به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ بنیاد علمی اکو (ECO Science Foundation یا ECOSF) یک بنیاد بازوی علمی، فناوری و نوآوری سازمان همکاری اقتصادی (ECO) است؛ نهادی بین دولتی که برای تبدیل همکاریهای علمی میان کشورهای عضو به ابزاری برای توسعه اقتصادی و منطقهای ایجاد شده است. برخلاف بسیاری از سازمانهای علمی که صرفاً بر پژوهش تمرکز دارند، ECOSF از ابتدا با این نگاه شکل گرفت که علم و فناوری باید به رشد اقتصادی، انتقال فناوری و حل مسائل مشترک منطقه منجر شود.
ریشه تشکیل این بنیاد به «پیمان ازمیر» (Treaty of Izmir) بازمیگردد؛ معاهدهای که در ۱۲ مارس ۱۹۷۷ به عنوان منشور سازمان همکاری اقتصادی تدوین شد. در همان سند، پیشبینی شده بود که یک نهاد تخصصی علمی برای کشورهای عضو ایجاد شود تا
مخزنی از دانشمندان و متخصصان منطقه باشد؛
همکاریهای علمی و فناورانه را سامان دهد؛
پژوهشهای مشترک را تسهیل کند؛
از ظرفیت علم برای توسعه اقتصادی کشورهای عضو استفاده شود.
به بیان دیگر، ایده اصلی این بود که کشورهای عضو به جای اتکا به همکاریهای پراکنده، یک نهاد دائمی برای هماهنگی فعالیتهای علمی و فناوری داشته باشند.
گرچه ایده آن در سال ۱۹۷۷ مطرح شد، اما تأسیس رسمی بنیاد روندی طولانی داشت. مهمترین مراحل عبارتند از:
۱۹۹۳: شورای وزیران سازمان اکو در نشست کویته پاکستان خواستار ایجاد بنیاد شد و هدفگذاری کرد که این نهاد تا سال ۱۹۹۵ راهاندازی شود.
۱۹۹۵: منشور بنیاد در سومین اجلاس سران اکو در اسلامآباد به امضای هر ۱۰ کشور عضو رسید.
۲۰۰۲: بیانیه استانبول دوباره بر ضرورت راهاندازی سریع بنیاد تأکید کرد.
۲۰۰۷: نخستین نشست گروه کارشناسان برای تدوین اسناد اجرایی برگزار شد.
۲۰۱۰: دومین نشست کارشناسان در تهران برگزار و اسناد پایه نهایی شد.
۲۰ دسامبر ۲۰۱۱: نخستین نشست هیأت امنای بنیاد در اسلامآباد برگزار و با تصویب اسناد پایه، بنیاد رسماً فعالیت خود را آغاز کرد.
هرچند ایده بنیاد متعلق به دهه ۱۹۷۰ است، آغاز رسمی فعالیت آن از سال ۲۰۱۱ محسوب میشود.
مقر دائمی این بنیاد در اسلامآباد، پاکستان قرار دارد. دولت پاکستان پس از تأسیس بنیاد، فضای اداری آن را در ساختمان وزارت علوم و فناوری اختصاص داد و از آن زمان دبیرخانه دائمی بنیاد در اسلامآباد مستقر است.
این بنیاد منشور مستقل دارد، شخصیت حقوقی مستقل دارد، در اداره امور از استقلال مدیریتی برخوردار است و عالیترین رکن تصمیمگیری آن هیأت امناء است که معمولاً وزرای علوم یا نمایندگان عالیرتبه کشورهای عضو در آن حضور دارند.
بنیاد علمی اکو همان ۱۰ عضو سازمان همکاری اقتصادی را پوشش میدهد:
ایران
پاکستان
ترکیه
افغانستان
جمهوری آذربایجان
قزاقستان
قرقیزستان
تاجیکستان
ترکمنستان
ازبکستان
البته در زمان تأسیس، همه کشورها منشور بنیاد را امضا کرده بودند، اما روند تصویب آن در برخی کشورها با تأخیر انجام شد و به همین دلیل شکلگیری عملی بنیاد چندین سال به طول انجامید.
