به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، علوم پایه، زیربنای توسعه علمی و فناوری هر کشور و نقطه آغاز بسیاری از دستاوردهای بزرگ در حوزههای مختلف دانش به شمار میرود و زمینهساز شکلگیری فناوریهای نوین، توسعه صنایع و حل مسائل پیچیده جامعه است.
با وجود چنین جایگاه راهبردی، رشتههای علوم پایه در سالهای اخیر با چالشهایی جدی مواجه شدهاند؛ چالشهایی که کاهش تمایل داوطلبان به ورود به این رشتهها و افت استقبال استعدادهای برتر، تنها بخشی از پیامدهای آن است.
در چنین شرایطی، تقویت این رشتهها صرفا با توصیه به داوطلبان برای انتخاب رشتههای علوم پایه امکانپذیر نیست و به مجموعهای از سیاستهای هماهنگ در حوزه آموزش، پژوهش، اشتغال و حمایت از استعدادهای برتر نیاز دارد.
شورای عالی انقلاب فرهنگی و دستگاههای مرتبط نیز، اقداماتی را برای بهبود وضعیت علوم پایه در دستور کار قرار دادهاند
در همین راستا خبرنگار ایسکانیوز با محمد عسکریان، دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، درباره مهمترین مسائل و چالشهای رشتههای علوم پایه، اقدامات این شورا برای تقویت این حوزه، وضعیت زیرساختهای آزمایشگاهی و راهکارهای افزایش انگیزه استعدادهای برتر برای ورود به این رشتهها گفتوگو کرده است که در ادامه میخوانید.
با توجه به اهمیت رشتههای علوم پایه و چالشهایی که این حوزه با آن مواجه است، شورای عالی انقلاب فرهنگی چه اقداماتی را برای تقویت این رشتهها در دستور کار قرار داده است؟
شورای عالی انقلاب فرهنگی از مدتها قبل، موضوع تحولات و تقویت علوم پایه را در دستور کار قرار داده و اقداماتی را در این زمینه آغاز کرده است. در سال ۱۴۰۳، میز تخصصی تقویت علوم پایه را در شورا تشکیل دادیم که نتیجه آن، تدوین پیشنویس یک سند بود. این پیشنویس در نهایت به ماده ۹۷ قانون برنامه هفتم پیشرفت منتهی شد.
در برنامه هفتم پیشرفت نیز تاکید شد که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در زمینه علوم پایه و علوم انسانی، اسناد مربوط را تهیه کند. موضوع را از وزارت علوم پیگیری کردم و ظاهرا این وزارتخانه سند خود را تهیه و نهایی کرده است و احتمالا آن را برای تصویب به شورا ارائه خواهد کرد.
بنابراین، یکی از اقدامات مهم در این زمینه، تدوین سند علوم پایه است که فرایند تهیه آن در دستور کار قرار گرفته و وزارت علوم نیز اقدامات مربوط به تدوین سند را انجام داده است.
بازار کار نامطمئن، مهمترین مانع ورود استعدادهای برتر
یکی از مسائل مهم در حوزه علوم پایه، کاهش تمایل داوطلبان گروههای ریاضی و علوم تجربی به انتخاب این رشتهها در دانشگاه است. به نظر شما مهمترین دلایل این مسئله چیست؟
طی حدود ۱۰ سال گذشته، تعداد دانشجویان رشتههای علوم پایه کاهش پیدا کرده است؛ اما مسئله مهمتر از کاهش کلی تعداد دانشجویان، کمشدن ورود نخبگان و دانشآموزان دارای استعداد برتر به این رشتههاست.
یکی از مهمترین عوامل این مسئله، وضعیت بازار کار رشتههای علوم پایه است. بازار کار این رشتهها در مقایسه با بسیاری از رشتههای دانشگاهی دیگر، جذابیت کمتری دارد و همین مسئله بر انتخاب داوطلبان، بهویژه استعدادهای برتر، تاثیر میگذارد.
وقتی یک دانشآموز با استعداد برتر میتواند وارد رشتههای مهندسی شود و پس از فارغالتحصیلی، چشمانداز درآمدی نسبتا مناسبی داشته باشد یا در رشتههای علوم تجربی وارد گروه پزشکی شود و از نظر درآمد و موقعیت شغلی آینده روشنتری پیش روی خود ببیند، طبیعی است که کمتر به سراغ رشتههای علوم پایه برود؛ مگر اینکه واقعا علاقه ویژهای به این رشتهها داشته باشد.
