به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ در سالنهای مرطوب و مهآلود پرورش قارچ، تنها محصولی سفید و خوراکی رشد نمیکند؛ هزینه انرژی، قیمت کمپوست، نرخ مواد اولیه، دستمزد نیروی انسانی و نگرانی از فروش محصول نیز همزمان افزایش مییابد. تولیدکنندگان این بخش هر روز با بازاری روبهرو هستند که قیمت آن ثبات چندانی ندارد، اما هزینههای تولید در آن پیوسته رو به افزایش است.
قارچ به دلیل ارزش غذایی بالا و قابلیت استفاده بهعنوان جایگزینی برای بخشی از پروتئینهای حیوانی، در سالهای اخیر جایگاه مهمی در بخش کشاورزی و صنایع غذایی پیدا کرده است. این محصول که از آن با عنوان طلای سفید یاد میشود، در استان همدان نیز به یکی از ظرفیتهای قابل توجه کشاورزی تبدیل شده، اما فاصله میان توان تولید و زیرساختهای فرآوری و فروش، مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است.
آمارهای موجود از فعالیت بیش از ۶۸ واحد صنعتی و خانگی در زمینه تولید قارچ در همدان حکایت دارد. این واحدها سالانه بیش از پنج هزار تن قارچ خوراکی تولید میکنند و سهم استان از تولید کشور به بیش از سه درصد رسیده است. همدان با این میزان تولید، جایگاه نهم کشور را در اختیار دارد و بیش از ۳۵۰ نفر نیز به صورت مستقیم در واحدهای تولیدی این بخش مشغول فعالیت هستند.
با وجود این ارقام، شرایط درون سالنهای تولید و روایت فعالان این حوزه، تصویری پیچیدهتر از وضعیت صنعت قارچ ارائه میدهد. تولید قارچ به کنترل دقیق دما، رطوبت، تهویه و کیفیت مواد اولیه وابسته است و کوچکترین اختلال در هر یک از این عوامل میتواند میزان برداشت و کیفیت محصول را کاهش دهد. به همین دلیل، تولیدکننده علاوه بر بازار فروش، باید به صورت شبانهروزی شرایط زیستی سالن را نیز مدیریت کند.
حسین شانهساز، یکی از تولیدکنندگان قارچ در همدان، اقلیم استان را دارای دو وجه متفاوت برای فعالان این بخش میداند. به گفته او، ارتفاع همدان از سطح دریا و خنکای دامنه الوند در فصل تابستان یک مزیت مهم محسوب میشود، زیرا تولیدکنندگان برای رساندن دمای سالنها به حدود ۱۸ درجه سانتیگراد، انرژی کمتری نسبت به واحدهای مستقر در استانهای گرمتر مصرف میکنند.
این مزیت در ماههای سرد سال میتواند به یک چالش جدی تبدیل شود. سرمای زمستان همدان نیاز واحدها به مصرف گاز و تجهیزات گرمایشی را افزایش میدهد و سالنهایی که از عایقبندی مناسب برخوردار نیستند، با اتلاف شدید انرژی مواجه میشوند. در چنین شرایطی ممکن است بخش قابل توجهی از درآمد یک دوره تولید، صرف پرداخت هزینه حاملهای انرژی شود.
نوسازی سالنها، اصلاح عایقبندی و استفاده از تجهیزات جدید میتواند بخشی از مصرف انرژی را کاهش دهد، اما تأمین سرمایه لازم برای اجرای این طرحها از توان بسیاری از تولیدکنندگان کوچک خارج است. افزایش هزینه تجهیزات و دشواری دسترسی به منابع مالی، موجب شده برخی واحدها همچنان با امکانات قدیمی فعالیت کنند و هزینه بیشتری برای حفظ شرایط مناسب سالن بپردازند.
چالش مهم دیگر به تأمین کمپوست بازمیگردد. قارچ برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی، در بستری تخصصی و تحت شرایط کاملا کنترلشده تولید میشود و کیفیت کمپوست تأثیر مستقیمی بر مقدار و کیفیت برداشت دارد. فعالان این حوزه، تولید قارچ را فعالیتی صنعتی و زیستی میدانند که موفقیت در آن به کیفیت مواد اولیه و مدیریت دقیق دوره پرورش وابسته است.
رضا اسدی، یکی دیگر از فعالان این حوزه، تأمین کمپوست باکیفیت را از مهمترین مشکلات تولیدکنندگان همدانی عنوان میکند. به گفته او، با وجود آنکه همدان یکی از مناطق مهم تولید گندم به شمار میرود، زنجیره تولید مکانیزه و گسترده کمپوست در استان به اندازه نیاز واحدهای پرورش قارچ توسعه پیدا نکرده است.
