به‌نام آنکه راه از چاه نمایان ساخت و چراغ خرد در جان آدمی برافروخت.

اگر ایران‌ِ جان را دوست داری/ اگر این مهربان را دوست داری؛

تو با اندیشه‌ات یاریگرش باش/ اگر این بیکران را دوست داری.

در روزگاری که تحولات سیاسی و اجتماعی با سرعتی بی‌سابقه رخ می‌دهد و فضای عمومی بیش از هر زمان دیگری تحت‌تأثیر شبکه‌های اجتماعی، روایت‌های متنوع و تحلیل‌های گاه غیرتخصصی قرار گرفته است، نقش صاحبان دانش در تبیین واقعیت‌ها و تقویت گفت‌وگوی عقلانی بیش از گذشته اهمیت یافته است. در چنین شرایطی، دانش‌آموختگان علوم سیاسی نمی‌توانند تنها به آموخته‌های دانشگاهی بسنده کنند؛ زیرا جامعه امروز، بیش از مدرک، به اندیشه، تحلیل و مسئولیت‌پذیری آنان نیاز دارد.

دانش‌آموخته علوم سیاسی بودن، صرفا دریافت یک مدرک دانشگاهی یا گذراندن مجموعه‌ای از دروس تخصصی نیست؛ بلکه پذیرش یک مسئولیت مدنی (Civil Responsibility) و تعهد در برابر جامعه است. علوم سیاسی، دانش فهم سازوکارهای قدرت، حکومت، دولت، نهادهای اجتماعی و روابط میان مردم و ساختارهای سیاسی است. دانش‌آموخته علوم سیاسی باید بتواند تحلیل سیاسی ارائه دهد، مناسبات قدرت را بشناسد و در مسیر افزایش آگاهی عمومی و خرد جمعی گام بردارد.

اگر صاحبان اندیشه، پژوهشگران و تحلیل‌گران سیاسی سکوت کنند، عرصه سیاست هرگز خالی نمی‌ماند. این خلأ توسط نیروهایی پر خواهد شد که ممکن است بیشتر بر پایه سرمایه نمادین (Symbolic Capital)، شهرت اجتماعی یا قدرت رسانه‌ای حضور داشته باشند، نه الزاما بر پایه دانش تخصصی و شناخت علمی از سیاست.

در عصر سیاست رسانه‌ای (Mediatized Politics) و افکار عمومی شبکه‌ای (Networked Public Opinion)، گاهی شهرت جای تخصص را می‌گیرد و هیجان جای تحلیل را. هنگامی که اهل دانش از میدان گفت‌وگو کنار می‌روند، امکان گسترش پوپولیسم (Populism) یا عوام‌گرایی سیاسی، ساده‌سازی مسائل پیچیده و تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر احساسات به‌جای عقلانیت افزایش می‌یابد.

ای دانش‌آموخته علوم سیاسی؛ بی‌تفاوت نباش. قلم بردار، بنویس، تحلیل کن، نقد کن و پرسش ایجاد کن. رسالت تو تنها توصیف وضعیت موجود نیست؛ بلکه مشارکت در تولید دانش سیاسی (Political Knowledge Production)، تقویت گفت‌وگوی عمومی (Public Dialogue) و ارتقای فرهنگ سیاسی (Political Culture) جامعه است.

در همین معنا، امام‌علی(ع) در نهج‌البلاغه بر مسئولیت اهل دانش در برابر جامعه تأکید می‌کند: «وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَلَّا یُقَارُّوا عَلَی کِظَّةِ ظَالِمٍ وَلَا سَغَبِ مَظْلُومٍ: خداوند از اهل دانش پیمان گرفته است و بی‌تفاوت نمانند.» نهج‌البلاغه، خطبه ۳ (خطبه شقشقیه).

این سخن یادآور آن است که دانش، اگر از مسئولیت اجتماعی جدا شود، تنها مجموعه‌ای از اطلاعات خواهد بود؛ اما هنگامی که با دغدغه جامعه، عدالت‌خواهی و تلاش برای اصلاح همراه شود، به نیرویی برای آگاهی‌بخشی و ساختن آینده تبدیل می‌شود.

جامعه را هیچ نیروی بیرونی به‌جای ما نخواهد ساخت. سرنوشت سیاسی و اجتماعی هر ملت، حاصل کنش، انتخاب و مشارکت شهروندان آن است. این همان مفهوم عاملیت سیاسی (Political Agency) است؛ یعنی انسان‌ها و جوامع توانایی دارند در شکل دادن به آینده خود نقش ایفا کنند.

هر قلم، یک آجر است؛ آجری که در ساختن خانه‌ای مشترک به‌کار می‌رود. خانه‌ای به نام جامعه «ایران جان» که می‌توان آن را با دانش، نقد، اصلاح و اندیشه مستحکم‌تر کرد. اما ساختن این خانه بدون آگاهی سیاسی (Political Consciousness) امکان‌پذیر نیست؛ و این آگاهی از مسیر پژوهش، مطالعه، گفت‌وگو و قلم اندیشمندان علوم سیاسی جریان پیدا می‌کند.

ممکن است دیدگاه تو با دیگری متفاوت باشد؛ ممکن است مکاتب فکری متفاوتی مانند لیبرالیسم (Liberalism/ آزادی‌خواهی)، محافظه‌کاری (Conservatism/ سنت‌گرایی سیاسی)، سوسیال‌دموکراسی (Social Democracy/ عدالت اجتماعی همراه با دموکراسی) یا دیگر رویکردهای فکری، تحلیل‌های متفاوتی ارائه دهند. اما تفاوت اندیشه‌ها نباید مانع ساختن جامعه شود. اساس کثرت‌گرایی سیاسی (Political Pluralism) پذیرش تفاوت‌ها و تبدیل اختلاف نظر به گفت‌وگوی سازنده است.

هدف نهایی علوم سیاسی، صرفا شناخت قدرت نیست؛ بلکه تلاش برای فهم بهتر جامعه، دفاع از عقلانیت، تقویت عدالت، گسترش آزادی‌های مسئولانه و حرکت به سوی حکمرانی خوب (Good Governance) است. دانش‌آموخته علوم سیاسی؛ امروز جامعه بیش از هر زمان دیگری به حضور آگاهانه تو نیاز دارد. نه برای تحمیل یک عقیده، بلکه برای تقویت اندیشه، گسترش آگاهی و دفاع از عقلانیت سیاسی (Political Rationality).

برخیز؛ بنویس، تحلیل کن، نقد کن و پرسش بیافرین.

جامعه را دیگران برای ما نخواهند ساخت؛ ایران، با آجرهای اندیشه، دانش و قلم ما استوارتر خواهد شد.

منصور غلامیان، کارشناسی‌ارشد علوم سیاسی دانشگاه شیراز*

انتهای یادداشت/