به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ پایگاههای نمایهسازی علمی بینالمللی امروز یکی از مهمترین زیرساختهای نظام تولید و ارزیابی دانش در جهان محسوب میشوند. این سامانهها که با عنوان سیستمهای نمایهسازی (Indexing Systems) یا پایگاه های استنادی (Citation Databases) شناخته میشوند، وظیفه دارند اطلاعات کتابشناختی مقالات علمی را به صورت سازماندهی شده گردآوری کنند و امکان جستوجو، تحلیل استنادی و ارزیابی اثرگذاری پژوهشها را فراهم کنند. در این میان، پایگاههایی مانند وب آو ساینس و اسکوپوس به عنوان ۲ بازیگر اصلی و جهانی این حوزه شناخته میشوند.
براساس توضیحات ارائه شده توسط «کلاریویت»، مالک وب آو ساینس، این پایگاه مجموعهای از نمایههای استنادی چندرشتهای را شامل میشود که بخش عمدهای از ادبیات علمی معتبر جهان را پوشش میدهد و مبنایی برای سنجش شاخصهایی مانند «ضریب تاثیر» (Impact Factor) به شمار میرود.
در کنار آن، اسکوپوس که توسط الزویر مدیریت میشود، یکی از بزرگترین پایگاههای چکیده و استنادی جهان است و دهها هزار مجله علمی در حوزههای مختلف را پوشش میدهد. طبق اطلاعات رسمی الزویر، این پایگاه برای تحلیل استنادی، ارزیابی عملکرد پژوهشی و رصد تولیدات علمی دانشگاهها و کشورها مورد استفاده قرار میگیرد.
تفاوت مهم اسکوپوس با وب آو ساینس در گستره پوشش آن است؛ بهگونهای که اسکوپوس معمولاً تعداد بیشتری مجله، بهویژه در کشورهای در حال توسعه، را شامل میشود.
در سطح جهانی، علاوه بر این ۲ پایگاه اصلی، ابزارهای دیگری نیز برای نمایهسازی و جستوجوی علمی وجود دارند. گوگل اسکالر یکی از شناختهشدهترین نمونههاست که به صورت خودکار دادههای علمی را از منابع مختلف جمعآوری میکند، هر چند برخلاف وب آو ساینس و اسکوپوس کنترل سختگیرانهای بر کیفیت مجلات ندارد.
پایگاههای علمی ملی
در کنار پایگاه های علمی بینالمللی، مجموعهای از پایگاههای منطقهای و ملی نیز شکل گرفتهاند که هدف آنها تقویت دیدهشدن تولیدات علمی داخلی و ایجاد نظام ارزیابی مستقل بوده است.
از جمله مهمترین این پایگاهها میتوان به CNKI در چین اشاره کرد که بزرگترین زیرساخت اطلاعات علمی این کشور محسوب میشود. در آمریکای لاتین، SciELO به عنوان یک شبکه انتشار و نمایهسازی علمی با دسترسی آزاد فعالیت میکند و نقش مهمی در افزایش دسترسی جهانی به مجلات منطقهای ایفا کرده است. در کره جنوبی، ایندکس نمایهسای کره یا KCI برای ارزیابی مجلات داخلی مورد استفاده قرار میگیرد. در روسیه نیز نمایه استناد علم روسیه به عنوان یک سیستم استنادی ملی توسعه یافته است. در ایران نیز پایگاه استنادی علوم جهان اسلام یا ISC با هدفل پوشش تولیدات علمی کشورهی اسلامی ایجاد شده است.
کارکرد اصلی این پایگاهها صرفاً ذخیره اطلاعات نیست، بلکه آنها از طریق تحلیل استنادات علمی، شبکهای از ارتباط میان پژوهشها ایجاد میکنند و به کمک شاخصهایی مانند H-index و CiteScore امکان سنجش اثرگذاری علمی پژوهشگران، دانشگاهها و حتی کشورها را فراهم میسازند. این شاخصها بهتدریج به ابزارهای کلیدی در سیاستگذاری علمی و رتبهبندی دانشگاهی تبدیل شدهاند و نقش تعیینکنندهای در مسیر انتشار پژوهشها ایفا میکنند.