مأموریت اصلی بنیاد
بر اساس منشور ECOSF، مأموریت بنیاد تنها حمایت از پژوهش نیست، بلکه استفاده از علم و فناوری برای توسعه اقتصادی منطقه است.
مهمترین اهداف آن عبارتند از:
توسعه همکاریهای علمی میان کشورهای عضو؛
اجرای پروژههای پژوهشی مشترک؛
تبادل دانش، فناوری و اطلاعات علمی؛
ایجاد شبکه میان دانشگاهها و مراکز پژوهشی؛
تقویت سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری؛
آموزش و توانمندسازی پژوهشگران؛
توسعه فناوریهای نوین برای پاسخ به چالشهای مشترک منطقه؛
کمک به تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل .
حوزههای کاری بنیاد
در سالهای اخیر، فعالیتهای ECOSF بیشتر بر این حوزهها متمرکز بوده است:
سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری (STI)
تغییرات اقلیمی و محیطزیست
تنوع زیستی
انرژیهای پاک
مهندسی و فناوریهای نوظهور
سلامت و زیستفناوری
آموزش STEM
توانمندسازی جوانان و زنان در حوزه علم
همکاری دانشگاهها و پارکهای علم و فناوری
هوش مصنوعی و تحول دیجیتال در توسعه منطقهای
ساختار اداره بنیاد
بنیاد از چند رکن اصلی تشکیل شده است:
هیأت امناء (Board of Trustees): عالیترین مرجع تصمیمگیری که سیاستهای کلان، بودجه و برنامههای راهبردی را تصویب میکند.
رئیس بنیاد (President): مسئول اجرای برنامهها و اداره روزمره بنیاد.
دبیرخانه دائمی: مستقر در اسلامآباد و مسئول هماهنگی فعالیتها، نشستها و پروژههای مشترک.
جایگاه بنیاد در دیپلماسی علمی منطقه
ECOSF را میتوان مهمترین ابزار دیپلماسی علمی سازمان همکاری اقتصادی دانست. این بنیاد تلاش میکند همکاری میان کشورهای عضو را از سطح روابط سیاسی فراتر برده و بر پایه پروژههای مشترک علمی، انتقال فناوری، تربیت نیروی انسانی و نوآوری گسترش دهد. به همین دلیل، در سالهای اخیر موضوعاتی مانند هوش مصنوعی، اقتصاد دانشبنیان، تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی و فناوریهای نوظهور بیش از گذشته در دستور کار آن قرار گرفتهاند. همچنین این بنیاد با نهادهای بینالمللی مانند IPBES، یونسکو و برخی شبکههای آسیایی علم و فناوری همکاری دارد.
۶ اجلاس در ۱۴ سال
اگر به روند شش اجلاس نگاه بیندازیم، یک تغییر جهت کاملاً مشهود است؛ اجلاس اول تا سوم (۲۰۱۱–۲۰۱۶) تمرکز بر ایجاد نهاد، تدوین قوانین و تثبیت ساختار، اجلاس چهارم و پنجم (۲۰۱۹–۲۰۲۳) حرکت به سمت اجرای پروژهها، همکاریهای منطقهای و سیاستگذاری علم و فناوری و اجلاس ششم (۲۰۲۶) ورود جدی به موضوعات روز مانند هوش مصنوعی، نوآوری، اقتصاد دانشبنیان و دیپلماسی علمی است و این امر نشان میدهد موضوعات این اجلاسها در حال همسو شدن با اولویتهای جدید توسعه علمی و فناوری در منطقه اکو است.
در ادامه به موضوعات این اجلاسها میپردازیم:
اجلاس اول
زمان: ۱۹ تا ۲۰ دسامبر ۲۰۱۱
مکان: اسلامآباد، پاکستان
این اجلاس در واقع نقطه آغاز رسمی فعالیت بنیاد بود. اگرچه ایده تشکیل ECOSF از دهه ۱۹۷۰ وجود داشت، اما تا این نشست بنیاد عملاً فعالیت خود را آغاز نکرده بود.
