به گزارش خبرنگار اجتماعی ایسکانیوز، با آنکه بگومگوها بر سر قصه آلودگی هوا در کشورمان غالباً در حصار تنگ محدودیت‌های ترافیکی و اقدامات اضطراری فصلی به بند کشیده شده، ابعاد عمیق‌تر این ماجرای بحران‌خیز، خود را در قالب خسارت‌های میلیاردی ناشی از هدررفت سوخت‌ها و چالش‌های بنیادین در سبد انرژی کشور نشان می‌دهد. از تبخیر روزانه صدها هزار لیتر بنزین تا عدم مهار فلرینگ‌های گاز و وابستگی ۹۴ درصدی به سوخت‌های فسیلی، همگی نشان از یک شکاف میان «قوانین موجود» و «ظرفیت‌های اجرایی» دارند.
در ادامه گفت‌وگوی ایسکانیوز با داریوش گل علیزاده، کارشناس محیط‌زیست و رئیس سابق مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم را بخوانید:
گل علیزاده در پاسخ به اینکه آیا پذیرش واقعیت موقتی بودن بهبود نسبی کیفیت هوای تهران می‌تواند منجر به تغییر در استراتژی‌های زیست‌محیطی شود، اظهار کرد: اقدامات انجام‌شده طی سال‌های گذشته در برابر حجم عظیم آلاینده‌های ناشی از خودروها و صنایع بسیار ناچیز بوده است.
وی با بیان اینکه حتی با اتخاذ اقدامات ویژه در فصل زمستان، وجود پدیده وارونگی دما، سکون هوا و نبود باد می‌تواند منجر به بروز شرایط اضطراری و بازگشت وضعیت خطرناک شود، افزود: بسیاری از بهبودهای مشاهده‌شده در سال‌های اخیر، تنها ناشی از شرایط مساعد جوی بوده است.
او با طرح این نکته که در سال‌های گذشته ناپایداری هوا و عدم وقوع پدیده وارونگی دمایی، مانع از حبس شدن آلاینده‌ها در سطح زمین شده، اضافه کرد: آلاینده‌ها در تمام فصول تولید می‌شوند، اما در تابستان به دلیل اینکه وارونگی اتفاق نمی‌افتد، شاخص‌های آلودگی در وضعیت بحرانی قرار نمی‌گیرند.
وی با بیان اینکه در صورت نبود جریان باد و سکون هوا، برخورد با آلودگی هوا اجتناب‌ناپذیر خواهد بود، تاکید کرد: پایداری شرایط جوی نقش تعیین‌کننده‌ای در پنهان ماندن یا آشکار شدن بحران دارد.
این کارشناس محیط‌زیست در واکنش به خلاء مهار آلاینده‌های صنعتی و کشاورزی به علت تمرکز تصمیمات اضطراری مانند طرح ترافیک یا تعطیلی مدارس بر منابع متحرک، اظهار کرد: اگر بخواهیم بحث را صرفاً به موضوعاتی مانند مازوت‌سوزی، پسماندسوزی یا فعالیت‌های کشاورزی محدود کنیم، خودمان را به انحراف می‌کشیم. اینها عوامل تشدیدکننده آلودگی هوا هستند.
او با طرح این مسئله که منابع متحرک عوامل ثابت و همیشگی در آلودگی هوا هستند، تاکید کرد: حتی در سال‌هایی که مازوت‌سوزی وجود نداشت، شهرهایی مانند اصفهان با روزهای آلوده مواجه بودند.
گل علیزاده با بیان اینکه برنامه برای مهار آلاینده‌ها وجود دارد، اما اجرای آن نیازمند هزینه‌کرد، اتخاذ تمهیدات و فراهم‌سازی ابزارهای اجرایی است، اضافه کرد: متاسفانه این ابزارها در حال حاضر کافی نیستند.
وی با اشاره به اینکه منابع متحرک برخلاف عوامل متغیر مثل مازسوزی، همواره حضور دارند و سهم بسیار بالایی در آلودگی دارند، خاطرنشان کرد که مدیریت این بخش مستلزم برنامه‌ریزی‌های بلندمدت است.