نبود چشمانداز روشن شغلی یکی از موانع اصلی انتخاب رشتههای علوم پایه است، در این رشتهها، وضعیت اشتغال پس از فارغالتحصیلی چندان مشخص نیست. ظرفیت دانشگاهها برای جذب اعضای هیئت علمی محدود است و در بسیاری از رشتههای علوم پایه نیز ظرفیت موجود تا حد زیادی اشباع شده است. بنابراین، امکان جذب نیروهای جدید در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در همه این رشتهها وجود ندارد.
حتی افرادی که تحصیلات خود را تا مقطع دکتری ادامه میدهند، در صورت نداشتن امکان جذب در دانشگاهها، با بازار کار چندان جذابی در خارج از محیط دانشگاهی نیز مواجه نیستند. در صنعت و سایر بخشهای جامعه، برای بسیاری از رشتههای علوم پایه فرصتهای شغلی گسترده و روشنی وجود ندارد و میزان درآمد و موقعیت شغلی آینده نیز برای فارغالتحصیلان مشخص نیست.
این عوامل، مهمترین دلایل کاهش انگیزه و افت تعداد دانشجویان، بهویژه دانشجویان برتر، برای ورود به رشتههای علوم پایه است. تا زمانی که برای آینده شغلی این فارغالتحصیلان چشمانداز مناسبی ایجاد نشود، نمیتوان انتظار داشت که استعدادهای برتر با انگیزه کافی این رشتهها را انتخاب کنند.
فرسودگی آزمایشگاهها؛ مانعی جدی برای تحقیقات مرز دانش
علاوه بر مسئله بازار کار، چه آسیبها و چالشهای دیگری در حوزه علوم پایه وجود دارد که باید برای رفع آنها برنامهریزی شود؟
مسئله زیرساختهای پژوهشی و آزمایشگاهی، از دیگر آسیبهای جدی در حوزه علوم پایه است. بسیاری از رشتههای علوم پایه ماهیت آزمایشگاهی و تجربی دارند و انجام تحقیقات در آنها به تجهیزات و دستگاههای تخصصی نیازمند است.
انجام آزمایشها، آزمونها و تحلیل نتایج در بسیاری از این رشتهها به دستگاههای پیشرفته وابسته است. این تجهیزات معمولا گرانقیمت هستند و زیرساختهای آزمایشگاهی کشور نیز طی سالهای طولانی بهروزرسانی مناسبی نداشتهاند. در نتیجه، بخشی از این زیرساختها فرسوده شده یا از رده خارج شدهاند.
این مسئله حتی در شرایطی که فرد وارد رشته علوم پایه شده، تحصیلات خود را به پایان رسانده و به عضویت هیئت علمی دانشگاه درآمده باشد نیز همچنان یک مانع جدی به شمار میرود. چنین فردی برای انجام تحقیقات مرز دانش به زیرساختهای پژوهشی مناسب نیاز دارد، اما امکانات آزمایشگاهی و تجهیزات لازم موجود، پاسخگوی نیازهای تحقیقاتی او نیست.
بنابراین، فرسودگی زیرساختهای آزمایشگاهی فقط مسئله دانشجویان نیست، بلکه بر کیفیت فعالیت اعضای هیئت علمی و توان پژوهشی دانشگاهها نیز تاثیر میگذارد و میتواند مانعی برای انجام تحقیقات پیشرفته در علوم پایه باشد.
بازنگری در آزمونهای استخدامی برای ایجاد فرصت شغلی
با توجه به اینکه یکی از مهمترین دلایل کاهش استقبال از علوم پایه، نبود بازار کار مناسب است، چه راهکارهایی برای بهبود وضعیت اشتغال فارغالتحصیلان این رشتهها مطرح شده است؟
یکی از پیشنهادهایی که در نشست هفته گذشته شورای عالی انقلاب فرهنگی مطرح شد، ضرورت بازنگری سازمان اداری و استخدامی کشور در رشتههای مورد نیاز برای آزمونهای استخدامی دستگاههای اجرایی بود.
در بسیاری از موقعیتهای شغلی دستگاههای اجرایی، فارغالتحصیلان رشتههای علوم پایه نیز میتوانند متقاضی باشند و حتی در برخی موارد، توانمندی و تخصص آنها میتواند به اندازه فارغالتحصیلان رشتههای دیگر یا بیشتر از آنها باشد. با این حال، وقتی اطلاعیههای آزمونهای استخدامی را بررسی میکنیم، میبینیم که بسیاری از رشتههای علوم پایه در فهرست رشتههای مورد نیاز قرار ندارند.
