به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ علم در روسیه فقط یک مسیر تاریخی از کشف و اختراع نیست؛ بلکه روایتی است از جاه‌طلبی یک سرزمین سرد و پهناور که همواره تلاش کرده مرزهای دانش را جابه‌جا کند. از فرمول‌های بنیادین در فیزیک نظری و جدول تناوبی مندلیف گرفته تا پیشگامی در فضا و فناوری‌های هسته‌ای، روسیه همواره در قلب تحولات علمی جهان ایستاده است. این کشور با وجود فراز و نشیب‌های سیاسی و اقتصادی، بارها نشان داده که توان تولید ایده‌هایی را دارد که نه‌ تنها علم، بلکه آینده بشر را شکل می‌دهند.

علم و فناوری در روسیه از عصر روشنگری به بعد به سرعت توسعه یافت؛ زمانی که پتر کبیر «آکادمی علوم روسیه» و «دانشگاه دولتی سن‌پترزبورگ» را بنیان گذاشت و دانشمند جامع‌الاطراف، میخائیل لومونوسوف، «دانشگاه دولتی مسکو» را تأسیس کرد. این اقدامات، سنتی نیرومند در آموزش، پژوهش و نوآوری در روسیه پدید آورد.

در قرن‌های نوزدهم و بیستم، روسیه دانشمندان برجسته بسیاری را پرورش داد که در حوزه‌هایی همچون فیزیک، نجوم، ریاضیات، علوم رایانه، شیمی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی و جغرافیا نقش مهمی ایفا کردند. همچنین مخترعان و مهندسان روس در زمینه‌هایی مانند مهندسی برق، کشتی‌سازی، صنایع هوافضا، تسلیحات، ارتباطات، فناوری اطلاعات، فناوری هسته‌ای و فناوری فضایی سرآمد بودند.

بسیاری از دانشمندان و مخترعان مشهور روس بعدها به کشورهای دیگر مهاجرت کردند. از جمله ایگور سیکورسکی که به عنوان مخترع نخستین بالگردهای عملی شناخته می‌شود؛ ولادیمیر زووریکین که از او به عنوان «پدر تلویزیون» یاد می‌شود؛ ایلیا پریگوژین شیمیدان برجسته و برنده نوبل شیمی ۱۹۷۷؛ سیمون کوزنتس و واسیلی لئونتیف برندگان نوبل اقتصاد؛ گئورگی گاموف از نظریه‌پردازان بیگ‌بنگ؛ الکساندر پونیاتوف مخترع نخستین دستگاه ضبط با هد چرخان؛ و پیتیریم سوروکین که نقش مهمی در توسعه جامعه‌شناسی در آمریکا داشت. همچنین دانشمندان غیرروسی همچون لئونارد اویلر و آلفرد نوبل سال‌ها در روسیه فعالیت کردند.

بحران اقتصادی دهه ۱۹۹۰ موجب کاهش شدید حمایت دولت از علم و فناوری شد و بسیاری از دانشمندان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی روسیه به اروپای غربی یا ایالات متحده مهاجرت کردند. با آغاز رونق اقتصادی در دهه ۲۰۰۰، وضعیت تا حدی بهبود یافت و دولت روسیه برنامه‌هایی را برای نوسازی و نوآوری آغاز کرد که نتایج آن متفاوت و گاه محدود بود.

با وجود دستاوردهای فناورانه فراوان در قرن‌های نوزدهم و بیستم، روسیه از دوران رکود برژنف به بعد در برخی فناوری‌ها، به‌ویژه فناوری‌های مرتبط با صرفه‌جویی انرژی و کالاهای مصرفی، از غرب عقب افتاد. بحران دهه ۱۹۹۰ باعث کاهش شدید حمایت دولتی از پژوهش شد و موجی از مهاجرت نخبگان علمی را رقم زد که به «فرار مغزها» مشهور شد.

