به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از اصفهان، روزنامه‌نگاری پژوهشی یا تحقیقی، یکی از شاخه‌های روزنامه‌نگاری است که با فراتر رفتن از اخبار روزمره، به بررسی عمیق مسائل، کشف ابعاد پنهان رویدادها و پیگیری موضوعاتی می‌پردازد که ممکن است از سوی نهادهای مسئول مورد غفلت قرار گرفته باشند. این شیوه از روزنامه‌نگاری، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند فساد اقتصادی، مسائل اجتماعی و چالش‌های زیست‌محیطی، می‌تواند نقشی مؤثر در افزایش آگاهی عمومی ایفا کند. در همین راستا، ایسکانیوز در گفت‌وگویی با محمدقاسم تولایی‌فرد، متولد ۱۳۷۱ و فارغ‌التحصیل رشته کارگردانی از دانشگاه صداوسیمای تهران، به بررسی مفهوم روزنامه‌نگاری پژوهشی، جایگاه آن در ایران و ظرفیت‌های این حوزه در استان اصفهان پرداخته است.

چه شد که به خبر و رسانه علاقه‌مند شدید و تصمیم گرفتید در این حوزه فعالیت کنید؟

فکر می‌کنم نقطه شروع علاقه من به این حوزه، تحقیق درباره نخستین روزنامه ایران و زمان انتشار آن بود. همچنین درباره واژه «خبر» و معنای عمیق آن جست‌وجو کردم و متوجه شدم خبر یکی از لوازم اصلی حکمرانی است.

اداره مطلوب یک کشور بدون خبر ناممکن است؛ چراکه رکن اصلی کشورداری، تصمیم‌گیری است و هیچ تصمیمی بدون خبر و اطلاعات مفید امکان‌پذیر نخواهد بود. هیچ حکومتی را نمی‌بینیم که نسبت به مسئله خبر بی‌توجه باشد.

چرا روزنامه‌نگاری پژوهشی را انتخاب کردید؟ این شاخه از روزنامه‌نگاری چه تعریفی دارد و از کجا آغاز شده است؟

ابتدا باید به این نکته اشاره کنم که اگر عناصر یک حکومت را متشکل از حاکم، محکوم و حکم بدانیم، آنچه ارتباط میان این سه ضلع را برقرار می‌کند، رسانه و خبر است. دقیقاً به همین دلیل است که احزاب سیاسی مختلف، رسانه‌های قدرتمندی در اختیار دارند.

روزنامه‌نگاری پژوهشی (Investigative Journalism) نیز از این جهت ارزشمند است که می‌تواند یکی از جذاب‌ترین و پرمخاطب‌ترین حوزه‌های خبری باشد.

برای تعریف روزنامه‌نگاری پژوهشی، ابتدا باید به واژه انگلیسی آن توجه کنیم. در فارسی به آن روزنامه‌نگاری پژوهشی یا تحقیقی می‌گوییم و انتظار داریم واژه Research به معنای جست‌وجو، معادل آن باشد؛ اما به شکلی جالب، با واژه Investigative مواجه می‌شویم؛ واژه‌ای که دقیقاً به تفحص، تجسس و چیزی فراتر از یک جست‌وجوی عادی اشاره دارد؛ کاری شبیه فعالیت کارآگاهان پلیس در سازمان‌هایی مانند FBI.

روزنامه‌نگاری پژوهشی زمانی شکل می‌گیرد که حکومت نسبت به پدیده‌ای غیرعادی بی‌تفاوت باشد و خبرنگار ناچار شود شخصاً برای حل مسئله اقدام کند.

وقتی کارآگاهان یک کشور وظایف خود را به‌درستی انجام نمی‌دهند، برای مثال ناآگاه هستند یا منافع شخصی دارند، این حوزه از خبرنگاری اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

فیلم «Dark Waters» ساخته تاد هینز (Todd Haynes) دقیقاً به همین موضوع اشاره می‌کند. زمانی که مسئولان مختلف یک کشور، از وزیر بهداشت گرفته تا کارآگاه و قاضی، در اختیار یک کارخانه تولیدی قرار دارند یا از آن منتفع می‌شوند و عملاً به آسیب‌های زیست‌محیطی و سلامتی ناشی از فعالیت کارخانه رسیدگی نمی‌شود، وظیفه خبرنگار است که به موضوع ورود کند.

در یک جامعه استاندارد، اصولاً نیازی به روزنامه‌نگاری پژوهشی نیست؛ چراکه نهادهای نظارتی که وظیفه ذاتی آن‌ها احقاق حقوق عامه است، مسئولیت‌های خود را به‌درستی انجام می‌دهند. اما اگر چنین نباشد، وجود خبرنگاری که نهادهای مربوطه را برای انجام وظایفشان تحت فشار قرار دهد، ضرورت پیدا می‌کند و روزنامه‌نگاری پژوهشی معنا می‌یابد.