این کمبود، برخی تولیدکنندگان را ناچار کرده است بخشی از کمپوست مورد نیاز خود را از استانهای دیگر تهیه کنند. انتقال کمپوست علاوه بر افزایش هزینه حملونقل، احتمال افت کیفیت مواد اولیه در مسیر را نیز به همراه دارد. کاهش کیفیت کمپوست میتواند راندمان برداشت را پایین بیاورد و هزینه تمامشده هر کیلوگرم قارچ را افزایش دهد.
تولیدکنندگان همچنین از تغییر سریع قیمت نهادهها گلایه دارند. هزینه کمپوست، بذر، سموم، مواد ضدعفونیکننده، تجهیزات بستهبندی و انرژی ممکن است در فاصله کوتاهی تغییر کند، اما قیمت فروش قارچ لزوما متناسب با این افزایش بالا نمیرود. این ناهماهنگی، امکان برنامهریزی مالی و تعیین حاشیه سود را برای فعالان این بخش دشوار کرده است.
قیمت قارچ در بازار روزانه و براساس میزان عرضه و تقاضا تعیین میشود. در روزهایی که حجم محصول ورودی به بازار افزایش پیدا میکند، قیمت ممکن است به سرعت کاهش یابد. در چنین وضعیتی، تولیدکنندهای که هزینههای ثابت و متغیر خود را پیشاپیش پرداخت کرده است، ناچار میشود محصول را با قیمتی نزدیک یا حتی کمتر از هزینه تمامشده عرضه کند.
عمر کوتاه قارچ، قدرت چانهزنی تولیدکننده را بیش از پیش کاهش میدهد. قارچ تازه باید در مدت کوتاهی به بازار مصرف برسد و امکان نگهداری طولانیمدت آن بدون استفاده از تجهیزات مناسب وجود ندارد. تأخیر در فروش میتواند به افت کیفیت، تغییر رنگ، کاهش بازارپسندی و در نهایت افزایش ضایعات منجر شود.
نبود واحدهای کافی برای فرآوری، خشککردن و تولید کنسرو، یکی از حلقههای مفقوده زنجیره قارچ در همدان است. هنگامی که بازار محصول تازه با مازاد عرضه مواجه میشود، صنایع تبدیلی میتوانند بخشی از تولید را جذب و به محصولاتی با ماندگاری بیشتر تبدیل کنند. فقدان این زیرساختها سبب شده است بیشتر قارچ استان به صورت تازه و خام عرضه شود.
خامفروشی، تولیدکننده را در برابر واسطهها آسیبپذیر میکند. قارچکار به دلیل نگرانی از فساد سریع محصول، گاهی ناچار است تولید خود را با قیمت پیشنهادی خریداران عمده واگذار کند. در این چرخه، بخش اصلی سود میتواند به حلقههای واسطهگری و توزیع برسد، در حالی که تولیدکننده مسئولیت و ریسک اصلی فعالیت را بر عهده دارد.
بستهبندی استاندارد نیز نقش تعیینکنندهای در حفظ کیفیت و افزایش ماندگاری قارچ دارد. بستهبندی مناسب از آسیب فیزیکی به محصول جلوگیری میکند، ظاهر آن را برای مشتری حفظ میکند و امکان عرضه در فروشگاهها و بازارهای گستردهتر را فراهم میسازد. ضعف در این بخش میتواند موجب افزایش ضایعات و کاهش قدرت رقابت محصول شود.
بهروز فروزانفر، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، بستهبندی مناسب را یکی از عوامل اصلی ماندگاری و بازارپسندی قارچ میداند. به گفته او، استفاده از بستهبندی استاندارد افزون بر حفظ کیفیت محصول در چرخه توزیع، به رشد فروش و کاهش ضایعات کمک میکند.
موقعیت جغرافیایی همدان و نزدیکی آن به مسیرهای منتهی به مرزهای غربی، ظرفیت قابل توجهی برای صادرات قارچ ایجاد کرده است. با این حال، صادرات محصول تازه به رعایت استانداردهای بهداشتی، بستهبندی حرفهای، حملونقل سردخانهای و فعالیت شرکتهای تخصصی نیاز دارد؛ امکاناتی که به گفته تولیدکنندگان هنوز به شکل منسجم در اختیار این صنعت قرار نگرفته است.
نبود شرکتهای تخصصی صادراتی باعث شده بخش مهمی از این فرصت بالقوه بدون استفاده باقی بماند. قارچ همدان میتواند علاوه بر بازار داخلی، در بازار کشورهای همسایه نیز عرضه شود، اما ورود پایدار به بازارهای خارجی نیازمند کیفیت یکنواخت، بستهبندی قابل رقابت و برنامه مشخص برای بازاریابی و حمل محصول است.