با وجود این مزایا، ساختار متمرکز نظام نمایهسازی جهانی نیز با چالشهایی همراه است. یکی از مهمترین انتقادات مطرح شده این است که بخش عمدهای از اعتبار علمی جهانی در اختیار چند پایگاه محدود قرار گرفته است و این موضوع میتواند به نابرابری در دیده شدن تولیدات علمی کشورها منجر شود. مجلات کشورهای در حال توسعه در بسیاری از موارد با موانع سختگیرانهتری برای ورود به این پایگاهها مواجه هستند و این مسئله بر دیده شدن بینالمللی پژوهشهای آنها اثر میگذارد.
در کنار این مسئله، تحریمها و محدودیتهای سیاسی نیز میتوانند به طور غیرمستقیم بر دسترسی برخی کشورها به نظام علم جهانی اثر بگذارند. اگرچه پایگاههایی مانند وب آو ساینس یا اسکوپوس به صورت رسمی ساختار تحریمی علیه کشورها تعریف نکردهاند، اما کاهش همکاریهای بینالمللی، محدودیت دسترسی به ناشران یا کاهش تعاملات علمی میتواند باعث افت نمایهپذیری مجلات و پژوهشها شود. همین موضوع باعث شده برخی کشورها به سمت ایجاد پایگاههای ملی یا منطقهای حرکت کنند تا وابستگی خود به زیرساختهای غربی را کاهش دهند.
در مجموع، نظام نمایهسازی علمی جهانی امروز در نقطهای میان تمرکز و تنوع قرار دارد؛ از یک سو پایگاههای بزرگ نقش مرجع در ارزیابی علمی دارند و از سوی دیگر، رشد پایگاههای ملی و منطقهای نشاندهنده تلاش کشورها برای بازتعریف استقلال علمی و افزایش دیده شدن تولیدات پژوهشی خود در سطح جهانی است.
چرا سیستم نمایهسازی داخلی؟
کشورها به سمت ایجاد سیستمهای نمایهسازی داخلی مقالات علمی رفتند، چون فقط مسئله فنی ذخیرهسازی مقاله نیست؛ موضوع اصلی قدرت علمی، اقتصاد دانش و کنترل جریان تولید علم است. این روند معمولاً در کشورهایی دیده میشود که میخواهند وابستگی خود را به پایگاههای بینالمللی مثل کاهش دهند.
مهمترین دلایل این حرکت عبارت است از:
- کاهش وابستگی به پایگاههای غربی (استقلال علمی)
بسیاری از پایگاههای جهانی مثل وب آو ساینس و اسکوپوس در آمریکا و اروپا مدیریت میشوند. در نتیجه کشورها احساس کردند که معیارهای دیدهشدن علمشان در اختیار خارج است، اولویتبندی موضوعات پژوهشی میتواند تحت تأثیر غرب باشد و دسترسی به دادهها و تحلیلها وابسته به شرکتهای خارجی است. بنابراین ساخت پایگاه داخلی یک نوع حاکمیت علمی محسوب میشود.
- اولویت پایگاههای بینالمللی بر زبان انگلیسی
پایگاههای بینالمللی مقالات انگلیسی زبان را بیشتر پوشش میدهند و در نتیجه مجلات محلی یا زبانهای غیرانگلیسی را کمتر نمایه میکنند. پس کشورها برای جلوگیری از «حاشیهای شدن علم داخلی» سیستمهای خود را ساختند تا هم مجلات داخلی بیشتر دیده شوند و هم پژوهشهای محلی وارد چرخه ارزیابی شوند.
- کنترل و مدیریت نظام ارزیابی علمی داخلی
نمایهسازی فقط آرشیو نیست؛ ابزار ارزیابی علم مانند ارتقای دانشگاهها، امتیازدهی به پژوهشگران، سیاستگذاری بودجه پژوهشی و سنجش بهرهوری علمی است. در نتیجه زمانی که یک کشور خودش پایگاه داشته باشد، معیارهای ارزیابی را خودش تعیین میکند و وابسته به شاخصهای خارجی مثل ضریب تاثیر نمیماند.
- اقتصاد نشر علمی و کاهش هزینهها
پایگاههای بینالمللی اشتراکهای بسیار گران دارند و دسترسی دانشگاهها را محدود میکنند. اما با ایجاد سیستم داخلی، هزینه دسترسی کاهش مییابد، دادهها داخل کشور میماند و امکان درآمدزایی از نشر علمی فراهم میشود. مثلاً در چین، CNKI عملاً یک اکوسیستم اقتصادی نشر علمی است.
