به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، حضور ۵۰ دانشگاه ایرانی در رتبه‌بندی آسیایی کیواس (QS) در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای از گسترش حضور آموزش عالی ایران در عرصه بین‌المللی باشد؛ اما بررسی جایگاه دانشگاه‌های کشور در دوره جدید این رتبه‌بندی، تصویر متفاوتی را نشان می‌دهد. بسیاری از دانشگاه‌های ایرانی نسبت به سال گذشته با افت رتبه مواجه شده‌اند. برای مثال، رتبه ۹ دانشگاه اول به ترتیب دانشگاه تهران از رتبه ۹۳ به رتبه ۱۱۴، دانشگاه صنعتی شریف از رتبه ۱۲۴ به رتبه ۱۳۰، دانشگاه صنعتی امیرکبیر از رتبه ۱۶۹ به رتبه ۱۹۱، دانشگاه علم و صنعت از رتبه ۱۷۲ به رتبه ۱۹۲، دانشگاه شهید بهشتی از رتبه ۲۱۴ به رتبه ۲۳۲، دانشگاه صنعتی اصفهان از ۲۱۲ به رتبه ۲۴۴، دانشگاه تبریز از رتبه ۲۱۲ به رتبه ۲۵۶، دانشگاه شیراز از رتبه ۲۴۱ به رتبه ۳۰۳، دانشگاه صنعتی خواجه نصیر طوسی از رتبه ۲۸۷ به رتبه ۳۴۳ رسیده اند.
هم‌اکنون این پرسش مطرح می‌شود که آیا دانشگاه‌های ایران در رقابت علمی منطقه‌ای عقب مانده‌اند یا نظام ارزیابی بین‌المللی، ضعف‌هایی را آشکار کرده که در آمار تولید علم کشور کمتر دیده می‌شود؟
رتبه‌بندی QS آسیا ۲۰۲۷ که سوم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، ۱۷۲۲ دانشگاه از ۲۶ کشور و منطقه را ارزیابی کرده است؛ در حالی که تعداد دانشگاه‌های بررسی‌شده در دوره قبل کمتر بود. افزایش تعداد مؤسسات حاضر در این رتبه‌بندی، رقابت را گسترده‌تر کرده و مقایسه جایگاه دانشگاه‌ها را پیچیده‌تر می‌کند. با این حال، افت رتبه دانشگاه‌های ایرانی را نمی‌توان تنها به افزایش تعداد رقبا نسبت داد و برای فهم دقیق‌تر آن باید عملکرد دانشگاه‌ها در شاخص‌های مختلف را بررسی کرد.
افت رتبه؛ لزوماً به معنای افت کیفیت نیست
یکی از نکات مهم در تحلیل نتایج QS، تفکیک افت رتبه از کاهش امتیاز است. رتبه یک دانشگاه جایگاه نسبی آن در مقایسه با سایر مؤسسات آموزش عالی را نشان می‌دهد. بنابراین ممکن است امتیاز دانشگاهی ثابت مانده باشد، اما به دلیل بهبود عملکرد رقبا یا ورود دانشگاه‌های جدید با امتیاز بالاتر، جایگاه آن کاهش پیدا کند.
از سوی دیگر، رتبه‌بندی QS تنها بر مبنای تعداد مقالات یا میزان تولید علم دانشگاه‌ها تنظیم نمی‌شود. در نسخه آسیایی این رتبه‌بندی، ۱۱ شاخص مورد استفاده قرار می‌گیرد که شهرت علمی با وزن ۳۰ درصد و شهرت نزد کارفرمایان با وزن ۲۰ درصد، بیشترین سهم را دارند. نسبت استاد به دانشجو و شبکه پژوهش بین‌المللی هرکدام ۱۰ درصد، استناد به ازای مقاله ۱۰ درصد و تعداد مقاله به ازای عضو هیئت علمی و سهم اعضای هیئت علمی دارای مدرک دکتری هرکدام پنج درصد از امتیاز نهایی را تشکیل می‌دهند. چهار شاخص مربوط به سهم استادان و دانشجویان بین‌المللی و تبادل دانشجو نیز هرکدام ۲.۵ درصد وزن دارند.
این ترکیب نشان می‌دهد که عملکرد دانشگاه‌ها در QS تنها به انتشار مقاله وابسته نیست؛ بلکه اعتبار علمی، ارتباط با بازار کار، کیفیت آموزش و میزان تعامل با جامعه دانشگاهی جهان نیز در جایگاه آن‌ها نقش دارد. به همین دلیل، افزایش تعداد مقالات علمی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده ارتقای رتبه دانشگاه‌ها باشد.