مهمترین مصوبات آن شامل تصویب اسناد پایه، تصویب آییننامههای اجرایی، آغاز رسمی فعالیت بنیاد به عنوان نهاد تخصصی سازمان همکاری اقتصادی، تعیین ساختار اداری و مدیریتی و استقرار دبیرخانه دائمی در اسلامآباد است.
در این اجلاس بنیاد رسماً شخصیت حقوقی مستقل پیدا کرد و به عنوان آژانس تخصصی اکو آغاز به کار کرد.
اجلاس دوم
زمان: ۱۱ اوت ۲۰۱۵
مکان: اسلامآباد، پاکستان
پس از حدود چهار سال، دومین اجلاس برگزار شد. مهمترین تصمیمات این اجلاس شامل تصویب مقررات مالی بنیاد، تصویب بودجه، تعیین اولویتهای پژوهشی میشود.
در این اجلاس چهار حوزه اصلی انرژی، آب، امنیت غذایی و سلامت برای حمایت مالی پژوهشها تعیین شد. همچنین چند حوزه میانرشتهای تغییر اقلیم، زیستفناوری، نانوفناوری و مهاجرت نیز تصویب شد. در واقع از این اجلاس، بنیاد از مرحله «تأسیس» وارد مرحله «اجرای برنامههای پژوهشی» شد.
اجلاس سوم
زمان: ۱۸ اوت ۲۰۱۶
مکان: اسلامآباد، پاکستان
این اجلاس بیشتر بر توسعه ساختار داخلی بنیاد متمرکز بود. مهمترین مصوبات آن تصویب لوگوی رسمی جدید ECOSF، بررسی اجرای مصوبات اجلاس دوم، توسعه برنامههای تأمین مالی تحقیقات و ادامه برنامههای حمایت از پروژههای منطقهای بود.
این نشست همچنین مقدمات گسترش همکاری با دانشگاهها و آکادمیهای علوم کشورهای عضو را فراهم کرد.
اجلاس چهارم
زمان: ۹ ژوئیه ۲۰۱۹
مکان: اصفهان، ایران
این نخستین بار بود که اجلاس هیأت امنای بنیاد خارج از پاکستان برگزار میشد. ریاست جلسه را فواد چودری، وزیر علوم و فناوری پاکستان، بر عهده داشت. مهمترین موضوعات آن بررسی عملکرد بنیاد از سال ۲۰۱۶، تصویب برنامه کاری جدید، تصویب بودجه، بررسی وضعیت اجرای منشور بنیاد و انتخاب رئیس جدید بنیاد بود.
در این اجلاس، «بیانیه اصفهان» تصویب شد و عملکرد بنیاد، با وجود محدودیتهای مالی، مورد تقدیر اعضا قرار گرفت و برنامههای جدیدی برای گسترش همکاریهای علمی منطقه تصویب شد.
اجلاس پنجم
زمان: ۱۴ فوریه ۲۰۲۳
مکان: اصفهان، ایران
ریاست اجلاس را محمدعلی زلفیگل، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ایران، بر عهده داشت. مهمترین موضوعات این اجلاس تصویب برنامه راهبردی جدید بنیاد، تصویب اصلاحات ساختاری، بررسی وضعیت مالی بنیاد، توسعه همکاری با دانشگاهها و توسعه همکاری با بخش خصوصی و همچنین تمرکز بیشتر بر نوآوری و اقتصاد دانشبنیان بود.
در این اجلاس همچنین موضوعات زیر به عنوان اولویتهای جدید مطرح شدند:
تغییرات اقلیمی
انرژی پاک
حملونقل برقی
سیاستگذاری علم و فناوری
همکاری با پارکهای علم و فناوری
تقویت شبکه دانشگاههای منطقه
همچنین تفاهمنامه همکاری با دانشگاه اصفهان نیز امضا شد.
اجلاس ششم
زمان: ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶
مکان: اسلامآباد، پاکستان
ریاست جلسه را وزیر علوم پاکستان بر عهده داشت و از ایران نیز حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، در این نشست حضور داشت.