در دهه ۲۰۰۰ و هم‌زمان با رونق اقتصادی، وضعیت علم و فناوری روسیه بهبود یافت. دولت برنامه‌هایی برای تشویق نوآوری و نوسازی اجرا کرد. دیمیتری مدودف، رئیس‌جمهور وقت روسیه، پنج اولویت اصلی توسعه فناوری کشور را چنین اعلام کرد:

بهره‌وری انرژی

فناوری اطلاعات

فناوری‌های فضایی

انرژی هسته‌ای

داروسازی

از جمله موفقیت‌های این دوره می‌توان به تکمیل تقریباً کامل سامانه ناوبری ماهواره‌ای «گلوناس» اشاره کرد که در کنار GPS آمریکا، گالیلئو اروپا و بایدوی چین از معدود سامانه‌های ناوبری جهانی محسوب می‌شود. همچنین روسیه تنها کشوری بود که نیروگاه‌های هسته‌ای شناور را توسعه می‌داد.

در سال ۲۰۲۲ و پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، ده‌ها هزار نیروی متخصص فناوری روسیه کشور را ترک کردند و موج تازه‌ای از فرار مغزها شکل گرفت. در سال ۲۰۲۴ نیز نشریه علمی ساینس گزارش داد که جامعه علمی روسیه با کاهش دستمزدها و ادامه مهاجرت پژوهشگران مواجه است. افزون بر این، بسیاری از توافق‌های علمی میان روسیه و کشورهای غربی، از جمله همکاری‌های مرتبط با زیرساخت‌های پژوهشی، متوقف شد.

روسیه در شاخص جهانی نوآوری (Global Innovation Index) در سال ۲۰۲۵ در رتبه شصتم جهان قرار گرفت؛ در حالی که این کشور در سال ۲۰۲۱ رتبه چهل‌ و پنجم را در اختیار داشت. افت علمی در این بازه نتیجه چند روند هم‌زمان سیاسی، اقتصادی و نهادی است. اما مهم‌ترین دلایل را می‌شود اینطور جمع‌بندی کرد:

1- جنگ اوکراین و قطع همکاری‌های علمی

پس از ۲۰۲۲، بسیاری از همکاری‌های علمی روسیه با اروپا و آمریکا متوقف یا محدود شد. این قطع همکاری‌ها شامل پروژه‌های مشترک آزمایشگاهی، دسترسی به پایگاه‌های داده، کنفرانس‌ها و حتی زیرساخت‌های بزرگ پژوهشی بود. این در حالی است که در علم مدرن، قطع ارتباط بین‌المللی یعنی کاهش سرعت تولید دانش.

2- تحریم‌های اقتصادی و فشار بودجه‌ای

تحریم‌ها باعث شدند دسترسی روسیه به تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی، فناوری‌های نیمه‌هادی و محاسباتی و همچنین سرمایه‌گذاری خارجی محدود شود. این موضوع مستقیم روی کیفیت پژوهش و توسعه فناوری اثر گذاشت.

3- موج جدید فرار مغزها

بعد از ۲۰۲۲، ده‌ها هزار متخصص فناوری اطلاعات و ارتباطات یا IT، مهندسان و پژوهشگران از روسیه خارج شدند. مقصد اصلی آن‌ها کشورهایی مثل آلمان، ارمنستان، گرجستان و امارات بود. این یعنی کاهش سرمایه انسانی در حوزه‌های کلیدی فناوری.

4- انزوای علمی نسبی

دانش امروز جهانی است. وقتی یک کشور کمتر در مجلات معتبر بین‌المللی، پروژه‌های چندملیتی و شبکه‌های علمی جهانی حضور داشته باشد، خروجی علمی‌اش هم در رتبه‌بندی‌ها افت می‌کند، حتی اگر داخل کشور همچنان تحقیق انجام شود.

5- کاهش جذابیت شغلی در علم

گزارش‌های علمی مانند گزارش ساینس نشان می‌دهند که حقوق پژوهشگران کاهش واقعی داشته یا هم‌سطح تورم رشد نکرده، بودجه تحقیقاتی بیشتر به سمت حوزه‌های امنیتی و نظامی رفته و مسیرهای شغلی دانشگاهی کمتر رقابتی شده است.

