به گزارش خبرنگار بینالملل ایسکانیوز، نخستین دیدار سهجانبه دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، اگرچه از نظر نمادین یکی از مهمترین رویدادهای دیپلماتیک سالهای اخیر محسوب میشود، اما برخلاف انتظاراتی که پیش از نشست درباره احتمال دستیابی به توافقی برای پایان جنگهای ایران و اوکراین مطرح شده بود، بدون هیچ تحول تعیینکنندهای در این دو پرونده پایان یافت. دیداری که ترامپ پیش از آن وعده داده بود میتواند درباره جنگ ایران، اوکراین و کنترل تسلیحات هستهای دستاوردهایی داشته باشد، در نهایت به یک بیانیه چهار بندی درباره صلح، کاهش خطرات هستهای، اصلاح سازمان ملل، افزایش عرضه فرآوردههای نفتی و محدود کردن صلاحیت دادگاههای بینالمللی منتهی شد. جنگ ایران و جنگ اوکراین حتی در متن بیانیه نهایی نیز به صورت مستقیم مورد اشاره قرار نگرفتند.
بیشتر بخوانید:
چین فعلا برنامهای برای ورود مستقیم به میانجیگری بین ایران و آمریکا ندارد
اهمیت این نشست را باید در شرایطی سنجید که ترامپ درگیر جنگی است که به یکی از پرهزینهترین بحرانهای سیاست خارجی دولت او تبدیل شده است. جنگ ایران نه تنها با یک پیروزی سریع و روشن برای واشنگتن پایان نیافته، بلکه به موضوعی مهم در انتخابات میاندورهای آمریکا تبدیل شد و شکست سنگین جمهوریخواهان و از دست رفتن کنترل کنگره را به دنبال داشت. خود ترامپ نیز پیش از این اذعان کرده بود که جنگ ایران در شکست جمهوریخواهان نقش داشته است. اکنون فشار سیاسی بر کاخ سفید افزایش یافته و حتی در داخل حزب جمهوریخواه نیز انتقاد از نحوه مدیریت جنگ و هزینههای آن آشکارتر شده است. در چنین شرایطی، دیدار با رهبران چین و روسیه میتوانست برای ترامپ فرصتی برای یافتن مسیر خروج از جنگ یا دستکم کاستن از هزینههای آن باشد.
چین و روسیه مواضع نزدیکی در قبال جنگ ایران دارند
از سوی دیگر، پیش از نشست به نظر میرسید چین و روسیه در قبال جنگ ایران موضع نزدیکتری پیدا کردهاند و هر دو کشور بر ضرورت پایان دادن به درگیری تاکید داشتهاند. این مسئله میتوانست این تصور را ایجاد کند که پکن و مسکو قادرند از نفوذ خود بر تهران برای باز کردن مسیر مذاکره میان ایران و آمریکا استفاده کنند. با این حال، آنچه در شنژن اتفاق افتاد نشان داد که میان اعلام آمادگی برای کمک به پایان جنگ و پذیرش نقش مستقیم در روند مذاکره فاصله زیادی وجود دارد. حتی ترامپ ساعاتی پیش از دیدار تاکید کرد که آمریکا برای پایان دادن به جنگ ایران به کمک چین و روسیه نیاز ندارد و مدعی شد که تهران آماده توافق است. بنابراین، برخلاف برخی گمانهزنیهای پیش از نشست، پرونده ایران در نهایت به محور یک توافق سهجانبه تبدیل نشد.
دیدار سه رئیسجمهور حدود ۷۰ دقیقه به طول انجامید و اگرچه ترامپ آن را «تاریخی» توصیف کرد، اما نتیجه عملی آن در حوزه بحرانهای جاری بسیار محدود بود. نه چارچوب مشخصی برای پایان جنگ ایران اعلام شد، نه سازوکاری برای میانجیگری چین و روسیه میان تهران و واشنگتن شکل گرفت و نه درباره جنگ اوکراین توافق مشخصی به دست آمد. گزارشهای پس از نشست نیز نشان میدهد که بیانیه نهایی عمدا از اشاره مستقیم به دو جنگ پرهیز کرده است که نشان میدهد اختلاف دیدگاه میان سه طرف در مورد نحوه پایان دادن به این بحرانها همچنان عمیق است.