چالش اسقاط خودروهای فرسوده و سوخت‌های فسیلی
وی با بیان اینکه در دو سال اخیر تنها حدود ۷۰۰ هزار خودرو از رده خارج شده است، اظهار کرد: این میزان با برنامه‌های تدوین‌شده در برنامه هفتم توسعه، که سالانه ۵۰۰ هزار خودروی فرسوده را هدف قرار داده، فاصله دارد.
او با طرح این نکته که میزان مصرف سوخت در خودروهای فعلی بسیار بالاست، اضافه کرد: وقتی مصرف سوخت‌های فسیلی بالا باشد، میزان انتشار آلاینده‌ها نیز به همان نسبت افزایش می‌یابد.
گل علیزاده درخصوص چگونگی کنترل این آلودگی‌ها، گفت: اگر بتوان در طول دو برنامه پنج‌ساله، خودروهای فرسوده را از رده خارج کرد، بخش بزرگی از آلودگی مهار خواهد شد.
او با بیان اینکه این کار نیازمند اعتبارات زیاد و قوانین جدید برای تسهیل فرآیندها است، تاکید کرد: واردات خودروهای کم‌مصرف می‌تواند به مدیریت بحران سوخت و کاهش آلاینده‌ها کمک کند، چرا که در حال حاضر با از دست دادن سرمایه و مواجهه با مشکل سوخت در خودروهای پرمصرف، در موقعیت دشواری قرار داریم.
گل علیزاده با بیان اینکه با توسعه خودروهای کم‌مصرف و برقی می‌توان به صرفه‌جویی ۳۰ تا ۴۰ درصدی در مصرف سوخت دست یافت، اظهار کرد: این اقدام هم‌زمان منجر به کاهش متناسب میزان انتشار آلاینده‌ها خواهد شد.
وی با طرح این ایده که توسعه حمل‌ونقل عمومی کارآمد و پاک می‌تواند تمایل مردم به استفاده از خودروهای شخصی و تک‌سرنشین را کاهش دهد، افزود: این موضوع به عنوان یک مکمل، بخش دیگری از چالش آلودگی را پوشش خواهد داد.
این کارشناس محیط‌زیست در واکنش به اینکه آیا تمرکز بر اسقاط خودروهای فرسوده با وجود درگیر بودن با مسئله مازوت‌سوزی، پاسخگوی بحران آلودگی هوا هست، گفت: سال‌هاست که در تهران مازوت‌سوزی نداریم. اما آلودگی هوا همچنان پابرجاست.
او با بیان اینکه صنایع بزرگ امکان مازوت‌سوزی ندارند، تشریح کرد: اگر در زمستان با آلودگی مواجه می‌شویم، دلیل آن نیروگاه‌های اطراف مثل شهید رجایی قزوین نیست، بلکه پدیده‌هایی چون وارونگی دمایی، سکون هوا و نبود باد باعث حبس آلاینده‌ها می‌شود.
وی با طرح این نکته که باد عامل اصلی پراکنش و رقیق شدن آلودگی است، اضافه کرد: حتی اگر آلاینده‌ها از مسیرهای دورتر (مثلاً ۴۰ کیلومتر فاصله) نیز وارد شوند، در صورت وجود جریان باد، غلظت آن‌ها در سطح شهر کاهش می‌یابد.
گل علیزاده در ادامه با اشاره به منابع متحرک، اظهار کرد: بخش بزرگی از آلودگی تهران ناشی از اتوبان‌های اطراف و تردد گسترده کامیون‌های حمل بار است.
او با بیان اینکه بسیاری از این خودروها و حتی اتوبوس‌های فرسوده، سوخت گازوئیل پرگوگرد مصرف می‌کنند و فیلترهای جاذب دوده ندارند، افزود: دوده به‌راحتی از اگزوز این خودروها خارج شده و سهم بالایی در آلودگی شهر دارند. اتوبوس‌های شرکت واحد هم همین مشکل را دارند.