محورهای اصلی این اجلاس، بررسی عملکرد بنیاد پس از اجلاس پنجم، توسعه همکاریهای علمی میان کشورهای عضو، تقویت دیپلماسی علمی، توسعه همکاری در حوزه فناوریهای نوظهور، تأکید بر هوش مصنوعی، نوآوری، اقتصاد دانشبنیان و همکاریهای دانشگاهی منطقهای بود.
پاکستان در این اجلاس اعلام کرد که علم و فناوری باید به موتور توسعه اقتصادی کشورهای عضو اکو تبدیل شود و ECOSF نقش محوری در این مسیر دارد.
محورهای اصلی اجلاس ششم
خالد حسین مگسی، وزیر فدرال علوم و فناوری پاکستان، ریاست ششمین نشست هیأت امنای بنیاد علمی سازمان همکاری اقتصادی را در اسلامآباد بر عهده داشت.
در این نشست، حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران؛ شاهد اقبال بلوچ، دبیر فدرال وزارت علوم و فناوری پاکستان؛ اسد مجید خان، دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی (اکو)؛ سید کمال طیبی، رئیس بنیاد علمی اکو؛ غلام محمد میمن، مدیر اجرایی بنیاد؛ جمعی از مقامات ارشد دولتی و نمایندگان کشورهای عضو اکو که به صورت حضوری و برخط در جلسه حضور داشتند، شرکت کردند.
وزیر علوم و فناوری پاکستان در آغاز سخنان خود، ضمن خوشامدگویی به هیأتهای شرکت کننده در اسلامآباد و نمایندگانی که به صورت مجازی از سراسر منطقه اکو در نشست حضور داشتند، گفت: پاکستان مفتخر است که میزبان ششمین نشست هیأت امنای بنیاد علمی اکو است.
وی با تأکید بر تعهد قاطع پاکستان به حمایت از بنیاد علمی اکو، این نهاد را بستری منطقهای برای ارتقای برتری علمی، نوآوری، تبادل دانش و توسعه ظرفیتها توصیف کرد. مگسی افزود که برگزاری این نشست نشاندهنده عزم مشترک کشورهای عضو اکو برای تقویت همکاریهای علمی منطقهای و پیشبرد علم، فناوری و نوآوری بهعنوان موتورهای اصلی توسعه پایدار و شکوفایی اقتصادی در منطقه است.
وی با اشاره به ظرفیتهای گسترده منطقه اکو اظهار داشت که این منطقه از جمعیتی جوان، منابع طبیعی غنی، پیشینه علمی و دانشگاهی قوی و توانمندیهای فناورانه رو به رشد برخوردار است. با این حال، به گفته او، کشورهای عضو با چالشهای مشترکی همچون تغییرات اقلیمی، ناامنی آب و غذا، گذار انرژی، دغدغههای سلامت عمومی، نابرابری دیجیتال و بیکاری جوانان مواجه هستند؛ مسائلی که حل آنها نیازمند اقدام جمعی در سطح منطقه است و نمیتوان تنها با تلاشهای منفرد ملی بر آنها غلبه کرد.
وزیر علوم و فناوری پاکستان با تأکید بر نقش کلیدی علم، فناوری و نوآوری در تحقق توسعه پایدار، خاطرنشان کرد که سرمایهگذاری در پژوهشهای علمی، آموزش علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات (STEM)، زیستبومهای نوآوری و فناوریهای نوظهور، برای افزایش رقابتپذیری اقتصادی، ارتقای بهرهوری صنعتی و تضمین رفاه بلندمدت کشورهای منطقه اکو ضروری است.
مگسی همچنین از نقش بنیاد علمی اکو در گسترش همکاریهای علمی از طریق اجرای برنامههای توانمندسازی، آموزش STEM، شبکهسازی علمی، ارائه خدمات مشاوره فنی و توسعه مشارکتهای منطقهای قدردانی کرد. وی تلاشهای مدیران و دبیرخانه بنیاد را برای پیشبرد اهداف این نهاد، با وجود محدودیتهای نهادی و مالی، شایسته تقدیر دانست.
در ادامه نشست، حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران، بر اهمیت تقویت همکاریهای علمی میان کشورهای عضو اکو تأکید کرد و گفت که گسترش همکاریها در حوزههای علم، فناوری و نوآوری میتواند به توسعه پایدار و رفاه مشترک منطقه کمک کند.