- سیاست علم و فناوری و برنامهریزی ملی
کشورها از پایگاههای داخلی برای شناخت حوزههای قوی علمی خود، تشخیص شکافهای پژوهشی و برنامهریزی ملی علم و فناوری
استفاده میکنند. یعنی این سیستمها ابزار حکمرانی علم به شمار میروند.
- رقابت ژئوپولیتیکی علم
در دنیای امروز، علم بخشی از قدرت ملی است و دادههای علمی نقش قدرت نرم را دارند. شاخصهای علمی برابر با اعتبار جهانی هستند و در نتیجه پایگاههای داده، زیرساخت قدرت را میسازند. بنابراین ایجاد سیستمهای ملی نوعی رقابت با نظم علمی غربی هم هست.
- توسعه اکوسیستم نشر داخلی
این سیستمها باعث میشوند مجلات داخلی حرفهایتر شوند، استانداردهای انتشار ارتقا یابد و پژوهشگران انگیزه انتشار در داخل داشته باشند.
کشورهایی که سیستم نمایهسازی برای خودشان ساختهاند
اگر بخواهیم کشورهایی را نام ببریم که واقعاً یک نظام ملی استنادی و نمایهسازی قدرتمند در مقیاس داخلی ایجاد کردهاند، عبارتند از:
چین (CNKI)
روسیه (RISC)
کره جنوبی (KCI)
هند (ICI)
ژاپن (CiNii)
ایران (ISC)
در کنار اینها، آمریکای لاتین نیز با SciELO (برزیل آغازگر بوده) و Redalyc (مکزیک) یک الگوی منطقهای بسیار موفق ایجاد کرده است.
پلتفرم زیرساخت دانش ملی چین؛ یک بازیگر کلیدی در چشمانداز پژوهشی
در ادامه این سری مطالب سعی داریم به بررسی پایگاههای اطلاعات علمی داخلی کشورها بپردازیم و در ابتدا زیرساخت علمی دانش چین را مور بررسی قرار میدهیم.
در سالهای اخیر، چین در حوزههای مختلف پژوهشی پیشرفتهای چشمگیری داشته و توجه ناشران غربی و انجمنهای علمی را به خود جلب کرده است. فهرست سالانه نمایه نیچر نشان میدهد که مؤسسات پژوهشی چین در علوم طبیعی از ایالات متحده پیشی گرفتهاند. در واقع، آکادمی علوم چین برای چندمین سال متوالی رتبه نخست را حفظ کرده است. ظهور چین بهعنوان یک قدرت پژوهشی جهانی غیرقابل چشمپوشی است.
چین در دهههای پایانی قرن بیستم با یک مشکل اساسی روبهرو بود: بخش بزرگی از تولیدات علمی این کشور در پایگاههای بینالمللی دیده نمیشد. بسیاری از مجلات چینی به زبان انگلیسی منتشر نمیشدند و در پایگاههای بینالمللی نمایه نبودند.
به همین دلیل دولت چین تصمیم گرفت یک زیرساخت ملی برای حفظ و آرشیو دانش علمی کشور، افزایش دسترسی پژوهشگران به منابع داخلی، ارزیابی عملکرد علمی دانشگاهها و پژوهشگران و کاهش وابستگی به پایگاههای خارجی ایجاد کند.
CNKI مخفف زیرساخت دانش ملی چین است که در سال ۱۹۹۹ توسط دانشگاه تسینگهوا و شرکت «تونگفنگ» راهاندازی شد. در چین، CNKI نقشی مشابه پایگاههای جهانی مانند وب آو ساینس دارد و در انجام مطالعات مروری در چین، در کنار پایگاههای بینالمللی یک منبع اصلی محسوب میشود. این پایگاه حتی به عنوان یکی از ابزارهای اصلی بررسی سرقت علمی نیز استفاده میشود. این سامانه خدمات بررسی مشابهت (plagiarism check) ارائه میدهد و محتوای ارسال شده به آن وارد پایگاه داده میشود و در بررسیهای بعدی مورد استفاده قرار میگیرد. این سرویس به طور گسترده در دانشگاههای چین برای بررسی پایاننامهها استفاده میشود.
