به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ میراث فرهنگی همدان سال‌هاست میان دو واقعیت متضاد قرار گرفته است؛ از یک سو استانی با پیشینه‌ای چند هزار ساله که نام آن با هگمتانه، آرامگاه‌ها، بازار تاریخی، روستاهای دارای بافت ارزشمند و صنایع‌دستی گره خورده و از سوی دیگر محدودیت منابع مالی، فرسودگی بناها و فاصله میان ظرفیت‌های تاریخی با درآمد واقعی حاصل از گردشگری.

مسئله اصلی حفاظت از میراث فرهنگی دیگر فقط مرمت چند بنای قدیمی نیست؛ موضوع، چگونگی تبدیل تاریخ به یک جریان زنده اقتصادی و اجتماعی است. تجربه بسیاری از مناطق تاریخی جهان نشان داده است که بناهای تاریخی زمانی پایدار می‌مانند که از یک اثر صرفاً محافظت‌شده به فضایی دارای کارکرد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تبدیل شوند؛ جایی که ساکنان محلی خود را ذی‌نفع حفظ آن بدانند.

همدان یکی از معدود شهرهای ایران است که تاریخ شهری آن به دوره‌های پیش از اسلام بازمی‌گردد و ظرفیت‌های آن تنها به مرکز استان محدود نیست. ملایر با خانه‌ها و باغ‌های تاریخی، نهاوند با پیشینه تمدنی، تویسرکان با بافت روستایی و طبیعی ارزشمند و دیگر شهرستان‌ها، هر کدام بخشی از سرمایه فرهنگی استان را در اختیار دارند. اما پراکندگی این ظرفیت‌ها باعث شده نگاه توسعه‌ای به میراث فرهنگی نیازمند برنامه‌ای فراتر از حفاظت اداری باشد.

هزینه نگهداری آثار تاریخی در سال‌های اخیر افزایش یافته و بسیاری از بناها برای حفظ وضعیت موجود نیازمند منابع مالی مستمر هستند. در چنین شرایطی، اتکا صرف به اعتبارات دولتی نه در همدان و نه در بسیاری از استان‌های دارای میراث گسترده، پاسخگوی همه نیازها نیست. راهکار اساسی، ایجاد مدلی است که در آن مردم، مالکان بناهای تاریخی، سرمایه‌گذاران، تشکل‌های تخصصی و فعالان گردشگری در فرآیند حفاظت نقش داشته باشند.

بخش مهمی از چالش میراث فرهنگی همدان به املاک تاریخی دارای مالکیت خصوصی بازمی‌گردد. بسیاری از خانه‌های قدیمی زمانی حفظ خواهند شد که مالک آن‌ها احساس کند نگهداری و مرمت بنا علاوه بر ارزش فرهنگی، توجیه اقتصادی نیز دارد. تبدیل خانه‌های تاریخی به اقامتگاه بوم‌گردی، فضاهای فرهنگی، کارگاه صنایع‌دستی، موزه‌های خصوصی یا مراکز تجربه گردشگری می‌تواند میان حفظ اصالت بنا و ایجاد درآمد پیوند ایجاد کند.

البته اقتصادی‌کردن میراث فرهنگی به معنای تجاری‌سازی بدون ضابطه نیست. تجربه برخی شهرهای تاریخی نشان داده است که توسعه گردشگری بدون توجه به هویت محلی می‌تواند به تغییر چهره بافت‌های قدیمی، افزایش فشار بر ساکنان و کاهش اصالت تاریخی منجر شود. مسیر درست برای همدان، ایجاد تعادل میان حفاظت، زندگی روزمره مردم و بهره‌برداری اقتصادی است.

نقش تشکل‌های مردمی در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. انجمن‌های میراث فرهنگی، گروه‌های گردشگری، فعالان صنایع‌دستی و حتی کنشگران فضای مجازی می‌توانند حلقه ارتباطی میان مردم، مدیریت شهری و نهادهای متولی باشند. معرفی ظرفیت‌های کمتر دیده‌شده شهرستان‌ها، جذب گردشگر، آموزش جوامع محلی و کمک به شناسایی فرصت‌های سرمایه‌گذاری، بخشی از کارکردهایی است که از این شبکه اجتماعی انتظار می‌رود.

همدان در شرایطی به توسعه گردشگری فرهنگی فکر می‌کند که رقابت میان شهرهای تاریخی کشور افزایش یافته است. شهرهایی که توانسته‌اند روایت تاریخی خود را به تجربه گردشگری تبدیل کنند، تنها بر تعداد آثار ثبت‌شده تکیه نکرده‌اند؛ بلکه مسیر بازدید، خدمات گردشگری، رویدادهای فرهنگی، صنایع خلاق و حضور جامعه محلی را در کنار هم قرار داده‌اند.

در این میان، هگمتانه به عنوان یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخی همدان، تنها یک محوطه باستانی نیست؛ بلکه می‌تواند محور شکل‌گیری یک زنجیره اقتصادی پیرامون گردشگری تاریخی باشد. اما چنین ظرفیتی زمانی به توسعه منجر می‌شود که اقامت، حمل‌ونقل، صنایع‌دستی، فروش محصولات محلی و خدمات گردشگری نیز هم‌زمان رشد کنند.

یکی از مسائل مهم در توسعه میراث فرهنگی همدان، تمرکز بیش از اندازه نگاه‌ها بر مرکز استان است. در حالی که شهرستان‌های مختلف استان ظرفیت‌هایی دارند که می‌توانند مقصدهای مکمل گردشگری ایجاد کنند. توزیع گردشگر میان شهرستان‌ها می‌تواند علاوه بر کاهش فشار بر یک نقطه خاص، درآمد گردشگری را به مناطق بیشتری منتقل کند و به اقتصاد روستایی نیز کمک کند.

تجربه استان‌های موفق در حوزه گردشگری فرهنگی نشان می‌دهد که شکل‌گیری شبکه میان دولت، مردم و بخش خصوصی یک ضرورت است، نه یک انتخاب. دستگاه‌های اجرایی می‌توانند زمینه قانونی، حمایتی و نظارتی را فراهم کنند، اما حفاظت پایدار زمانی اتفاق می‌افتد که جامعه محلی احساس کند میراث تاریخی بخشی از سرمایه زندگی امروز اوست.

آینده میراث فرهنگی همدان در پنج تا ۱۰ سال آینده به یک تصمیم مهم وابسته است؛ اینکه آیا آثار تاریخی صرفاً به عنوان هزینه‌های نگهداری دیده می‌شوند یا به عنوان دارایی‌هایی که می‌توانند اشتغال، گردشگری و هویت اجتماعی تولید کنند. اگر مشارکت مردم، سرمایه‌گذاری مسئولانه و برنامه‌ریزی شهرستان‌محور جدی گرفته شود، میراث چند هزار ساله همدان می‌تواند به یکی از موتورهای اقتصاد فرهنگی استان تبدیل شود.

در غیر این صورت، فاصله میان ارزش تاریخی آثار و توان حفاظت از آن‌ها بیشتر خواهد شد. میراث فرهنگی زمانی زنده می‌ماند که از پشت دیوارهای بسته خارج شود و دوباره به زندگی مردم بازگردد؛ زیرا هیچ بنای تاریخی تنها با اعتبار مالی حفظ نمی‌شود، بلکه با تعلق اجتماعی و احساس مالکیت جمعی ماندگار خواهد شد.

خبرنگار: نازنین مولائی‌منظر

انتهای پیام./