یکی از اعضای جلسه هفته گذشته که خود فارغالتحصیل رشته فیزیک بود، توضیح میداد که با وجود اشتغال، طی چند سال اطلاعیههای آزمونهای استخدامی را بررسی میکرد، اما متوجه میشد که رشته فیزیک در فهرست رشتههای مورد نیاز برای بسیاری از موقعیتهای شغلی قرار ندارد.
رشته ریاضی نیز با وجود گسترش کاربردهای آن در حوزههای مختلف، از جمله موضوعات مرتبط با ترافیک و سایر زمینهها، در بسیاری از این اطلاعیهها مورد توجه قرار نمیگیرد.
نمایندهای از فرهنگستان علوم نیز در همان نشست به این موضوع اشاره کرد که رشتههای علوم پایه اساسا در فهرست رشتههای مورد نیاز بسیاری از اطلاعیههای استخدامی دستگاههای اجرایی دیده نمیشوند.
بنابراین یکی از پیشنهادهای مطرحشده این بود که سازمان اداری و استخدامی کشور در رشتههای مورد نیاز برای موقعیتهای شغلی دستگاههای اجرایی بازنگری کند و ظرفیت بیشتری برای حضور فارغالتحصیلان علوم پایه در این موقعیتها در نظر بگیرد. این اقدام میتواند به بهبود وضعیت اشتغال و افزایش انگیزه داوطلبان برای انتخاب این رشتهها کمک کند.
سهم تحقیقات و توسعه باید افزایش پیدا کند
راهکارهای دیگری نیز برای تقویت علوم پایه و بهبود وضعیت پژوهش در این حوزه مطرح شد؟
موضوع دیگری که یکی از اعضای محترم جلسه مطرح کرد، ضرورت تحقق اهداف پیشبینیشده در برنامههای توسعه کشور درباره سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی بود.
در برنامههای توسعه، از جمله برنامههای پنجم، ششم و هفتم، اهدافی برای افزایش سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی پیشبینی شده است. بهعنوان مثال، هدفگذاریهایی در زمینه رساندن سهم تحقیق و توسعه به حدود چهار درصد تولید ناخالص داخلی مطرح بوده و بخشی از این منابع نیز باید از سوی بخش دولتی تامین شود.
این هدفگذاریها هیچگاه به شکل مورد انتظار تحقق پیدا نکردهاند و حتی در بهترین شرایط نیز سهم منابعی که دولت برای تحقیق و توسعه اختصاص میدهد، کمتر از پنج دهم درصد بوده است.
اگر این موضوع را بهصورت جدی پیگیری کنیم و برای تحقق اهداف تعیینشده در زمینه تحقیق و توسعه تلاش شود، آثار مثبت آن تنها به علوم پایه محدود نخواهد بود، بلکه تمام حوزه علم و فناوری کشور، از جمله علوم پایه، از نتایج آن بهرهمند خواهند شد. بنابراین، افزایش سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی نیز یکی از محورهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
بورسیه استعدادهای برتر در قالب طرح مرحوم دکتر اژهای
شورای عالی انقلاب فرهنگی و سایر نهادهای مرتبط برای تشویق داوطلبان، بهویژه استعدادهای برتر، به ورود به رشتههای علوم پایه چه اقداماتی انجام دادهاند؟
یکی از اقداماتی که بنیاد ملی نخبگان طی سه تا چهار سال اخیر انجام داده، راهاندازی طرح مرحوم دکتر اژهای است. در قالب این طرح، برای رتبههای برتر کنکور سراسری و دارندگان مدالهای طلا، نقره و برنز المپیادهای علمی دانشآموزی که وارد رشتههای علوم پایه و سایر رشتههای تعیینشده شوند، تسهیلاتی در نظر گرفته شده است.
افرادی که مشمول این طرح میشوند، در طول دوران تحصیل خود از تسهیلات حمایتی برخوردار خواهند شد؛ البته استمرار این حمایتها به حفظ شرایط تحصیلی و نداشتن افت تحصیلی بستگی دارد. به بیان دیگر، این طرح نوعی حمایت بورسیهای از استعدادهای برتر است تا آنها با دغدغه کمتری بتوانند تحصیلات خود را در رشتههای مورد نظر ادامه دهند.
بورسیه تحصیلی یکی از راهکارهای موثر برای تقویت علوم پایه است، این شیوه در کشورهای دیگر نیز تجربه شده است و میتواند به افزایش انگیزه استعدادهای برتر برای ورود به رشتههایی کمک کند که از نظر بازار کار و چشمانداز اقتصادی، جذابیت کمتری برای داوطلبان دارند.