چالش اجرای قانون و لابی‌های صنعتی
این کارشناس محیط‌زیست در واکنش به ادعای اینکه قانون هوای پاک در سطح اجرایی به نفع لابی‌های صنعتی و حمل‌ونقلی نادیده گرفته می‌شود، اظهار کرد: در متن قانون هیچ امتیازی برای کسی در نظر گرفته نشده است.
وی با بیان اینکه قانون روی کاغذ ارزش ندارد و اعتبار آن در اجراست، اضافه کرد: اجرای قوانین به دو دسته کار نیاز دارد: یک دسته نیازمند سرمایه‌گذاری است و دسته دیگر نیازمند مدیریت صحیح.
گل علیزاده با طرح این مسئله که اجرای قوانین مستلزم فراهم‌آوری ابزار و زیرساخت است، گفت: اگر بخواهیم از امروز قوانین سخت‌گیرانه را اجرا کنیم، باید زمان لازم برای آماده‌سازی زیرساخت‌ها را هم در نظر گرفت.
او با بیان اینکه دولت باید از اکنون برای سال‌های آینده برنامه‌ریزی کند، گفت: من سال‌های گذشته پیشنهادی ارائه کردم که متاسفانه به تصویب نرسید. اما الان بهترین زمان برای تصویب و اجرای آن است. آن پیشنهاد برقراری سرویس کارکنان ادارات دولتی است. چون یکی از بهترین راهکارها برای کاهش تردد است.
وی با اشاره به اینکه حذف سرویس‌های کارکنان در سال‌های گذشته باعث افزایش بی‌رویه خودروهای تک‌سرنشین به ویژه در نقاط مرکزی شهرها شده، اضافه کرد: دولت می‌تواند با فراخوان از بخش خصوصی، خواستار ورود ناوگان جدید مینی‌بوس یا ون با کیفیت بالا در شهرهایی مثل تهران یا اصفهان شود.
او با طرح این ایده که این خودروها می‌توانند در ساعات پیک تردد کارمندان فعالیت کرده و در سایر ساعات روز به شبکه حمل‌ونقل عمومی سطح شهر اضافه شوند، تاکید کرد: این رویکرد هم مشکل منابع سوخت را مدیریت می‌کند و هم به طور مستقیم از حجم تردد خودروهای شخصی می‌کاهد.
گل علیزاده با طرح این نکته که مقابله با آلودگی هوا را باید مانند تکه‌های یک پازل دید، اظهار کرد که نمی‌توان تنها بر یک بخش تمرکز کرد و سایرین را نادیده گرفت؛ چرا که اگر خودروها اصلاح شوند اما نیروگاه‌ها به همان شکل باقی بمانند، هدف نهایی قانون هوای پاک محقق نخواهد شد.
او با بیان اینکه هدف‌گذاری باید بر اساس اولویت‌ها و منابع موجود باشد، اضافه کرد: نباید بودجه‌های محدود را به صورت پراکنده و درصدی بین بخش‌های مختلف تقسیم کرد، بلکه باید بر اساس سرمایه موجود، یک معضل اساسی را به طور کامل حل کرد و سپس به سراغ اولویت بعدی رفت.
این کارشناس محیط‌زیست در واکنش به اینکه سازمان محیط‌زیست به یک نهاد صرفاً گزارش‌دهنده تبدیل شده و ابزارهای اجرایی ندارد، اظهار کرد: با دوگانگی میان معیشت و آلودگی هوا چه باید کرد؟ آیا می‌توان جلوی تردد خودروهای فرسوده، اتوبوس‌ها، کامیون‌ها و حتی موتورهای کاربراتوری را گرفت؟ الان بسیاری از مردم درحال کار با خودروهای فرسوده هستند. همه بار کشور با کامیون‌های فرسوده حمل می‌شود. مسافران درون‌شهری با اتوبوس فرسوده جابه‌جا می‌شوند. باید جایگزینی واقعی برای این موارد باشد.
وی با طرح این پرسش که چگونه می‌توان از کسی که خودروی فرسوده تنها ابزار درآمدی اوست بخواهیم آن را کنار بگذارد، تاکید کرد: بدون ارائه تسهیلات و جایگزینی خودروهای نوساز، نمی‌توان جلوی این حجم از آلودگی را گرفت.