وی با تأکید دوباره بر تعهد ایران نسبت به بنیاد علمی اکو اعلام کرد که جمهوری اسلامی ایران سهم خود را برای کمک به رفع مشکلات مالی بنیاد پرداخت خواهد کرد و در همکاری نزدیک با سایر کشورهای عضو، برای تقویت این سازمان و تضمین پایداری مالی بلندمدت آن تلاش خواهد کرد.
وزیر علوم و فناوری پاکستان در ادامه، خواستار مسئولیتپذیری بیشتر همه کشورهای عضو اکو شد و از کشورهایی که هنوز منشور بنیاد علمی اکو و پروتکل الحاقی آن را تصویب نکردهاند، خواست هرچه سریعتر روندهای قانونی داخلی خود را تکمیل کنند.
وی همچنین بر اهمیت پرداخت بهموقع سهمهای مالی از سوی کشورهای عضوِ تصویبکننده منشور تأکید کرد و گفت این امر برای تضمین پایداری بلندمدت بنیاد و فراهم شدن امکان اجرای ابتکارهای اثرگذار منطقهای در حوزه علم، فناوری و نوآوری ضروری است.
خالد حسین مگسی با تأکید دوباره بر تعهد پایدار پاکستان بهعنوان کشور میزبان بنیاد علمی اکو، از این نهاد خواست توسعه برنامههای تقاضامحور و نتیجهگرا را که بهطور مؤثر پاسخگوی اولویتهای کشورهای عضو باشد، ادامه دهد و همکاریهای علمی منطقهای را بیش از پیش تقویت کند.
وی در پایان سخنان خود ابراز اطمینان کرد که بنیاد علمی اکو، در صورت تقویت و بازآفرینی، میتواند به محرکی برای توسعه همکاریهای علمی، نوآوری و رشد اقتصادی پایدار در سراسر منطقه اکو تبدیل شود. او برای این نشست آرزوی موفقیت کرد و ابراز امیدواری نمود که نتایج و مباحث مطرحشده، مسیر را برای شکلگیری بنیاد علمی اکویی توانمندتر، پویاتر و اثرگذارتر، در راستای منافع همه کشورهای عضو، هموار سازد.
یکی از مهمترین محورهای مطرحشده در این اجلاس، تغییر جهت فعالیتهای بنیاد به سمت فناوریهای نوظهور بود. در سخنان وزیر علوم پاکستان و دیگر مقامهای حاضر، بارها بر این موضوع تأکید شد که سازمان همکاری اقتصادی برای پاسخگویی به نیازهای جدید منطقه باید همکاریهای خود را از حوزههای سنتی پژوهش فراتر ببرد و بر فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، تحول دیجیتال، نوآوری، فناوریهای پیشرفته و اقتصاد دانشبنیان تمرکز کند. اگرچه هیچ برنامه اجرایی مشخصی برای هوش مصنوعی در اجلاس معرفی نشد، اما اهمیت این موضوع در سخنان مقامهای حاضر نشان میدهد که ECOSF قصد دارد در سالهای آینده این حوزه را به یکی از محورهای اصلی همکاریهای منطقهای تبدیل کند.
از دیگر موضوعات مهم نشست، تقویت دیپلماسی علمی بود. در ادبیات بنیاد علمی اکو، دیپلماسی علمی به معنای استفاده از ظرفیت دانشگاهها، پژوهشگاهها، پارکهای علم و فناوری و مراکز تحقیقاتی برای توسعه روابط میان کشورهای عضو است. شرکتکنندگان تأکید کردند که همکاری علمی میتواند مستقل از فراز و فرودهای سیاسی ادامه یابد و بستری برای انتقال دانش، تربیت نیروی انسانی، اجرای پروژههای مشترک و توسعه فناوری در منطقه فراهم کند. به همین دلیل، یکی از جهتگیریهای اصلی بنیاد در سالهای آینده، توسعه شبکه دانشگاهی کشورهای عضو و افزایش همکاری میان پژوهشگران منطقه خواهد بود.