در حال حاضر، این حمایت در قالب طرح مرحوم دکتر اژهای دنبال میشود و طی چند سال اخیر، حدود ۹۰ نفر از این تسهیلات استفاده کردهاند. بنابراین، حمایت بورسیهای یکی از اقداماتی است که در حال اجراست و میتواند در تقویت حضور استعدادهای برتر در رشتههای علوم پایه موثر باشد.
معافیت مدالآوران نقره و برنز از کنکور در دست بررسی است
آیا پیشنهاد دیگری نیز برای تسهیل ورود استعدادهای برتر به رشتههای علوم پایه در شورای عالی انقلاب فرهنگی مطرح شده است؟
عسکریان با اشاره به طرح دیگری که در شورای عالی انقلاب فرهنگی در دست بررسی است، گفت: یکی از پیشنهادهای مطرحشده برای تقویت علوم پایه، موضوع معافیت دارندگان مدالهای نقره و برنز المپیادهای علمی مصوب دانشآموزی از شرکت در کنکور برای ورود به رشتههای علوم پایه است.
در حال حاضر، براساس مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی، دارندگان مدال طلای المپیادهای علمی از شرکت در کنکور معاف هستند. تعداد المپیادهای مشمول این مصوبه که پیشتر هفت مورد بود، اکنون به ۱۰ مورد افزایش پیدا کرده است و برندگان مدال طلا در این المپیادها از تسهیلات مربوط به معافیت از کنکور برخوردار میشوند.
پیشنهادی که اکنون در دست بررسی قرار دارد، این است که دارندگان مدالهای نقره و برنز نیز برای ورود به رشتههای علوم پایه از شرکت در کنکور معاف شوند. این موضوع میتواند زمینه حضور تعداد بیشتری از استعدادهای برتر را در رشتههای علوم پایه فراهم کند. که البته این پیشنهاد هنوز به تصویب نرسیده و در مرحله بررسی قرار دارد.
المپیادهای جدید و توسعه مسیر ورود به علوم پایه
با توجه به اینکه طرح معافیت دارندگان مدالهای نقره و برنز هنوز به تصویب نرسیده، آیا شورای عالی انقلاب فرهنگی اقدام دیگری برای تسهیل ورود استعدادهای برتر به رشتههای علوم پایه انجام داده است؟
یکی از اقداماتی که در این زمینه انجام شده، تصویب المپیادهای جدید است. برای مثال، سال گذشته المپیادهای علوم زمین و اقتصاد را در شورا تصویب کردیم.
المپیاد اقتصاد در حوزه علوم انسانی قرار میگیرد، اما المپیاد علوم زمین بهطور مستقیم با رشتههای مرتبط با علوم پایه ارتباط دارد. دانشآموزانی که در این المپیادها موفق به کسب مدال شوند، میتوانند از مسیرهای پیشبینیشده برای ورود به رشتههای مرتبط بهرهمند شوند.
المپیاد علوم زمین به تصویب شورا رسیده است، هرچند هنوز ابلاغ نشده است. بنابراین، توسعه المپیادهای علمی نیز یکی دیگر از اقداماتی است که میتواند زمینه شناسایی و هدایت استعدادهای دانشآموزی به سمت رشتههای مرتبط با علوم پایه را فراهم کند.
سند علوم پایه؛ نقشه راه دستگاههای اجرایی
با توجه به تدوین سند علوم پایه و اقداماتی که به آن اشاره کردید، آیا در این سند برای دستگاههای مختلف نیز تکالیف مشخصی در نظر گرفته شده است؟
در جریان تدوین این سند، بحث مفصلی درباره شاخصها، اقدامات مورد نیاز و تکالیف دستگاههای مختلف در حوزه علوم پایه انجام شده است. در این سند، مجموعهای از اقدامات پیشبینی شده که میتواند تصویر کلانی از وضعیت علوم پایه، شرایط موجود و چشمانداز سالهای آینده ارائه دهد.
این سند صرفا به بیان اهمیت علوم پایه محدود نمیشود، بلکه تلاش شده است وضعیت این حوزه و اقداماتی که دستگاههای مختلف باید برای تقویت آن انجام دهند، بهصورت مشخص مورد توجه قرار گیرد. به همین دلیل، میتوان آن را چارچوبی برای جهتدهی به برنامهها و اقدامات دستگاههای مسئول در سالهای آینده دانست.
اختصاص نیمی از حمایتهای بنیاد ملی علم به تحقیقات پایه
بنیاد ملی علم نیز منابعی را به حوزه علوم پایه اختصاص میدهد و برنامهای را برای افزایش حمایت از پژوهشهای پایه دنبال میکند.
