به گزارش خبرنگار علم و فناوری ایسکانیوز؛ حضور دانشگاه‌های چین در کشورهای دیگر صرفاً با هدف ارائه آموزش به دانشجویان خارجی دنبال نمی‌شود؛ بلکه تربیت نیروی انسانی مورد نیاز کشورهای میزبان، پاسخ به نیازهای علمی و فناورانه آنها، ایجاد پیوندهای پایدار میان دانشگاه‌ها و صنایع، گسترش همکاری‌های علمی و فرهنگی و تقویت جایگاه بین‌المللی آموزش عالی چین از جمله اهدافی است که در سیاست‌های این کشور دیده می‌شود. در برخی نمونه‌ها نیز، ایجاد مؤسسات دانشگاهی با پروژه‌های اقتصادی و زیرساختی چین در کشور میزبان پیوند خورده است؛ به‌گونه‌ای که دانشگاه می‌تواند همزمان محلی برای انتقال دانش و فناوری و تربیت نیروی متخصص برای اقتصاد منطقه باشد.

گسترش این مدل به‌ویژه در آسیای مرکزی، جایی که چین روابط اقتصادی و زیرساختی خود را توسعه داده، نشان می‌دهد آموزش عالی برای پکن تنها یک حوزه آموزشی نیست و می‌تواند بخشی از شبکه گسترده‌تر همکاری‌های علمی، اقتصادی و انسانی این کشور با سایر کشورها باشد.

دانشگاه‌های چین به ازبکستان رفتند

چند روز پیش دانشگاه تربیت معلم لیائونینگ (Liaoning Normal University) از افتتاح یک پردیس جدید در خیوه، واقع در منطقه خوارزم ازبکستان، خبر داد. این دانشگاه این پردیس را به ‌صورت مشترک با وزارت آموزش عالی، علوم و نوآوری ازبکستان و دانشگاه دولتی اورگنج راه‌اندازی کرده است.

افتتاح اخیر یک پردیس شعبه در ازبکستان نشان می‌دهد دانشگاه‌های چین توجه بیشتری به ایجاد ظرفیت‌های آموزش عالی خود در خارج از مرزهای این کشور پیدا کرده‌اند و همچنین چشم‌انداز دانشگاه‌های کشور در حال تغییر به آموزش فرامرزی در آسیای مرکزی و جاه‌طلبی‌های چین برای گسترش حضور دانشگاه‌هایش در خارج از کشور است.

در ماه‌های اخیر، بحث‌های زیادی درباره تحولات جدید آموزش فرامرزی در چین مطرح شده است؛ با این حال، توجه نسبتاً کمی به ارائه برنامه‌های آموزش فرامرزی تحت رهبری چین در خارج از این کشور و گسترش بین‌المللی دانشگاه‌های چینی شده است.

این پردیس جدید ظرفیت پذیرش حداکثر ۲ هزار دانشجو را خواهد داشت و رشته‌هایی مانند مدیریت گردشگری، کسب‌وکار بین‌الملل، هوش مصنوعی و زبان و فرهنگ چینی در آن ارائه می‌شود. دولت ازبکستان نیز ۱۴۰ میلیارد سوم ازبکستان، معادل حدود ۱۱/۸ میلیون دلار، برای ساخت این پردیس اختصاص داده است.

ترکیب رشته‌های ارائه‌شده در پردیس خیوه نشان می‌دهد که حضور دانشگاه چینی صرفاً به انتقال الگوی آموزشی چین محدود نیست و می‌تواند با نیازهای اقتصادی و بازار کار کشور میزبان نیز هماهنگ شود. مدیریت گردشگری و کسب‌وکار بین‌الملل با ظرفیت‌های اقتصادی و ارتباطات تجاری منطقه ارتباط دارند، در حالی که هوش مصنوعی به نیازهای فناورانه پاسخ می‌دهد. آموزش زبان و فرهنگ چینی نیز می‌تواند ارتباطات انسانی و اقتصادی میان چین و ازبکستان را تسهیل کند.

آموزش فرامرزی، به‌ویژه ایجاد پردیس‌های شعبه بین‌المللی، در سراسر آسیای مرکزی به‌ طور فزاینده‌ای برای افزایش ظرفیت آموزش عالی، ارتقای کیفیت و توسعه مهارت‌های مورد نیاز جمعیت رو به رشد منطقه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در ازبکستان، تعداد مؤسسات آموزش عالی بین‌المللی به‌سرعت افزایش یافته و این کشور اکنون پس از چین و امارات متحده عربی، سومین مرکز بزرگ پردیس‌های شعبه بین‌المللی در جهان محسوب می‌شود. داده‌های آموزش عالی این کشور در سال ۲۰۲۶، فعالیت ۳۵ مؤسسه خارجی از کشورهایی مانند کره جنوبی، هند، روسیه و بریتانیا را ثبت کرده‌اند.