اهداف اصلی CNKI شامل موارد زیر است:
یکپارچهسازی گسترده منابع دانش و اطلاعات برای افزایش ارزش آنها
ایجاد پلتفرم انتشار اینترنتی منابع دانشی برای ترویج اشتراکگذاری و نوآوری
توسعه ابزارهای مدیریت و بهرهبرداری عمیق از دانش برای سازمانها
ایجاد نظام بازار و سازوکار تجاری برای انتشار دیجیتال منابع علمی و مدرنسازی نشر فرهنگی
CNKI پوشش بسیار گستردهای از حوزههای علمی دارد، از جمله علوم، فناوری، علوم انسانی و اجتماعی. نسخه وب آن امکاناتی مانند جستوجوی منابع، جستوجوی معنایی و جستوجوی استنادی ارائه میدهد.
منابع آن شامل موارد زیر است:
مجلات علمی
پایاننامهها
کنفرانسها
روزنامهها
سالنامهها
پتنتها و استانداردها
اسناد حقوقی و دولتی
CNKI یک منبع مهم برای مجلات و ناشران در چین و حتی خارج از آن است. این پلتفرم امکان دسترسی به شبکهای گسترده از پژوهشگران از طریق بیش از هشت هزار مجله نمایه شده را فراهم میکند.
با وجود نقش مهم CNKI، انتقادهایی نسبت به سیاستهای تجاری آن وجود داشته است. در سال ۲۰۲۲ آکادمی علوم چین استفاده از آن را به دلیل هزینههای بالا کاهش داد. برخی دانشگاهها نیز سیاستهای قیمتگذاری آن را مورد انتقاد قرار دادهاند.
در سال ۲۰۲۲، نهاد تنظیم بازار چین CNKI را به دلیل سوءاستفاده از موقعیت انحصاری جریمه کرد و این پلتفرم مجبور به اجرای اصلاحات شد. در سال ۲۰۲۳ نیز یک پلتفرم خدماتی جدید برای حمایت بهتر از حقوق نویسندگان راهاندازی شد.
تفاوت CNKI با اسکوپوس و وب آو ساینس
براساس مقالهای که سال ۲۰۲۴ در نشریه دانشگاه کمبریج منتشر شده، تا سال ۲۰۲۳، این پایگاه بیش از هشت هزار مجله علمی چینی را دربر میگرفت که قدیمیترین آنها به سال ۱۹۱۵ بازمیگردد. همچنین نزدیک به ۵۷ میلیون و ۵۰۰ هزار مقاله تماممتن در آن نمایه شده است. در بخش منابع بینالمللی نیز CNKI حدود ۵۷ هزار مجله منتشر شده توسط بیش از ۶۵۰ ناشر در بیش از ۶۰ کشور را پوشش میدهد. این پایگاه داده حدود ۳۵۰ هزار مقاله جدید در ماه اضافه میکند
از نظر موضوعی، این پایگاه حوزههای علوم طبیعی، مهندسی، کشاورزی، فلسفه، پزشکی، علوم انسانی و علوم اجتماعی را شامل میشود و این ارقام همچنان در حال افزایش هستند.
در مقایسه با پایاننامههای کارشناسی ارشد، تعداد رسالههای دکتری موجود در پایگاه کمتر است. احتمالاً دلیل این موضوع آن است که بسیاری از دانشجویان دکتری در چین ترجیح میدهند رساله خود را بهصورت کتاب منتشر کنند و تمایل کمتری به انتشار کامل آن در CNKI دارند. به همین دلیل، نسبت نامتوازن پایاننامههای کارشناسی ارشد به رسالههای دکتری را میتوان یکی از نقاط ضعف CNKI، بهویژه برای کاربران بینالمللی، دانست.
در نسخه چینی سامانه، استفاده از واژههای انگلیسی نیز امکانپذیر است، مشروط بر آنکه نام یا اصطلاح مورد نظر شناخته شده و رایج باشد. بزرگترین مزیت CNKI این است که کاربر میتواند همه پایگاههای اطلاعاتی را به صورت یکپارچه و از طریق یک جستوجو جستوجو کند. این ویژگی شبیه جستوجوی یکپارچه در وب آو ساینس است.
انتهای پیام/
نظر شما