بین‌المللی‌سازی؛ حلقه مفقوده دانشگاه‌های ایران
یکی از بخش‌های قابل توجه در روش‌شناسی QS، وزن ۲۰ درصدی شاخص‌های مرتبط با بین‌المللی‌سازی است. شبکه پژوهش بین‌المللی به‌تنهایی ۱۰ درصد از امتیاز نهایی را تشکیل می‌دهد و نسبت استادان و دانشجویان خارجی و همچنین تبادل دانشجو نیز در مجموع ۱۰ درصد دیگر سهم دارند.
این شاخص‌ها نشان می‌دهند دانشگاه تا چه اندازه توانسته است از مرزهای ملی فراتر برود و در شبکه جهانی آموزش و پژوهش حضور داشته باشد. همکاری با دانشگاه‌های خارجی، اجرای پروژه‌های مشترک، جذب پژوهشگران بین‌المللی و فراهم کردن فرصت تبادل دانشجو از جمله عواملی هستند که می‌توانند عملکرد دانشگاه‌ها را در این بخش تقویت کنند.
در این میان، دانشگاه‌های ایران با چالش‌هایی روبه‌رو هستند که بررسی تأثیر آن‌ها بر جایگاه بین‌المللی آموزش عالی ضروری است. محدودیت‌های ناشی از تحریم، مشکلات انتقال منابع مالی، دشواری حضور پژوهشگران خارجی و محدودیت در اجرای پروژه‌های مشترک بین‌المللی از جمله موانعی هستند که می‌توانند بر ارتباط دانشگاه‌های کشور با شبکه علمی جهان تأثیر بگذارند.
با این حال، برای نسبت دادن افت رتبه دانشگاه‌های ایران به تحریم‌ها باید داده‌های مربوط به شاخص شبکه پژوهش بین‌المللی و حضور استادان و دانشجویان خارجی بررسی شود. همچنین باید مشخص شود دانشگاه‌ها تا چه اندازه از ظرفیت توافق‌نامه‌های همکاری علمی و برنامه‌های تبادل دانشجو استفاده کرده‌اند. بدون این بررسی، نمی‌توان تحریم را تنها عامل کاهش جایگاه دانشگاه‌های کشور دانست.
رقابت منطقه‌ای؛ فاصله‌ای فراتر از تعداد دانشگاه‌ها
مقایسه دانشگاه‌های ایران با مؤسسات آموزش عالی کشورهای آسیایی نشان می‌دهد رقابت منطقه‌ای تنها بر سر افزایش تعداد دانشگاه‌های حاضر در رتبه‌بندی نیست. چین در نسخه ۲۰۲۷ با ۴۴۸ دانشگاه، بزرگ‌ترین نماینده در این فهرست است و ۵۳ دانشگاه جدید نیز به آن اضافه شده‌اند. هند با ۳۲۵ دانشگاه و ژاپن با ۱۵۳ دانشگاه در جایگاه‌های بعدی از نظر تعداد مؤسسات حاضر قرار دارند.
در صدر جدول نیز دانشگاه هنگ‌کنگ جایگاه نخست را حفظ کرده، دانشگاه پکن دوم شده و دانشگاه تسینگ‌هوا با صعود شش پله‌ای به رتبه سوم رسیده است. همچنین پنج دانشگاه هنگ‌کنگ در میان ۱۰ دانشگاه برتر آسیا قرار گرفته‌اند.
این نتایج نشان می‌دهد برخی نظام‌های آموزش عالی منطقه توانسته‌اند علاوه بر گسترش تعداد دانشگاه‌های حاضر در رتبه‌بندی، جایگاه مؤسسات پیشرو خود را نیز تقویت کنند. برای ایران، مقایسه با این کشورها باید فراتر از رتبه کلی باشد و میزان سرمایه‌گذاری در پژوهش، جذب نیروی انسانی متخصص، همکاری‌های بین‌المللی و اعتبار علمی دانشگاه‌ها را نیز دربر بگیرد.
در واقع، افزایش تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در رتبه‌بندی، به‌تنهایی نشان‌دهنده ارتقای رقابت‌پذیری نظام آموزش عالی کشور نیست. حضور گسترده‌تر دانشگاه‌ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که با بهبود امتیازها و ارتقای جایگاه آن‌ها همراه باشد.