گل علیزاده در پاسخ به اینکه آلودگی ثانویه هوا در اثر افزایش تابش خورشید با محدود کردن ساده تردد خودروها حل نمی‌شود، اظهار کرد: ما نمی‌توانیم جلوی تابش خورشید را بگیریم، اما می‌توانیم عوامل ایجادکننده این واکنش را کنترل کنیم.
او با بیان اینکه اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار، دو عامل اصلی تبدیل به اوزون در روزهای گرم هستند، اضافه کرد: اگر سوخت‌ها و خودروها استاندارد باشند، این انتشار به حداقل می‌رسد.
وی با اشاره به اینکه اجرای قانون هوای پاک نیازمند زیرساخت‌های حمایتی است، گفت: برای مثال باید به صاحب یک موتورسیکلت فرسوده، تسهیلاتی داده شود تا وسیله‌ای کم‌آلاینده جایگزین کند تا هم معیشت او آسیب نبیند و هم محیط‌زیست حفظ شود.
تناقض در توسعه ملی و مصرف انرژی
این کارشناس محیط‌زیست با مقایسه ایران و کشورهای پیشرفته‌ای مانند ژاپن، آلمان و آمریکا، اظهار کرد: این کشورها ابتدا اقتصاد و تکنولوژی خود را توسعه دادند و سپس با تکیه بر همان قدرت اقتصادی به جنگ آلودگی رفتند.
او با بیان اینکه مصرف انرژی در ایران دو و نیم برابر میانگین جهانی است، اضافه کرد: اما این مصرف در رفاه مردم و رشد اقتصادی کشور مشاهده نمی‌شود و این یک تناقض بزرگ است.
گل علیزاده با طرح مسئله راندمان پایین تجهیزات و نیروگاه‌ها، اظهار کرد: نیروگاه‌های بخار ما راندمانی در حدود ۲۸ تا ۳۰ درصد دارند، در حالی که در دنیا این ارقام بسیار بهینه‌تر هستند.
وی با اشاره به اینکه مصرف انرژی بالا بدون بازدهی اقتصادی، تنها منجر به تخریب محیط‌زیست شده است، تاکید کرد: مردم باید اثرات مثبت بهینه‌سازی مصرف انرژی را در کیفیت زندگی خود احساس کنند.
او در پاسخ به ضرورت نصب نازل‌های بازیابی بخارات بنزین در پمپ‌بنزین‌های کلان‌شهرها برای کاهش غلظت اوزون، اظهار کرد: این موضوع در ماده ۱۶ قانون هوای پاک پیش‌بینی شده بود.
وی با بیان اینکه در زمان تدوین این ماده قانونی، هزینه‌های اجرای آن در مقیاس‌های پایین‌تر بود، اضافه کرد: اکنون با سر به فلک رسیدن قیمت‌ها، تامین سرمایه برای این زیرساخت‌ها بسیار دشوار شده است.
گل علیزاده با اشاره به اینکه این مسئله فراتر از بحث آلودگی است، خاطرنشان کرد: نشت بخارات بنزین در واقع از دست رفتن سرمایه‌های ملی است.
او با اشاره به ابعاد اقتصادی هدررفت انرژی، اظهار کرد: سالانه حدود سیصد تا چهارصد هزار لیتر بنزین در روز تبخیر می‌شود.
وی با طرح این نکته که این تبخیر در سه مرحله بارگیری از مخازن انبارها، تخلیه سوخت و هنگام سوخت‌گیری خودروها رخ می‌دهد، اضافه کرد: اگر از منظر اقتصادی به این موضوع بنگریم، مبالغ بسیار هنگفتی به صورت روزانه هدر می‌رود که با قیمت‌های فعلی بنزین، بسیار بیشتر از تخمین‌های قبلی است.
این کارشناس محیط‌زیست در ادامه با اشاره به هدررفت گاز در بحث فلرینگ‌ها، اظهار کرد: در چند سال گذشته سالانه نزدیک به پنج میلیارد دلار خسارت متوجه کشور بود، چرا که عدم مهار فلرینگ‌ها هم منجر به آلودگی هوا می‌شود و هم نفع اقتصادی را از بین می‌برد.