باز بودن کانالهای ارتباطی میان سه قدرت هستهای جهان
با این حال، نمیتوان نشست شنژن را صرفا یک دیدار تشریفاتی دانست. «مارک کیمیت» -تحلیلگر نشریه نشنال اینترست- معتقد است که این نشست نه یک موفقیت بزرگ و نه یک شکست فاجعهبار بود، بلکه دستاوردهایی محدود برای حفظ ثبات بینالمللی داشت. از نگاه او، مهمترین نتیجه نشست این بود که رهبران سه قدرت هستهای جهان نشان دادند کانالهای ارتباطی میان آنها همچنان باز است. «کیمیت» همچنین معتقد است نگرانیهایی که پیش از نشست درباره شکلگیری نوعی «یالتای جدید» و تقسیم جهان میان سه قدرت وجود داشت، تحقق پیدا نکرد و در پروندههای ایران و اوکراین نیز پیشرفت تعیینکنندهای حاصل نشد.
یکی از مهمترین خروجیهای نشست، صدور بیانیهای چهار بندی با عنوان «اعلامیه سران آمریکا، روسیه و چین در مسیر صلح» بود. سه کشور در این بیانیه بر این اصل تاکید کردند که جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و نباید رخ دهد و همچنین بر گفتوگو برای کاهش خطرات هستهای تاکید کردند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که پیمان «نیو استارت» میان آمریکا و روسیه در ماه فوریه منقضی شده و ترامپ در ماههای گذشته خواستار ایجاد چارچوب جدیدی برای کنترل تسلیحات هستهای با مشارکت چین بوده است. با این حال، نشست شنژن هیچ جدول زمانی یا چارچوب مشخصی برای آغاز مذاکرات جدید کنترل تسلیحات ارائه نکرد.
همخوانی نتایج نشست شنزن با اولویتهای پکن و مسکو
بیانیه همچنین بر اصلاح سازمان ملل متحد تاکید کرد و از افزایش عرضه فرآوردههای نفتی و حفظ دسترسی کشورها به انرژی سخن گفت. این بخش از توافق میتواند برای روسیه اهمیت اقتصادی بیشتری داشته باشد، زیرا افزایش عرضه انرژی و کاهش محدودیتهای مربوط به تجارت نفت، به طور بالقوه فضای بیشتری برای صادرات انرژی روسیه ایجاد میکند. در مقابل، بخش مربوط به اصلاح سازمان ملل با خواسته دیرینه چین برای تغییر ساختار حکمرانی بینالمللی همخوانی دارد. تحلیلگران شورای آتلانتیک معتقدند همین بندها نشان میدهد که نتیجه نشست در برخی حوزهها بیش از آنکه منافع فوری واشنگتن را تامین کند، با اولویتهای پکن و مسکو همخوانی داشته است.
موضوع دیگری که در بیانیه نهایی مورد توجه قرار گرفت، جایگاه دادگاه کیفری بینالمللی و مصونیت مقامات دولتی بود. سه کشور بر این دیدگاه تاکید کردند که صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی نباید بدون رضایت دولتها اعمال شود و مصونیت مقامات رسمی باید مورد احترام قرار گیرد. این بند به ویژه در شرایطی اهمیت دارد که ولادیمیر پوتین با حکم بازداشت دادگاه کیفری بینالمللی مواجه است. برخی تحلیلگران غربی این بخش را نشانهای از فاصله گرفتن نشست از رویکرد سنتی آمریکا در حمایت از سازوکارهای بینالمللی پاسخگویی دانستهاند.
از منظر جایگاه چین نیز نشست شنژن اهمیت ویژهای داشت. برگزاری نخستین دیدار سهجانبه سران آمریکا، چین و روسیه در خاک چین این امکان را برای شی جینپینگ فراهم کرد که پکن را در مرکز یکی از مهمترین رویدادهای دیپلماتیک جهان قرار دهد. تحلیلگران شورای آتلانتیک معتقدند تصاویر نشست، چین را در جایگاه کشوری نشان داد که توانسته دو قدرت بزرگ دیگر را در خاک خود گرد هم آورد. از این منظر، حتی بدون دستیابی به توافقهای بزرگ، پکن توانست از ظرفیت میزبانی برای نمایش نقش خود در معماری جدید قدرت جهانی استفاده کند.
روسیه همچنان یکی از سه قدرت اصلی تصمیمساز در نظام بینالملل
برای ولادیمیر پوتین نیز حضور در کنار روسای جمهور آمریکا و چین دستاوردی مهم از نظر جایگاه بینالمللی داشت. روسیه که همچنان تحت تحریمهای گسترده غرب قرار دارد و رئیسجمهور آن با فشارهای ناشی از جنگ اوکراین مواجه است، در شنژن بار دیگر خود را در سطح یکی از سه قدرت اصلی تصمیمساز در نظام بینالملل به نمایش گذاشت. حتی بدون توافق مشخص درباره اوکراین، حضور پوتین در چنین نشستی میتواند برای مسکو ارزش سیاسی داشته باشد، زیرا نشان میدهد روسیه همچنان از سوی دو قدرت بزرگ دیگر به عنوان بازیگری در سطح جهانی پذیرفته میشود.