6- تغییر اولویت دولت

در سال‌های اخیر، تمرکز سیاست‌گذاری روسیه بیشتر به سمت دفاعی و نظامی، فناوری‌های بومی‌سازی‌ شده و کاهش وابستگی خارجی رفته است. این معمولاً به ضرر پژوهش‌های بنیادی و آزاد تمام می‌شود.

نحوه شکل‌گیری سیستم نمایه‌سازی مقالات از نوع روسی

RISC یا نمایه استنادی علوم روسیه در سال 2005 به ‌عنوان یک پروژه دولتی راه‌اندازی شد. هدف اصلی آن ایجاد یک پایگاه جامع کتاب‌شناختی و استنادی از انتشارات علمی روسیه برای مقاصد ارزیابی علمی بود. این سامانه بر پایه «کتابخانه الکترونیکی علمی روسیه» (eLIBRARY.RU) توسعه یافت؛ کتابخانه‌ای که در ابتدا به‌ عنوان یک پایگاه متن کامل مقالات علمی برای دریافت‌کنندگان حمایت مالی بنیاد پژوهش‌های پایه روسیه ایجاد شده بود. هدف اصلی eLIBRARY.RU فراهم کردن دسترسی پژوهشگران روس به مقالات منتشرشده در مجلات علمی معتبر جهان بود.

بیشتر بخوانید:
چرا کشورها اسکوپوس بومی ساختند؟/ بررسی تجربه چین در بازآرایی نظام دانش

ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی مستلزم تحلیل علم‌سنجی تولیدات علمی پژوهشگران، دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی است. با این حال، در آن زمان کمتر از 10 درصد از آثار علمی پژوهشگران روس در پایگاه‌های استنادی بین‌المللی نظیر وب آو ساینس و اسکوپوس نمایه می‌شدند. تقریباً تمامی آثار منتشر شده در حوزه علوم انسانی و علوم اجتماعی به زبان روسی بودند و در پایگاه‌های بین‌المللی حضور نداشتند. از این رو، هدف اصلی برنامه علمی و فناوری فدرال روسیه، گردآوری و نمایه‌سازی اطلاعات تمامی مقالات منتشرشده در مجلات علمی روسی و همچنین فهرست منابع آن‌ها بود تا امکان ارزیابی کیفیت مجلات و سنجش عملکرد علمی پژوهشگران، دانشگاه‌ها و سازمان‌های تحقیقاتی روسیه فراهم شود.

به‌طور کلی، انگیزه ایجاد نمایه‌های استنادی ملی به این دلیل بود که کشورهای مختلفی تجربه ایجاد چنین پایگاه‌هایی را داشتند. برای نمونه، در چین چندین نمایه استنادی ملی ایجاد شد. البته همه این تلاش‌ها موفق نبوده‌اند؛ برای مثال، تجربه صربستان با چالش‌های جدی روبه‌رو شد.

هر مدرک نمایه ‌شده در RISC در یکی از انواع مشخص انتشارات طبقه‌بندی می‌شود، از جمله:

مقاله پژوهشی

مقاله مروری

گزارش کوتاه علمی

مقاله کنفرانسی

نامه علمی

گزارش پژوهشی

نقد کتاب

چکیده یا معرفی اثر

سرمقاله

زندگی‌نامه علمی

تک‌نگاری (Monograph)

مجموعه مقالات

کتاب درسی

فرهنگ لغت یا کتاب مرجع

بروشور

راهنماها و دستورالعمل‌ها

مجموعه مقالات همایش‌ها

پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها

اختراعات و پتنت‌ها

گزارش‌های طرح‌های پژوهشی

پیش‌چاپ‌ها (Preprints)

همانند دیگر پایگاه‌های علمی، چکیده و کلیدواژه‌ها به زبان‌های روسی و انگلیسی توسط ناشران و همراه با فهرست منابع در اختیار سامانه قرار می‌گیرند.