آیا می‌توان گفت هدف اصلی روزنامه‌نگاری پژوهشی، واداشتن نهادهای مسئول به پاسخ‌گویی است؟

بله؛ علاوه بر آن، قدرت افکار عمومی نیز در رسیدن به نتیجه مطلوب مؤثر است. روزنامه‌نگاری تحقیقی به دنبال آن است که قدرت مردم را فعال کند تا کوتاهی‌ها، سستی‌ها و چشم‌پوشی‌ها از طریق مردم برطرف شود.

چه عاملی باعث می‌شود یک پرونده یا اتفاق، مستعد بررسی از منظر روزنامه‌نگاری پژوهشی باشد و ظرفیت بررسی عمیق داشته باشد؟

ابتدا باید به این نکته توجه کرد که در کشور ما، ماجراهایی از جنس روزنامه‌نگاری تحقیقی که در گوشه‌وکنار جهان می‌شنویم، به‌ندرت اتفاق می‌افتد؛ زیرا پیش از آنکه خبرنگار اقدام کند، نهادهای مربوطه وارد عمل می‌شوند و جلوی اقدام اشتباه را می‌گیرند.

آیا نهادهای مربوطه در ایران، نسبت به سایر کشورهای جهان پیگیری بیشتری دارند؟

صددرصد! پیگیری‌ها در کشور ما بیشتر است. زدوبندها در کشور ما بسیار محدود است و نمی‌توان همه ارگان‌های مربوطه را در خدمت اقدامات غیرقانونی قرار داد.

برای مثال، اطلاع‌رسانی عمومی درباره پرونده فساد اقتصادی چای دبش از سوی یک رسانه یا خبرنگار انجام نشد، بلکه سازمان بازرسی کل کشور این موضوع را علنی و تشریح کرد.

اگر بخواهیم حوزه روزنامه‌نگاری پژوهشی را به‌طور مشخص در اصفهان بررسی کنیم، این حوزه در استان چگونه پیش می‌رود؟

با توجه به توضیحاتی که درباره روزنامه‌نگاری پژوهشی ارائه شد، این حوزه در ایران و البته اصفهان چندان ضرورتی پیدا نمی‌کند؛ چراکه اگر فردی مدارک موثق درباره یک اقدام غیرقانونی داشته باشد، می‌تواند آن‌ها را با نهادهای مربوطه در میان بگذارد و مطمئن باشد که به موضوع رسیدگی می‌شود.

اگر نهادهای مسئول به یک تخلف یا فساد رسیدگی نکنند، خبرنگار چگونه می‌تواند موضوع را پیگیری کند؟

در این صورت، خبرنگار می‌تواند وارد عمل شود. البته من پرونده‌ای را نمی‌شناسم که مسئولان مربوطه از یک فساد اجتماعی یا اقتصادی مطلع شده باشند، اما آن را پیگیری نکرده باشند.

پس در اصفهان ظرفیت چندانی برای روزنامه‌نگاری پژوهشی وجود ندارد؟

در اصفهان، مسئله آب و چالش‌های مربوط به آن موضوع بسیار مهمی است که ارزش بررسی گسترده از سوی یک خبرنگار پژوهشی را دارد؛ چراکه دولت به دنبال راه‌حلی مناسب و دائمی برای این مشکل است؛ راه‌حلی که آسیب‌های زیست‌محیطی به دنبال نداشته باشد.

با توجه به اهمیت مسئله آب در اصفهان، چه ابعاد و پرسش‌هایی در این حوزه نیازمند بررسی پژوهشی است؟

متأسفانه در حوزه آب و مسائل زیست‌محیطی مرتبط با آن، خبرنگاران بیشتر به بررسی‌های سطحی می‌پردازند؛ اینکه چرا سد ساخته می‌شود، چرا آب رودخانه وارد تالاب‌ها می‌شود و در نهایت چرا زاینده‌رود خشک شده است. اما کسی به بررسی عمیق‌تر این مسائل نپرداخته است تا با تحقیق و تفحص، آن‌ها را به سرانجام برساند.

اگر خبرنگاری قصد ورود به حوزه روزنامه‌نگاری پژوهشی، برای مثال درباره مسئله آب و چالش‌های آن، را داشته باشد، از کجا باید شروع کند؟

مهم‌ترین موضوع این است که مسئله مورد تحقیق باید دغدغه اصلی خبرنگار باشد و او را به بی‌قراری و عدم آسایش وادارد؛ به‌گونه‌ای که برای رسیدن به پاسخ، حاضر به هرگونه خدمت و ازخودگذشتگی در مسیر حل مسئله باشد.