وی با بیان اینکه حجم گاز هدررفته در کشور به اندازه مصرف گاز چندین کشور اروپایی است، تاکید کرد: ما در واقع داریم گاز را می‌سوزانیم و به هوا می‌فرستیم.
گل علیزاده در پاسخ به اینکه آیا نابرابری آلودگی هوا در مناطق حاشیه‌ای و صنعتی شهرهایی مانند تهران، کرج و اصفهان نیازمند تعریف مناطق ویژه با اولویت کاهش آلودگی است، اظهار کرد: باید ابتدا منشا آلودگی را کنترل کرد.
او با طرح این پرسش که آیا دریافت هزینه برای ورود به مناطق طرح ترافیک راهکار درستی است، اضافه کرد: آیا پول گرفتن از آلودگی هوا راه حل است؟ برای حل مشکل مراکز شهرها، باید زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی فراهم شود.
وی با بیان اینکه در مراکز شهرها نباید امکانات پارکینگ را فراهم کرد، گفت: باید هزینه‌های تردد در محدوده های آلوده را افزایش داد، کشورهای پیشرفته با همین شیوه از ابزارهای اقتصادی استفاده می‌کنند، اما در مقابل، سفر مردم را مختل نمی‌سازند.
او با اشاره به اینکه فراهم کردن مترو و اتوبوس پیش‌نیاز این اقدامات است، خاطرنشان کرد: در حال حاضر یک‌سوم معابر به دلیل پارک حاشیه‌ای اشغال شده است که خود باعث افزایش ترافیک می‌شود و خودروها در ترافیک تا پنج برابر بیشتر از حالت عادی آلایندگی تولید می‌کنند.
این کارشناس محیط‌زیست در واکنش به اینکه آیا مشکل اصلی عدم اراده در سطوح اجرایی یا وجود لابی‌های صنعتی و حمل و نقلی است، اظهار کرد: همه اینها به موضوع اراده بازمی‌گردد و ما هنوز تکلیف خود را در موضوع آلودگی هوا مشخص نکرده‌ایم.
وی با بیان اینکه قانون هوای پاک باید قابلیت اجرایی داشته باشد تا قداست خود را از دست ندهد، اضافه کرد: قانونی که در عمل اجرا نشود، بی‌فایده است.
او با طرح این پیشنهاد که قانون باید با یک بازه زمانی دو یا سه ساله برای فراهم کردن زیرساخت‌ها تصویب شود، گفت: برای اجرای مواردی مانند از رده خارج کردن خودروهای فرسوده یا جلوگیری از سوخت مازوت، ابتدا باید ابزارهای لازم فراهم گردد.
ضرورت بازنگری در سیاست گازکشی سراسری
گل علیزاده با بیان اینکه گاز در مقایسه با سوخت‌های سنگین مانند گازوئیل و مازوت سوخت کم‌آلوده‌تری است، اما نباید سهم آن در آلودگی را نادیده گرفت، اظهار کرد: ذرات ثانویه منتشر شده از گاز در نهایت به همان ذرات معلق آلاینده تبدیل می‌شوند.
وی با طرح این نکته که طرح گازکشی سراسری در خانه‌ها یک اقدام اشتباه و زیان‌بار برای کشور بوده، اضافه کرد: اگر این گاز در اختیار نیروگاه‌های گازسوزی با سیستم‌های لـوناکس قرار می‌گرفت، هم سود اقتصادی بیشتری از طریق صادرات و صنایع پایین‌دستی حاصل می‌شد و هم آلودگی کمتری ایجاد می‌شد.
وی با بیان اینکه این سیاست از منظر پدافند غیرعامل و مدیریت بحران نیز اشتباه بوده است، اظهار کرد: قرار دادن دو حامل انرژی (گاز و برق) در هر واحد مسکونی یا اداری، در زمان وقوع حوادث غیرمنتظره مانند بمب عمل می‌کند.