برنامه بنیاد ملی علم این است که ۵۰ درصد از کل حمایتها و گرنتهای پژوهشی که به اعضای هیئت علمی اختصاص میدهد، به حوزه علوم پایه و تحقیقات پایه اختصاص پیدا کند.
این برنامه نیز از سوی بنیاد ملی علم که در مجموعه معاونت علمی ریاستجمهوری فعالیت میکند، دنبال میشود و میتواند سهم قابل توجهی در حمایت از پژوهشهای پایه و تقویت فعالیتهای تحقیقاتی این حوزه داشته باشد.
نوسازی آزمایشگاهها به منابع هدفمند نیاز دارد
با توجه به اهمیت زیرساختهای آزمایشگاهی در رشتههای علوم پایه، وضعیت فعلی این زیرساختها چگونه است؟ آیا برآوردی از میزان بودجه مورد نیاز برای بهروزرسانی و تجهیز آزمایشگاهها وجود دارد؟
بخش قابل توجهی از این زیرساختها فرسوده شدهاند یا تجهیزات آنها از رده خارج شده است. به همین دلیل، آزمایشگاهها به تجهیز مجدد و بهروزرسانی نیاز دارند.
برای رفع این مشکل لزوما به منابع مالی بسیار گستردهای نیاز نیست، براساس بررسیهای انجام شده، تامین منابع مورد نیاز برای این کار امکانپذیر ومنابع مورد نیاز، آنقدر زیاد نیست که تامین آن غیرممکن باشد.
اما شرط اصلی این است که منابعی که برای تجهیز آزمایشگاهها اختصاص پیدا میکند، بهدرستی هدایت شود و به شکل پراکنده در اختیار دانشگاهها و آزمایشگاههای مختلف قرار نگیرد.
حدود یک یا دو سال قبل، دولت منابعی را برای تجهیز آزمایشگاهها اختصاص داد، اما این منابع به شکل مناسبی هدایت نشدند و در نهایت، اتفاق ویژه و موثری در زمینه تجهیز آزمایشگاهها و تقویت زیرساختهای آزمایشگاهی رخ نداد.
بنابراین، صرف اختصاص بودجه کافی نیست و باید سازوکار مناسبی برای هدایت و تخصیص این منابع وجود داشته باشد. منابعی که دولت برای تجهیزات آزمایشگاهی در نظر میگیرد، باید بهصورت هدفمند اختصاص پیدا کنند تا بتوان از آنها برای تقویت زیرساختهای مورد نیاز علوم پایه استفاده کرد.
البته منظور این نیست که آزمایشگاهها صرفا مختص رشتههای علوم پایه باشند و فقط دانشجویان و پژوهشگران این رشتهها بتوانند از تجهیزات آنها استفاده کنند. آزمایشگاهها و تجهیزات پیشرفته میتوانند مورد استفاده رشتههای مختلف قرار بگیرند و رشتههای فنی و مهندسی نیز از این امکانات بهرهمند شوند.
منظور این است که تجهیزات مورد نیاز بهصورت پراکنده میان تعداد زیادی از دانشگاهها و آزمایشگاهها توزیع نشوند. باید مشخص شود کدام آزمایشگاهها در هر حوزه فعالیت بیشتری دارند و از ظرفیت علمی و پژوهشی بالاتری برخوردار هستند؛ سپس تجهیزات مورد نیاز در همین مراکز متمرکز شوند.
برای مثال، اگر قرار است چند دستگاه از یک نوع خاص خریداری شود، بهتر است این دستگاهها در چند آزمایشگاه منتخب که بیشترین فعالیت را در آن حوزه دارند، مستقر شوند. در مقابل، میتوان تجهیزات متفاوتی را برای سایر آزمایشگاهها و دانشگاهها در نظر گرفت تا از تکرار خریدهای غیرضروری و توزیع نامتوازن امکانات جلوگیری شود.
اگر ۱۰ میلیون دلار بودجه برای تجهیز آزمایشگاهها در نظر گرفته شود، نباید این مبلغ را به صد قسمت تقسیم کنیم و به هر آزمایشگاه مبلغ اندکی اختصاص دهیم. در چنین شرایطی، ممکن است هیچکدام از مراکز نتوانند تجهیزات مورد نیاز خود را به شکل کامل تامین کنند. در مقابل، تمرکز منابع در چند مرکز دارای ظرفیت، امکان ایجاد زیرساختهای مناسبتر و استفاده موثرتر از تجهیزات را فراهم میکند.
انتهای پیام/
نظر شما