تولید فعلی قارچ در همدان بیش از تقاضای مصرفی درون استان اعلام شده و بخشی از محصول به استانهای دیگر ارسال میشود. این وضعیت نشان میدهد توسعه بازار مصرف محلی نیز باید در کنار افزایش ظرفیت تولید مورد توجه قرار گیرد. رشد تولید بدون گسترش بازار میتواند به افزایش عرضه، کاهش قیمت و فشار بیشتر بر واحدهای تولیدی منجر شود.
معرفی ارزش غذایی قارچ و گسترش مصرف آن در میان خانوادهها یکی از راهکارهای تقویت بازار داخلی است. هنوز این محصول در سبد غذایی بسیاری از خانوارها جایگاه ثابتی ندارد و اطلاعرسانی درباره روشهای مصرف، ویژگیهای غذایی و تنوع کاربرد آن میتواند تقاضای بازار را افزایش دهد.
تورم نهادهها و نبود ثبات در قیمت فروش، از سوی مسئولان بخش کشاورزی نیز بهعنوان مهمترین دغدغه تولیدکنندگان شناخته شده است. تغییر مداوم هزینه مواد اولیه، برنامهریزی برای دورههای آینده تولید را دشوار میکند و ممکن است برخی واحدهای کوچک را به کاهش ظرفیت یا توقف فعالیت وادار کند.
برنامه حمایتی اعلامشده برای این حوزه، بر حفظ واحدهای فعال، تثبیت اشتغال موجود و تکمیل واحدهای در حال ساخت متمرکز است. ورود واحدهای جدید به چرخه تولید میتواند ظرفیت اسمی استان را افزایش دهد، اما فعالان این صنعت معتقدند توسعه تولید باید همزمان با ایجاد صنایع تبدیلی، زیرساخت بستهبندی و بازارهای جدید انجام شود.
ارائه تسهیلات کمبهره برای نوسازی سالنها، بهبود سیستمهای گرمایشی و سرمایشی، اصلاح عایقبندی و خرید تجهیزات بستهبندی میتواند بخشی از مشکلات را کاهش دهد. همچنین ایجاد یک زنجیره کامل از تولید کمپوست تا فرآوری و صادرات، قدرت رقابت واحدهای قارچ استان را افزایش خواهد داد.
تجربه تولیدکنندگان همدانی و دانش بومی شکلگرفته در سالهای فعالیت، از مهمترین سرمایههای این صنعت است. بسیاری از واحدها با وجود نوسانات اقتصادی، افزایش هزینهها و دشواری فروش، همچنان فعالیت خود را ادامه دادهاند و توانستهاند جایگاه همدان را در میان استانهای تولیدکننده حفظ کنند.
با این حال، ادامه مسیر تنها با تکیه بر تلاش تولیدکنندگان امکانپذیر نیست. صنعت قارچ برای عبور از خامفروشی و رسیدن به سودآوری پایدار به سرمایهگذاری در زنجیره ارزش نیاز دارد. ایجاد واحدهای خشککن، کارخانههای فرآوری، خطوط تولید کنسرو، سردخانه و مراکز بستهبندی میتواند عمر اقتصادی محصول را افزایش داده و فشار فروش فوری را از دوش قارچکاران بردارد.
جذب سرمایهگذاران جدید و ارائه مشوقهای هدفمند، زمینه تکمیل این زنجیره را فراهم میکند. در صورت توسعه صنایع وابسته، مازاد تولید به جای ورود یکباره به بازار تازهخوری، در بخش فرآوری جذب خواهد شد و تولیدکننده ناچار نیست محصول خود را در زمان اشباع بازار با قیمت پایین بفروشد.
صنعت قارچ همدان در نقطهای قرار دارد که میتواند با برنامهریزی دقیق به یکی از برندهای مهم منطقه تبدیل شود، اما ادامه روند فعلی، واحدها را با حاشیه سود محدود و ریسک بالا مواجه میکند. اقلیم مناسب، تجربه تولیدکنندگان، ظرفیت تولید و دسترسی جغرافیایی به بازارهای غرب کشور، مزیتهایی هستند که باید با زیرساختهای مناسب تکمیل شوند.
رهاورد این وضعیت آن است که نبود صنایع فرآوری و بستهبندی استاندارد، قارچ همدان را به محصولی با فروش خام و عمر کوتاه تبدیل کرده است. تکمیل زنجیره تولید، حمایت از نوسازی واحدها، تثبیت بازار نهادهها، ایجاد مسیر صادرات و فرهنگسازی برای افزایش مصرف داخلی میتواند مسیر این صنعت را از دغدغههای روزمره به سوی تولید پایدار و سودآور تغییر دهد.
خبرنگار: نازنین مولائیمنظر
انتهای پیام/
نظر شما