تولید مقاله تا مرجعیت علمی؛ فاصله‌ای که باید بررسی شود
یکی دیگر از پرسش‌های اساسی درباره وضعیت دانشگاه‌های ایران، نسبت میان رشد تولیدات علمی و جایگاه بین‌المللی آن‌هاست. در سال‌های گذشته، افزایش انتشار مقالات علمی یکی از دستاوردهایی بوده که در گزارش‌های رسمی آموزش عالی مورد توجه قرار گرفته است؛ اما تعداد مقالات به‌تنهایی نمی‌تواند میزان اثرگذاری علمی دانشگاه‌ها را نشان دهد.
در رتبه‌بندی QS، شاخص استناد به ازای مقاله ۱۰ درصد و تعداد مقالات به ازای اعضای هیئت علمی پنج درصد وزن دارد. این تفکیک نشان می‌دهد هم میزان تولید پژوهش و هم تأثیر آن در جامعه علمی اهمیت دارد.
دانشگاهی که مقالات بیشتری منتشر می‌کند، لزوماً به همان نسبت در مرجعیت علمی نیز پیشرفت نمی‌کند. میزان استناد پژوهشگران دیگر به مقالات، کیفیت مجلات محل انتشار، همکاری‌های علمی مشترک و ارتباط پژوهش‌ها با مسائل مهم علمی و صنعتی، در ارزیابی اثرگذاری پژوهش نقش دارند.
از این منظر، یکی از موضوعاتی که سیاست‌گذاران آموزش عالی باید بررسی کنند، میزان تمرکز دانشگاه‌ها بر کمیت تولید مقاله در مقایسه با کیفیت و اثرگذاری پژوهش است. اگر نظام ارتقای اعضای هیئت علمی و ارزیابی عملکرد دانشگاه‌ها عمدتاً بر تعداد مقالات تکیه داشته باشد، ممکن است انگیزه کافی برای توسعه پژوهش‌های مسئله‌محور و همکاری‌های بین‌المللی ایجاد نشود.
البته برای اثبات این مسئله باید داده‌های استنادی و عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها به تفکیک رشته و حوزه علمی بررسی شود؛ زیرا الگوی استناد در رشته‌های مختلف یکسان نیست.
بازنگری در سیاست‌های دانشگاهی؛ راه عبور از افت رتبه
نتایج رتبه‌بندی QS آسیا ۲۰۲۷ ضرورت بازنگری در سیاست‌های ارتقای جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌های ایران را مطرح می‌کند. افزایش تعداد دانشگاه‌های حاضر در فهرست، اتفاق مثبتی است، اما افت جایگاه دانشگاه‌های شاخص نشان می‌دهد گسترش کمّی حضور بین‌المللی به‌تنهایی کافی نیست.
برای بهبود وضعیت، لازم است دانشگاه‌ها عملکرد خود را در هر یک از شاخص‌های رتبه‌بندی به‌صورت جداگانه ارزیابی کنند. تقویت همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی، تسهیل جذب استادان و دانشجویان خارجی، توسعه برنامه‌های تبادل دانشجو، ارتقای کیفیت آموزش و افزایش اثرگذاری مقالات علمی می‌تواند بخشی از مسیر بهبود باشد.
در سطح سیاست‌گذاری نیز وزارت علوم باید مشخص کند چه برنامه‌ای برای رفع موانع همکاری‌های علمی بین‌المللی، افزایش حمایت از پژوهش‌های باکیفیت و تقویت ارتباط دانشگاه‌ها با صنعت و جامعه دارد. همچنین لازم است دانشگاه‌های دارای افت رتبه، درباره تغییر امتیازهای خود در شاخص‌های مختلف و برنامه‌های اصلاحی‌شان گزارش روشنی ارائه کنند.
در نهایت، رتبه‌بندی QS را نباید تنها معیار سنجش کیفیت آموزش عالی دانست؛ چراکه هر نظام رتبه‌بندی بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌ها و وزن‌های مشخص، تصویری محدود از عملکرد دانشگاه‌ها ارائه می‌کند. با این حال، افت جایگاه تعداد زیادی از دانشگاه‌های ایرانی در کنار افزایش تعداد نمایندگان کشور، نشانه‌ای است که نمی‌توان از کنار آن به‌سادگی عبور کرد.
مسئله اصلی این نیست که ایران چند دانشگاه در رتبه‌بندی آسیا دارد؛ بلکه این است که دانشگاه‌های کشور تا چه اندازه توانسته‌اند دانش تولیدشده را به اعتبار علمی، اثرگذاری پژوهشی و حضور مؤثر در شبکه جهانی علم تبدیل کنند. پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به ارزیابی دقیق سیاست‌های پژوهشی و بین‌المللی‌سازی آموزش عالی نیاز دارد.
انتهای پیام/
نظر شما