او با اشاره به هزینه‌های هنگفت انتقال گاز، تاکید کرد: سوخت جایگزین مناسب برای مردم باید برق می‌بود.
گل علیزاده با طرح این نکته که وابستگی شدید کشور به سوخت‌های فسیلی عامل اصلی آلودگی است، اظهار کرد: اگر به جای تکیه بر گازکشی، بر توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای و انرژی‌های پاک تمرکز می‌کردیم، کیفیت هوای شهرها به طور قطع بهبود می‌یافت.
او با اشاره به روند جهانی برقی‌سازی سیستم‌ها، اضافه کرد: برخلاف بسیاری از کشورهای دنیا، ما همچنان در حال سوزاندن گاز هستیم و این تصور که گاز آلودگی کمی دارد اشتباه است؛ چرا که میزان انتشار آلاینده‌های آن همچنان بسیار زیاد است.
وی با بیان اینکه گازرسانی به روستاها با وجود اهداف مثبت، منجر به تخریب محیط‌زیست، ایجاد آلودگی و هدررفت منابع شده است، گفت: این مسیر باعث شده تا امروز در تامین گاز دچار مشکل شویم و حتی در استان‌های شمالی نیز با بحران مواجه شویم.
این کارشناس محیط‌زیست با بیان اینکه گاز یک منبع پایدار نیست، تاکید کرد: گاز یک منبع فسیلی و تجدیدناپذیر است که در نهایت تمام می‌شود و باید از همین حالا به فکر جایگزین‌های پایدار بود.
او با طرح یک پیشنهاد عملیاتی، اضافه کرد: می‌توان طی یک بازه پنج‌ساله، یکی از شهرهای کوچک‌تر را به طور کامل برقی کرد تا شاهد پاک شدن چشمگیر هوای این مناطق باشیم.
وی با اشاره به آمار تکان‌دهنده وابستگی انرژی کشور، اظهار کرد: نود و چهار درصد تولید انرژی ما وابسته به سوخت‌های فسیلی است و طبیعتاً این حجم از مصرف، انواع آلاینده‌ها را تولید می‌کند.
گل علیزاده با بیان اینکه انتظار پاک بودن هوا در حالی که این مقدار سوخت فسیلی بدون سیستم‌های کنترلی پیشرفته می‌سوزد، غیرممکن است، گفت: تنها راه نجات، به حداقل رساندن وابستگی به سوخت‌های فسیلی از طریق توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر است.
وی تاکید کرد که در کنار توسعه انرژی‌های پاک، تولید تجهیزات کم‌مصرف نیز اهمیتی حیاتی دارد؛ چرا که در حال حاضر نیروگاه‌ها، کارخانه‌ها و حتی لوازم گرمایشی و سرمایشی خانگی در کشور بسیار پرمصرف هستند.
بحران شاخص شدت مصرف انرژی در ایران
این کارشناس محیط‌زیست در واکنش به تفاوت سطح بهره‌وری انرژی در ایران نسبت به کشورهای پیشرفته، اظهار کرد: شدت مصرف انرژی در کشور ما به طرز عجیبی بالا است و در برخی موارد دو و نیم برابر میانگین جهانی و حتی چندین برابر کشورهایی مانند ژاپن و چین است.
او با تبیین مفهوم «شاخص شدت مصرف انرژی»، اضافه کرد: این شاخص نشان‌دهنده میزان انرژی مصرف‌شده به ازای تولید یک واحد محصول یا ارائه یک خدمت است.
وی با طرح مثالی برای ساده‌سازی موضوع، گفت: در کشورهای توسعه‌یافته مانند ژاپن، برای تولید یک قطعه یا یک واحد محصول، انرژی بسیار کمتری نسبت به ایران مصرف می‌شود.
گل علیزاده در پایان تاکید کرد: اگرچه مجموع مصرف انرژی در آن کشورها ممکن است بالا باشد، اما به دلیل پایین بودن شاخص شدت مصرف، بهره‌وری آن‌ها بسیار بیشتر و میزان آلودگی به ازای هر واحد تولید، به مراتب کمتر از ایران است.
انتهای پیام/
نظر شما