اما برای ترامپ، ارزیابی دستاوردهای نشست پیچیدهتر است. رئیسجمهور آمریکا میتوانست از این دیدار برای نشان دادن توانایی خود در گفتوگو با دو رقیب اصلی واشنگتن استفاده کند، اما در عمل نتوانست از این ظرفیت برای اعلام توافقی درباره جنگ ایران یا اوکراین بهره بگیرد. شورای آتلانتیک این نشست را نمونهای از فقدان یک برنامه مشخص از سوی واشنگتن دانسته و معتقد است چین و روسیه توانستند بیش از آمریکا از فضای نشست برای پیشبرد روایت خود استفاده کنند. در مقابل، ترامپ تاکید کرد که روابط او با شی و پوتین و امکان گفتوگو با آنها خود یک دستاورد مهم است.
هیچ سازوکار جدیدی برای میانجیگری سهجانبه میان ایران و آمریکا اعلام نشد
در پرونده ایران، شاید مهمترین نکته نشست نه آن چیزی باشد که رهبران سه کشور اعلام کردند، بلکه آن چیزی است که اعلام نشد. پیش از نشست، برخی تحلیلها بر این باور بودند که ترامپ ممکن است از نفوذ چین و روسیه بر تهران برای بازگرداندن ایران به مسیر مذاکره استفاده کند. دکتر جیانوی هن، استاد روابط بینالملل دانشگاه شانگهای، نیز پیشتر در گفتوگو با ایسکانیوز گفته بود که دولت چین در حال تلاش برای ایجاد ارتباط میان دو طرف است، اما شکاف اعتماد میان تهران و واشنگتن آنقدر عمیق است که در کوتاهمدت امکان میانجیگری مستقیم چین محدود خواهد بود. نتیجه نشست شنژن نیز تا حد زیادی با همین ارزیابی همخوانی داشت و هیچ سازوکار جدیدی برای میانجیگری سهجانبه میان ایران و آمریکا اعلام نشد.
این در حالی است که ادامه جنگ ایران برای چین نیز بدون هزینه نیست. افزایش قیمت انرژی، اختلال در مسیرهای انتقال نفت و بسته شدن تنگه هرمز، پکن را وادار کرده است مسیرهای جایگزین تامین انرژی و استفاده از ذخایر راهبردی خود را تقویت کند. دکتر هن پیش از نشست تاکید کرده بود که چین همچنان از تابآوری بالایی در برابر بحران انرژی برخوردار است، اما طولانی شدن جنگ میتواند آثار منفی بیشتری بر اقتصاد این کشور داشته باشد. بنابراین، حتی اگر چین حاضر نباشد در نقش میانجی مستقیم وارد پرونده ایران شود، پایان یافتن جنگ و بازگشت ثبات به بازار انرژی با منافع اقتصادی پکن همخوانی دارد.
در نهایت، نشست شنژن را باید بیشتر آغاز یک کانال ارتباطی جدید میان سه قدرت دانست تا نقطه پایان بحرانهای موجود. سه رهبر توانستند برای نخستین بار در قالبی سهجانبه گرد یک میز بنشینند و درباره امنیت هستهای، انرژی، سازمان ملل و نظم بینالمللی گفتوگو کنند، اما مهمترین بحرانهایی که جهان در حال حاضر با آنها روبهرو است، یعنی جنگ ایران و جنگ اوکراین، از متن توافق نهایی کنار ماندند. از این منظر، نشست نه توانست جنگها را پایان دهد و نه نظم جدیدی را به صورت رسمی ایجاد کند، اما تصویری روشن از تغییر وزن دیپلماتیک سه قدرت ارائه داد که در آن چین بیش از گذشته در جایگاه میزبان و تنظیمکننده دستورکار جهانی ظاهر شد، روسیه توانست موقعیت خود را به عنوان یک قدرت بزرگ تثبیت کند و آمریکا نیز نشان داد که برای حل برخی بحرانهای بینالمللی ناگزیر است با دو رقیب اصلی خود در یک میز گفتوگو کند.
انتهای پیام/
نظر شما