بیشتر این مؤسسات در شهر تاشکند و منطقه تاشکند متمرکز هستند و تنها تعداد محدودی از آنها در سایر نقاط کشور، از جمله فرغانه، اندیجان و سمرقند، فعالیت می‌کنند. پردیس جدید خیوه از این نظر اهمیت دارد که نه‌تنها ظرفیت آموزش فرامرزی ازبکستان را افزایش می‌دهد، بلکه این مدل را از مراکز اصلی آموزش عالی کشور فراتر می‌برد و در عین حال یک دانشگاه چینی را نیز وارد این فضای آموزشی می‌کند.

پردیس جدید خیوه را نمی‌توان یک تحول منفرد دانست؛ این پروژه بخشی از حضور کوچک اما رو به رشد دانشگاه‌های چین در خارج از کشور است.

پردیس برنامه‌ریزی‌شده دانشگاه شیان شی‌یائو در ازبکستان (Xi’an Shiyou University) نمونه دیگری از نحوه اجرای این اولویت‌های راهبردی گسترده‌تر است. این پردیس که قرار است دانشگاه نفت چین و ازبکستان (China-Uzbekistan Petroleum University) نام داشته باشد، به‌ صورت مشترک با دانشگاه دولتی سمرقند و شرکت سرمایه‌گذاری بین‌المللی داتانگ ازبکستان توسعه می‌یابد؛ شرکتی که زیرمجموعه محلی شرکت دولتی انرژی چین داتانگ (China Datang Corporation) است.

این پردیس بر آموزش مرتبط با انرژی تمرکز خواهد داشت. از سوی دیگر، نخستین پروژه انرژی‌های تجدیدپذیر شرکت داتانگ در خارج از چین که در ازبکستان اجرا شده نیز نشان‌دهنده اهمیت فزاینده آسیای مرکزی برای امنیت انرژی چین است.

این تحولات همزمان با گسترش سریع سرمایه‌گذاری چین در سراسر آسیای مرکزی، به‌ویژه در حوزه‌های انرژی و زیرساخت، رخ می‌دهد.

در منطقه خوارزم ازبکستان، جایی که پردیس جدید خیوه در آن ایجاد می‌شود، سرمایه‌گذاری چین نیز در حال افزایش است. این استان اکنون میزبان ۳۸ پروژه بزرگ با پشتیبانی سرمایه‌گذاران چینی به ارزش مجموع ۲.۳۴۳ میلیارد دلار است.

این پروژه‌ها به نیروی انسانی متخصص دارای مهارت‌های فنی مرتبط و توانایی زبان چینی نیاز دارند؛ موضوعی که نقش روشنی برای مؤسساتی مانند پردیس جدید خیوه ایجاد می‌کند.

در سطح جهانی، آموزش فرامرزی در حال حرکت به سمت مدلی است که در آن ارتباط بسیار نزدیک‌تری با توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهای میزبان پیدا می‌کند و مدل چین نمونه‌ای از چگونگی تحقق این رویکرد است.

دانشگاه‌های چینی بیش از گذشته بخشی از روابط اقتصادی گسترده‌تر این کشور با سایر کشورها می‌شوند و الگویی از آموزش فرامرزی شکل می‌دهند که ارتباط نزدیکی با کشورهایی دارد که چین در آنها منافع تجاری و راهبردی ایجاد کرده است.

با توسعه این مدل، گسترش آموزش فرامرزی درون‌آسیایی (Intra-Asian TNE) نیز به بخش مهم‌تری از چشم‌انداز جهانی آموزش فرامرزی تبدیل خواهد شد.

ردپای دانشگاه‌های چین در کشورهای جهان

آموزش فرامرزی تحت رهبری چین اکنون شکل‌های مختلفی دارد. تعداد محدودی پردیس شعبه جامع نیز ایجاد شده است. برای نمونه، دانشگاه سوچو (Soochow University) در سال ۲۰۱۲ در لائوس فعالیت خود را آغاز کرد. همچنین دانشگاه شیامن مالزی (Xiamen University Malaysia) در سال ۲۰۱۵ افتتاح شد و نخستین پردیس شعبه خارج از کشور بود که توسط یک دانشگاه چینی عضو طرح دوگانه درجه یک (Double First-Class Initiative) ایجاد شد.