شاخص‌های کتاب‌سنجی و آلتمتریک

در صفحه معرفی هر مدرک، مجموعه‌ای از شاخص‌های کتاب‌سنجی (Bibliometrics) و آلتمتریک (Altmetrics) نمایش داده می‌شود.

کاربران ثبت‌نام ‌شده همچنین می‌توانند پیوندهای مربوط به استنادهای ثبت ‌شده در گوگل اسکالر را مشاهده کنند. در صورتی که ناشر اطلاعات لازم را ارائه کرده باشد، پیوند دسترسی به متن کامل مقاله در وب‌سایت‌های خارجی نیز در دسترس قرار می‌گیرد.

شاخص‌های کتاب‌سنجی شامل موارد زیر هستند:

تعداد استنادهای دریافت ‌شده در RISC

تعداد استنادهای ثبت ‌شده در وب آو ساینس

تعداد استنادهای ثبت ‌شده در اسکوپوس

شاخص استناد نرمال‌سازی‌ شده بر اساس مجله و حوزه موضوعی

سایر اطلاعات علم‌سنجی مرتبط

شاخص‌های آلتمتریک نیز شامل موارد زیر هستند:

تعداد بازدید از صفحه مقاله

تعداد دانلودها در eLIBRARY.RU

تعداد مجموعه‌های مقالات ایجاد شده توسط کاربران که این مقاله در آن‌ها افزوده شده است

ویژگی منحصر به‌فرد

فهرست منابع هر مقاله به انتشارات موجود در پایگاه پیوند داده شده و در صورت در دسترس بودن متن کامل، قطعه‌های استنادی (Citation Snippets) نیز نمایش داده می‌شود. این قابلیت به دلیل تفاوت اساسی RISC با وب آو ساینس و اسکوپوس امکان‌پذیر شده است. RISC صرفاً با پلتفرم eLIBRARY.RU یکپارچه نیست، بلکه بخشی از آن محسوب می‌شود.

در این سامانه، اطلاعات کتاب‌شناختی و علم‌سنجی با خدمات کتابخانه الکترونیکی آنلاین ادغام شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که متن کامل مقالات در کنار فراداده آن‌ها در یک محیط واحد ذخیره و قابل دسترسی است.

در زمان انتشار این مقاله، نزدیک به چهار هزار و 500 مجله از eLIBRARY.RU به‌عنوان بستر میزبانی متن کامل استفاده می‌کردند.

آخرین آمار

براساس آخرین آمار منتشرشده توسط eLIBRARY.RU، پایگاه استنادی ملی روسیه (RISC) تا پایان سال 2025 بیش از 73/4 میلیون مدرک علمی، 1/36 میلیارد استناد و 6 هزار و 164 مجله نمایه‌ شده را در بر می‌گرفت. همچنین بیش از 1/12 میلیون پژوهشگر و 17 هزار سازمان علمی در این سامانه ثبت شده‌اند که نشان‌ دهنده تبدیل شدن آن به بزرگ‌ترین زیرساخت ملی علم‌سنجی روسیه است.

اگر بخواهیم این آمار را با آمار قدیمی که در مقاله 2016–2019 آمده بود، مقایسه کنیم:

درس‌هایی که می‌توان از روسیه گرفت

تجربه روسیه نشان می‌دهد که حتی کشورهایی با سابقه طولانی در تولید علم نیز برای دیده شدن دستاوردهای پژوهشی خود ناچارند زیرساخت‌های بومی علم‌سنجی ایجاد کنند. RISC تلاشی برای ثبت و ارزیابی بخش بزرگی از دانش تولید شده به زبان روسی بود؛ دانشی که سال‌ها در پایگاه‌های بین‌المللی بازتاب کافی نداشت. با این حال، آینده علم روسیه همچنان به میزان تعامل این کشور با شبکه جهانی علم، توان حفظ نخبگان و سرمایه‌گذاری پایدار در پژوهش وابسته خواهد بود.

انتهای پیام/