در همین چارچوب، اعضای هیأت امنا بر ضرورت گسترش همکاری دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی کشورهای عضو نیز تأکید کردند. هدف از این همکاریها، افزایش پروژههای تحقیقاتی مشترک، تبادل استاد و دانشجو، اجرای برنامههای آموزشی مشترک، توسعه شبکه پژوهشگران و تقویت ظرفیت علمی کشورهای عضو عنوان شده است. بنیاد علمی اکو از زمان تأسیس خود همواره تلاش کرده است نقش یک شبکه هماهنگ کننده میان مراکز علمی منطقه را ایفا کند و اجلاس ششم نیز ادامه همین رویکرد را نشان میدهد.
یکی دیگر از محورهای اصلی مذاکرات، پیوند دادن علم با توسعه اقتصادی بود؛ موضوعی که اساساً فلسفه تأسیس بنیاد علمی اکو نیز بر آن استوار است. وزیر علوم پاکستان در سخنان خود تأکید کرد که علم، فناوری و نوآوری باید به موتور محرک رشد اقتصادی کشورهای عضو تبدیل شوند و بنیاد علمی اکو باید نقش فعالتری در انتقال فناوری، حمایت از نوآوری و توسعه اقتصاد دانشبنیان ایفا کند. این نگاه نشان میدهد که ECOSF دیگر صرفاً خود را نهادی برای حمایت از پژوهشهای دانشگاهی نمیداند، بلکه قصد دارد از طریق توسعه فناوری و نوآوری، به اهداف اقتصادی سازمان همکاری اقتصادی نیز کمک کند.
در اجلاس ششم همچنین بر توسعه ظرفیتهای علمی کشورهای عضو تأکید شد. این موضوع شامل آموزش پژوهشگران، توانمندسازی نیروی انسانی، انتقال دانش، توسعه مهارتهای فناورانه و ایجاد فرصتهای بیشتر برای همکاریهای علمی منطقهای است. در سالهای اخیر بنیاد علمی اکو برنامههای مختلفی برای آموزش پژوهشگران، برگزاری کارگاههای تخصصی و ایجاد شبکههای علمی منطقهای اجرا کرده و انتظار میرود این فعالیتها در دوره جدید نیز ادامه یابد.
از دیگر موضوعات مورد تأکید در این نشست، تداوم همکاری بنیاد با سازمانهای علمی بینالمللی بود. بنیاد علمی اکو طی سالهای گذشته همکاریهایی با نهادهایی مانند یونسکو، برنامه بیندولتی تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی (IPBES)، کمیته دائمی همکاریهای علمی و فناوری سازمان همکاری اسلامی (COMSTECH) و برخی شبکههای علمی منطقهای برقرار کرده است. اعضای هیأت امنا در اجلاس ششم نیز بر حفظ و گسترش این همکاریها تأکید کردند تا کشورهای عضو بتوانند از ظرفیتهای بینالمللی برای توسعه علم و فناوری بهره بیشتری ببرند.
همچنین در مباحث اجلاس، بار دیگر بر همسویی برنامههای بنیاد با اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد تأکید شد. بر اساس اسناد رسمی بنیاد، حوزههایی مانند تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی، سلامت، منابع آب، انرژی پاک، آموزش و نوآوری همچنان از اولویتهای اصلی ECOSF خواهند بود و پروژههای آینده نیز با در نظر گرفتن این اهداف طراحی میشوند.
برخلاف اجلاس پنجم، تاکنون متن کامل مصوبات ششمین اجلاس هیأت امنا منتشر نشده است. آنچه تاکنون به صورت رسمی اعلام شده، بیشتر ناظر بر توافق اعضا بر ادامه اجرای برنامه راهبردی بنیاد، تقویت همکاریهای علمی و فناورانه، توسعه دیپلماسی علمی، تمرکز بر فناوریهای نوظهور بهویژه هوش مصنوعی، گسترش همکاری دانشگاهها و افزایش نقش علم و نوآوری در توسعه اقتصادی کشورهای عضو اکو است.
انتهای پیام/
نظر شما