مالزی؛ دانشگاه شیامن چین (Xiamen University Malaysia)

این مهم‌ترین و روشن‌ترین نمونه از دانشگاه‌های چین در کشرهای خارجی است. دانشگاه شیامن در مالزی یک پردیس مستقل ایجاد کرده که فعالیتش را از ۲۰۱۴ آغاز کرد. خود دانشگاه شیامن آن را اولین پردیس خارجی یک دانشگاه معتبر چینی معرفی می‌کند. اکنون بیش از ۹ هزار و ۱۰۰ دانشجو از ۴۸ کشور و منطقه در آن تحصیل می‌کنند.

لائوس

دانشگاه سوچو نیز در لائوس یک مؤسسه آموزش عالی راه‌اندازی کرد که نخستین دانشجویانش را در سال ۲۰۱۲ پذیرفت. این مورد از نخستین نمونه‌های حضور مستقیم دانشگاه‌های چینی در خارج از کشور محسوب می‌شود.

تایلند

دانشگاه اقتصاد و دارایی یون‌نان (Yunnan University of Finance and Economics) با دانشگاه Rangsit تایلند همکاری کرده و YUFE Business School را در بانکوک ایجاد کرده است؛ این مؤسسه در سال ۲۰۱۴ از سوی وزارت آموزش تایلند تأیید شد.

ژاپن

دانشگاه زبان و فرهنگ پکن (Beijing Language and Culture University) نیز با شرکت ژاپنی ISI، BLCU Tokyo College را ایجاد کرد که در سال ۲۰۱۵ راه‌اندازی شد.

قزاقستان

دانشگاه زبان و فرهنگ پکن یک پردیس در آستانه قزاقستان دارد که در سال ۲۰۲۴ افتتاح شد. همچنین دانشگاه Northwestern Polytechnical University یک شعبه در آلماتی راه‌اندازی کرده است. این‌ها نشان می‌دهند که آسیای مرکزی به یکی از مناطق مهم گسترش آموزش عالی چین تبدیل شده است.

بوداپست

دانشگاه فودان (Fudan University) چین هم در سال ۲۰۱۹ با دولت مجارستان برای ایجاد یک پردیس جدید در بوداپست تفاهم‌نامه امضا کرد. طبق اعلام رسمی فودان، قرار بود مجارستان زمین، امکانات آموزشی و پژوهشی و پشتیبانی حقوقی و اداری را فراهم کند و فودان نیز رشته‌های متناسب با نیازهای اروپا و برنامه‌های پژوهشی و نوآوری را ارائه دهد.

گفتنی است که همه این موارد دقیقاً «دانشگاه مستقل» به معنای دانشگاه کامل نیستند؛ بعضی «پردیس شعبه‌ای»، بعضی «مؤسسه مشترک» و بعضی «دانشکده/کالج مشترک» هستند.

آموزش عالی بین‌المللی به‌مثابه دیپلماسی دانش: نقش دانشگاه‌های چین در ابتکار کمربند و جاده

دانشگاه‌های چین به ‌عنوان یکی از بازیگران مهم در روابط بین‌الملل این کشور، به ‌طور فعال در پروژه‌های توسعه بین‌المللی چین در مسیرهای «ابتکار کمربند و جاده» (Belt and Road Initiative - BRI) مشارکت داشته‌اند.

در این مطالعه، از سه دانشگاه چینی دعوت شده است تا پروژه‌های آموزشی مشترک خود را با سه منطقه در حال توسعه جهان، یعنی آسیای مرکزی، جنوب شرق آسیا و آفریقا، تشریح کنند.

این پژوهش با استفاده از مفهوم دیپلماسی دانش (Knowledge Diplomacy) به ‌عنوان چارچوب نظری، سه مورد مذکور را بررسی می‌کند و هدف آن توصیف و ارزیابی نقش دانشگاه‌های چین در برنامه‌های ابتکار کمربند و جاده در پاسخ به نیازهای فوری نیروی انسانی متخصص در صنایع کلیدی زیرساختی و انرژی در کشورهای جنوب جهانی است.