روزنامه‌نگاری پژوهشی به خبرنگاری دلسوز و متعهد نیاز دارد؛ چراکه فرد باید در برابر یک سیستم خطاکار گسترده ایستادگی کند. همچنین خبرنگار باید با دانش مرتبط با این حوزه، مانند اصول خبر، منطق و روش تحقیق و مواردی از این دست، آشنا باشد. او باید بتواند از نگاه سطحی به مسائل عبور کند و آن‌ها را به‌صورت عمیق و ریشه‌ای بررسی کند. علاوه بر این، دغدغه‌مندی مردم نیز اهمیت زیادی دارد.

منظورتان از دغدغه‌مندی مردم چیست؟

واقعیت این است که مردم دغدغه‌مندی خود را از دست داده‌اند و روزبه‌روز نسبت به مسائل مهم جامعه بی‌تفاوت‌تر می‌شوند. در چنین شرایطی، حتی خبره‌ترین خبرنگار پژوهشی نیز نمی‌تواند دغدغه‌مندی لازم را در مردم ایجاد کند.

البته خوشبختانه مردم ایران هنوز نسبت به مسائل جامعه، التهاب و مسئولیت‌پذیری دارند. هرگونه فساد در کشور می‌تواند به‌سرعت جامعه را تحت تأثیر قرار دهد و موجب نارضایتی عمیق عمومی شود.

خبرنگاران پژوهشی چگونه می‌توانند از امنیت خود در برابر عوامل مرتبط با پرونده‌های مورد بررسی اطمینان حاصل کنند و اطلاعات را در زمان مناسب منتشر کنند؟

خوشبختانه در ایران، نهادهای امنیتی از افرادی که به دنبال افشای حقیقت هستند و در این زمینه ورود می‌کنند، حمایت و محافظت می‌کنند.

برای انتشار اطلاعات نیز بهتر است خبرنگار همان اطلاعات اولیه را در اختیار مقامات قضایی قرار دهد تا موضوع مورد پیگیری قرار گیرد.

از تجربیات خود در این زمینه بگویید. آیا تاکنون پرونده یا موضوعی را در حوزه روزنامه‌نگاری پژوهشی بررسی کرده‌اید؟

به شکل منتشرشده، خیر؛ اما ارائه‌ها و تحقیقات بسیاری در این زمینه داشته‌ام. از جمله موضوعاتی مانند تورم، اقتصاد دولتی، آب و حیوانات خانگی.

یکی از مهم‌ترین ارکان روزنامه‌نگاری پژوهشی، حفظ منافع ملی است. همچنین این حوزه به حفظ مفاهیم، فرهنگ مردم و این آب‌وخاک کمک می‌کند؛ موضوعاتی که در تحقیقات خود به آن‌ها پرداخته‌ام.

اگر بخواهید درباره آینده روزنامه‌نگاری پژوهشی در ایران و به‌ویژه اصفهان توصیه‌ای داشته باشید، چه خواهید گفت؟

توصیه من این است که هر فعال رسانه‌ای بداند رسانه قدرتمندترین مؤلفه اصلاحات در کشور است و باید جدی گرفته شود. فعالان رسانه‌ای خود را دست‌کم می‌گیرند و قدر خود را نمی‌دانند. اگر رسانه‌ای قدرت خود را جدی بگیرد، همه مشکلات کشور حل خواهد شد.

به‌عنوان سخن پایانی، چه توصیه‌ای برای خبرنگاران جوان دارید؟

بزرگ‌ترین اتفاق در تاریخ ایران، یعنی انقلاب اسلامی ایران، با رسانه اتفاق افتاده است؛ چراکه رهبر انقلاب، آیت‌الله خمینی، به‌خوبی با تأثیر رسانه آشنایی داشت و با وجود فاصله کیلومتری از خاک ایران در دوران تبعید، با قدرت رسانه مردم را هدایت می‌کرد. از آنجا که انقلاب ایران با رسانه اتفاق افتاد، هم‌اکنون نیز بخش عمده دشمنی‌ها با آن از طریق رسانه صورت می‌گیرد.

در نهایت می‌توان گفت اگر رسانه قوی باشد، اقتصاد قوی می‌شود، مشکل آب رفع می‌شود، فوتبال ما پیشرفت می‌کند و در نهایت همه مشکلات بهبود پیدا خواهند کرد.

امیدوارم خبرنگاران جدید، فعالیت‌های روزنامه‌نگاری پژوهشی را جدی بگیرند و مطمئن باشند که در این مسیر از حمایت‌های مادی و معنوی برخوردار خواهند شد؛ چراکه نیروهای امنیتی و نهادهای مربوطه به دنبال حل مشکلات و در پی آن، افزایش رضایت عمومی هستند.

خبرنگار: سوگند جزایری

انتهای خبر/