم. اینجا مسئله، جنگ برای دفاع از تشیع یا حتی دفاع از اسلام نیست که در بخشی از دنیای اسلام اتفاق افتاده باشد. مسئله، دفاع از جغرافیا و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در برابر متجاوزان آمریکایی و اسرائیلی و متحدان آنها است. به نظر من، این تفاوت، پیامدهای مهمی دارد. در اینجا باید بررسی کنیم که چه کشورها و سرزمینهای دیگری در این معادله ژئوپلیتیکی حضور دارند. ما حاکمیت همسایگان خود را نقض نکردهایم. به همسایگان عرب خود گفتیم که اجازه ندهند از آسمان، خاک یا آبهای سرزمینیشان علیه ایران استفاده شود. هشدار دادیم که اگر چنین اتفاقی بیفتد، پاسخ خواهیم داد. این هشداری برای مراقبت از حاکمیت و امنیت خودشان نیز بود. برخی این هشدار را پذیرفتند و برخی اجازه دادند از قلمروشان استفاده شود؛ و پیامدهای آن را نیز دیدند. به این نکته توجه کنید، چند روز پیش، پس از حملهای که به فرودگاه ریاض شد، وزیر خارجه عربستان سعودی، برای درخواست کمک با وزیر خارجه ایران، دکتر عراقچی، تماس گرفت تا برای آرام شدن اوضاع و پایان یافتن جنگ همکاری شود. او در آن مقطع برای این منظور به آمریکا یا پاکستان و ترکیه که با آنان پیمان نظامی داشت، متوسل نشد. با وجود آنکه عربستان با برخی از این کشورها روابط و توافقهای امنیتی دارد اما حتی آمریکا هم دیگر تمایل به حمایت ندارد. از نگاه من، چنین تماسی نشاندهنده توجه به واقعیتهای ژئوپلیتیکی درون منطقه و نقش مهم ایران است. اینکه ایران برای دفاع از خود تردید نخواهد کرد، پیام دو جنگ اخیر بود. دیگر نیازی نیست، مانند دوره گذشته، به یک جنگ ژئوپلیتیکی لباس مذهب پوشاند. نیازی نیست برای توضیح واقعیتهای موجود، روایت دیگری ساخت. ایران بهصراحت میگوید که از جغرافیا و موقعیت ژئوپلیتیکی خود دفاع میکند و خواهد کرد.
• (در پاسخ به موقعیت محوری و کریدوری گرجستان و نگاه ایران به آن) چهارصد یا پانصد سال پیش، قدرتهایی مسیرهای تجاری ما به سمت اروپا را بستند و ما ناچار شدیم مسیرهای دیگری انتخاب کنیم. چرا؟ چون مسیرهای متعددی وجود داشت. امروز نیز ممکن است مسیری به روی ما بسته باشد، اما از مسیر دیگری حرکت خواهیم کرد. فرصتهایی از دست میروند، اما آنچه باقی میماند، هویت ما، غرور ملی ما، زبان ما، مردم ما، فرهنگ ما و تاریخ ماست؛ عناصری که مردم ایران برای دفاع از آنچه متعلق به خود میدانند، بر سر آنها همقسم هستند. بازگردم به جنگ؛ این تفاوت اساسی جنگ کنونی با جنگهای پیشین، از جمله جنگهای قرنهای هفدهم، هجدهم و نوزدهم، است. بنابراین جنگ، از نگاه من، جنگی ژئوپلیتیکی است. چه کسی در این معادله ژئوپلیتیکی جایگاه طبیعی ندارد؟ آمریکا. چه کسی در حال از دست دادن موقعیت خود در منطقه است؟ از نظر من، اسرائیل. آنها در این معادله با محدودیتهای جدی روبهرو هستند. امروز درباره جابهجایی ناوهای آمریکایی و آینده حضور نظامی آمریکا در منطقه صحبت میشود. حضور این نیروها کاهش خواهد یافت و تغییر میکند. آن زمان باید به این واقعیت برسیم که با همسایگان خود پروتکلها و ترتیبات امنیتی متقابل ایجاد کنیم؛ ترتیباتی که در چارچوب آنها بتوانیم مانع از مداخله دوباره قدرتهای بیرونی در امور داخلی کشورهای منطقه باشیم. این اشتباه بسیار بزرگی است که کشوری در روابط دوجانبه خود به یک نیروی ثالث متکی شود یا از کارت یک کشور دیگر برای پیشبرد منافع خود استفاده کند. چنین رویکردی میتواند آن کشور را با شکست و هزینههای سنگین روبهرو سازد. ما در روابط خود با هیچ کشوری از کارت کشور دیگری استفاده نکردهایم. تهران یک صدا، یک دولت و یک ملت دارد. هر رهبری که در رأس نظام باشد و هر فرماندهی که بماند، شهید شود و با تغییر کنند، ساختار کشور به کار خود ادامه میدهد. به نظر من، این جنگ همین موضوع را نشان داده است.
• (در پاسخ به اینکه ارتباط شما با مردم ما چگونه شکل می گیرد؟) من بسیاری از خبرهایی را که درباره ایران منتشر میشود، دنبال میکنم و کامنتهای مردم را میخوانم؛ حتی درباره خبرهایی که خودم به زبان گرجی درباره ایران در اختیار افکار عمومی گرجستان قرار میدهم. در این ده ماه که به گرجستان آمدهام، دفترچهای دارم که بعضی از این کامنتها را در آن یادداشت کردهام. برایم مهم است بدانم جامعه گرجستان تا چه اندازه با موضوع ایران ارتباط نزدیکتری برقرار میکند و چگونه به آن نگاه میکند. اجازه بدهید مثالی بزنم. وقتی تازه آمده بودم، پستهای اولم یا لایک میگرفتند یا دیس لایک. واکنشها عمدتاً به همین دو شکل محدود بود. بعد، بهتدریج، بعضیها شروع کردند به نوشتن کامنتهایی که بخشی از آن ناسزا بود. از تعبیرهایی استفاده میکردند که نمیخواهم اینجا تکرار کنم. اما کمکم متوجه شدم که زیر بعضی از پستها، افراد شروع کردهاند به صحبتکردن، نظر دادن و واردشدن به گفتوگو. در مرحله بعد، تصمیم گرفتم این واکنشها را با کامنتهای زیر خبرهای رسمی و رسانههای گرجستان مقایسه کنم. به وبسایتهای دولتی و رسانههای شناختهشده سر زدم تا ببینم زیر خبرهای آنها چه نوع واکنشهایی شکل میگیرد و آیا در آن فضاها هم گفتوگو صورت میگیرد یا نه. از مقایسه این فضاها به این برداشت رسیدم که اکنون دیگر موضوع ایران بعنوان یک موضوع وارد مباحث جامعه گرجستان شده است. ایران بهتدریج جای بیشتری در ذهن و گفتوگوی عمومی مردم پیدا میکند. برای توضیح این روند، میتوانم آن را به صدای ناقوسهایی تشبیه کنم که شما اینجا ساختهاید و دارید. در ابتدا، صدایی کوتاه از یک ناقوس شنیده میشود؛ اما بهتدریج، با تکرار و استمرار تکان دادن طناب ناقوس، طنین آن بیشتر میشود. این استمرار اندیشیدن و گفتگو کردن درباره ایران درست مانند صدای ناقوس کلیسا است که وقتی به گوش انسان میرسد، میتواند احساس آرامش ایجاد کند و او را به فکر فرو ببرد؛ انسان لحظهای مکث میکند و درباره آنچه شنیده یا خوانده است، میاندیشد. این مهم است.
انتهای پیام/
نظر شما