کمربند و جاده؛ مسیری برای توسعه آموزش عالی

ابتکار کمربند و جاده که یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی چین در قرن جدید به شمار می‌رود، در سال ۲۰۱۳ از سوی دولت چین به‌عنوان یک راهبرد توسعه زیرساختی جهانی آغاز شد تا چین را به مناطق در حال توسعه دیگر متصل کند.

تا سال ۲۰۲۳، ابتکار کمربند و جاده با بیش از ۱۵۰ کشور در آسیا، آفریقا و اروپا همکاری کرده بود؛ کشورهایی که در مجموع نزدیک به ۷۵ درصد جمعیت جهان و بیش از ۵۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل می‌دهند.

برای تأمین مالی طیف گسترده‌ای از پروژه‌های زیرساختی، بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا در سال ۲۰۱۵ تأسیس شد و به کشورهای نیازمند وام ارائه می‌کند. مقر این بانک در چین قرار دارد و در حال حاضر ۱۰۶ عضو دارد که شامل ۴۲ عضو در آسیا، ۲۶ عضو در اروپا، ۲۱ عضو در آفریقا، ۸ عضو در اقیانوسیه، ۸ عضو در آمریکای جنوبی و یک عضو در آمریکای شمالی است.

هدف اعلام‌شده ابتکار کمربند و جاده، پر کردن شکاف زیرساختی، افزایش اتصال منطقه‌ای، بهبود روابط تجاری در مناطق در حال توسعه و در نهایت ایجاد موتور جدیدی برای رشد اقتصاد جهانی است.

به دلیل ساختار حکمرانی متمرکزتر، رویکرد چین به بین‌المللی‌سازی آموزش عالی، رویکردی با هماهنگی ملی است. دولت چین نقش پررنگی در هدایت فعالیت‌های بین‌المللی نهادهای مختلف چینی دارد و اهداف بین‌المللی‌سازی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی این کشور نیز بازتاب‌دهنده اهداف و اولویت‌های ملی است.

ابتکار کمربند و جاده شامل محورهای مشخصی برای همکاری در حوزه آموزش عالی نیز می‌شود. با این حال، در ادبیات موجود، درباره شیوه‌های مشخصی که دانشگاه‌های چین برای حمایت از راهبرد کمربند و جاده این کشور بسیج شده‌اند، دانش محدودی وجود دارد و این پژوهش تلاش می‌کند این خلأ را پر کند.

دیپلماسی دانش

۲ واژه در ادبیات چینی‌ها وجود دارد که برای نقش آموزش عالی در روابط بین‌الملل ساخته شده‌اند و باید میان آنها تمایز قائل شد:

قدرت دانش (Knowledge Power) و دیپلماسی دانش (Knowledge Diplomacy).

قدرت دانش به هدف دستیابی به رهبری و سلطه جهانی در حوزه دانش اشاره دارد؛ در حالی که دیپلماسی دانش به دنبال یافتن راه‌حل برای چالش‌های جهانی است.

برخی کشورهای غربی نسبت به افزایش نفوذ چین از طریق ابتکار کمربند و جاده در سراسر جهان، به‌ویژه در کشورهای جنوب جهانی، ابراز نگرانی کرده‌اند و چین را متهم کرده‌اند که برای کشورهای در حال توسعه «تله بدهی» (debt trap) ایجاد می‌کند.

از دیدگاهی منفی‌تر، ابتکار کمربند و جاده چین به‌ عنوان اقدامی نواستعماری و امپریالیستی در حوزه اقتصاد تلقی شده و آموزش دانشجویان بین‌المللی در چین نیز به‌عنوان تلاشی از سوی این کشور برای افزایش قدرت نرم درک شده است.

قدرت نرم مفهومی است که به توانایی یک کشور برای تأمین منافع ملی خود از طریق تأثیرگذاری بر رفتار کشورهای دیگر با استفاده از جذب و اقناع، به‌جای اقدام نظامی یا اجبار اقتصادی، اشاره دارد.

پنهان نیست که بین‌المللی‌سازی آموزش عالی به‌عنوان ابزاری برای افزایش مزیت اقتصادی و نفوذ سیاسی یک کشور مورد استفاده قرار گرفته است.

پژوهشگران همچنین فعالیت‌های بین‌المللی آموزش عالی را مورد انتقاد قرار داده‌اند؛ زیرا این فعالیت‌ها به‌طور فزاینده‌ای تحت تأثیر انگیزه‌های سود اقتصادی قرار گرفته‌اند، نه سیاست‌های دولتی یا حسن نیت.

این تحولات نئولیبرال در آموزش عالی دست‌کم تا حدی در شکل‌گیری بسیاری از چالش‌های مشترک جهانی که امروز با آنها مواجه هستیم، نقش داشته‌اند؛ از جمله گرمایش جهانی، نابرابری توسعه‌ای، بحران پناهجویان و جدیدترین همه‌گیری جهانی.

از جامعه آموزش بین‌المللی خواسته شده است از پارادایم «قدرت» ــ چه قدرت نرم و چه قدرت دانش ــ که در منافع شخصی و رقابت‌پذیری نمود پیدا می‌کند، فاصله بگیرد؛ زیرا این رویکرد برای مقابله با مسائل مشترک جهانی مانند فقر، همه‌گیری‌ها، تروریسم، محیط زیست و بحران اقلیمی مفید نیست.

بسیاری از پژوهشگران انتقادی حوزه بین‌المللی‌سازی آموزش عالی، با تأمل در تجربه‌های گذشته آموزش عالی جهانی، در قرن جدید از مفهوم دیپلماسی دانش حمایت کرده‌اند؛ رویکردی جدید برای درک نقش آموزش عالی بین‌المللی در تقویت روابط میان کشورها و مقابله با چالش‌های مشترک جهانی.

دیپلماسی دانش برخلاف قدرت نرم یا قدرت دانش، مفهومی مبتنی بر رقابت ملی نیست، بلکه هدفی جهانی و مشارکتی است؛ هدفی مسئولانه برای آموزش عالی بین‌المللی که می‌کوشد شکاف میان کشورهای ثروتمند و فقیر جهان را کاهش دهد و به توسعه پایدارتر دست یابد.

جدول یک، بر اساس ادبیات موجود درباره این دو مفهوم، تفاوت‌های اصلی میان دانش به‌عنوان قدرت و دانش برای دیپلماسی را خلاصه می‌کند.

آیا دیپلماسی دانش در مقایسه با قدرت دانش، چارچوب مناسب‌تری برای بررسی نقش آموزش عالی چین در ابتکار کمربند و جاده است؟

آیا چین واقعاً در تلاش است تا یک «جامعه جهانی با سرنوشت مشترک» ایجاد کند؟

چارچوب مفهومی درک دیپلماسی دانش در سال ۲۰۲۲ پیشنهاد شده است، شامل پنج عنصر بنیادین است:

1. نیات (Intentions)

2. بازیگران (Actors)

3. اصول (Principles)

4. شیوه‌های اجرا (Modes of Operation)

5. فعالیت‌ها (Activities)

هدف این است که مشخص شود آموزش عالی چین تا چه اندازه از طریق ابتکار کمربند و جاده به دیپلماسی دانش در روابط خود با کشورهای جنوب جهانی کمک کرده است و آیا این همکاری‌ها را می‌توان بخشی از تلاش چین برای شکل‌دهی به روابط علمی و آموزشی بلندمدت با این کشورها دانست.

در این چارچوب، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی صرفاً مراکزی برای انتقال دانش و تربیت نیروی انسانی نیستند، بلکه می‌توانند به ‌عنوان ابزارهایی برای ایجاد ارتباطات علمی، توسعه همکاری‌های پژوهشی، انتقال تخصص و شکل‌دهی به روابط پایدار میان کشورها نیز عمل کنند.

از این منظر، گسترش حضور آموزش عالی چین در کشورهای جنوب جهانی را می‌توان در پیوند با اهداف گسترده‌تر ابتکار کمربند و جاده بررسی کرد؛ ابتکاری که علاوه بر پروژه‌های زیرساختی و اقتصادی، حوزه‌هایی مانند آموزش، پژوهش و توسعه سرمایه انسانی را نیز دربرمی‌گیرد.

بنابراین، پرسش اصلی این مطالعه صرفاً این نیست که چین در کشورهای دیگر چه تعداد دانشگاه یا مرکز آموزش عالی ایجاد کرده است؛ بلکه این است که این حضور دانشگاهی با چه نیت‌هایی شکل گرفته، چه بازیگرانی در آن مشارکت دارند، بر چه اصولی استوار است و از چه شیوه‌هایی برای ایجاد و گسترش همکاری‌های علمی استفاده می‌شود. پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند تصویری روشن‌تر از جایگاه آموزش عالی در دیپلماسی دانش چین و ارتباط آن با ایده «جامعه جهانی با سرنوشت مشترک» ارائه دهد.

انتهای پیام/