به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، کاهش منابع آب در سالهای اخیر، ضرورت استفاده بهینه از بارندگی و لزوم توسعه روشهای پایدار کشاورزی را افزایش داده است. در این میان، توسعه دیمزارها و افزایش بهرهوری تولید در این اراضی، به مدیریت منابع آب و خاک وابسته است.
بارورسازی ابرها میتواند در شرایط مناسب به افزایش احتمالی بارش کمک کند. همچنین حفظ رطوبت خاک، مدیریت رواناب و اجرای طرحهای آبخیزداری نیز برای افزایش تولید کشاورزی ضروری بنظر میرسد. در این شرایط، دانشگاهها بخصوص دانشگاه آزاد اسلامی میتوانند با استفاده از ظرفیتهای علمی و پژوهشی خود، در ارائه راهکارهای کاربردی برای مدیریت منابع آب و توسعه کشاورزی دیم نقشآفرینی کنند.
در همین رابطه خبرنگار ایسکانیوز با احمد روشنی استادیار آب و هواشناسی دانشگاه آزاد اسلامی تهران جنوب گفتوگو کرده است که مشروح آن را در ادامه میخوانید؛
مدیریت آب و خاک؛ ضرورتی برای امنیت غذایی کشور
چرا مدیریت منابع آب و توسعه تولید در دیمزارها این روزها در کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
بخش عمدهای از سرزمین ایران در پهنه اقلیم خشک و نیمهخشک قرار دارد. از طرف دیگر، تغییرات اقلیمی، افزایش دما و نوسانات بارندگی، فشار بر منابع آب و خاک را افزایش داده است. در چنین شرایطی، مدیریت آب و خاک فقط یک موضوع کشاورزی نیست، بلکه مستقیماً با امنیت غذایی، پایداری تولید و توسعه منطقهای ارتباط دارد.
دیمزارها نیز به دلیل وابستگی مستقیم به بارندگی، از بخشهای حساس کشاورزی کشور هستند. بنابراین، باید علاوه بر توجه به میزان بارش، بر حفظ رطوبت خاک، کنترل رواناب، جلوگیری از فرسایش و افزایش بهرهوری آب تمرکز کنیم. این اقدامات باید بهصورت مستمر و در قالب یک برنامه بلندمدت دنبال شوند.
بارورسازی ابرها راهکار مکمل افزایش تولید در دیمزارها
بارورسازی ابرها چگونه میتواند به افزایش محصولات کشاورزی کمک کند؟
بارندگی یکی از عوامل اصلی تولید در کشاورزی دیم است، اما میزان بارش بهتنهایی تعیین کننده میزان تولید نیست. زمان و توزیع بارندگی، ویژگیهای خاک، شیب زمین، نوع محصول و مراحل رشد گیاه نیز اهمیت زیادی دارند.
بارورسازی ابرها در شرایط جوی مناسب میتواند یکی از گزینههای مکمل برای افزایش احتمالی بارش باشد، اما نباید آن را راهکار اصلی افزایش تولید در دیمزارها بدانیم.
موضوع مهم این است که چه میزان از آب حاصل از بارندگی در خاک نفوذ و ذخیره میشود و در زمان مورد نیاز گیاه در اختیار آن قرار میگیرد. بنابراین، افزایش تولید به مجموعهای از اقدامات شامل مدیریت آب، حفاظت از خاک، انتخاب ارقام مناسب و اصلاح روشهای کشت وابسته است.
ایران از نظر دانش فنی، تجهیزات و نیروی انسانی در زمینه بارورسازی ابرها در چه جایگاهی قرار دارد؟
بارورسازی ابرها به شرایط طبیعی جو وابسته است و تنها در صورت وجود ابرهای مناسب و شرایط مطلوب ریزفیزیکی و دمایی امکان اثرگذاری دارد. این فناوری نمیتواند در هر شرایط جوی بارندگی ایجاد کند یا میزان افزایش بارش را بهطور قطعی تضمین کند.
از سوی دیگر، تشخیص سهم بارورسازی از تغییرات طبیعی بارندگی به دادههای دقیق، پایش مستمر و ارزیابی مستقل نیاز دارد. بنابراین، باید با نگاه علمی و واقعبینانه به این فناوری توجه کنیم و آن را در کنار سایر روشهای مدیریت منابع آب قرار دهیم.
ایران در این زمینه تجربه عملیاتی و ظرفیتهایی در حوزه دانش فنی و نیروی انسانی دارد، اما برای ارزیابی دقیق جایگاه کشور باید وضعیت زیرساختهای پایش جوی، تجهیزات راداری، امکانات آزمایشگاهی، مدلسازی و توان ارزیابی نتایج بررسی شود.
به اعتقاد من، باید بر ارتقای دانش بومی، توسعه تجهیزات پایش و ایجاد نظام مستقل ارزیابی اثربخشی تمرکز کنیم. دانشگاهها نیز میتوانند در تربیت نیروی متخصص و توسعه مطالعات علمی این حوزه نقش داشته باشند.
آبخیزداری و مدیریت رواناب؛ راهکار حفظ آب بارندگی در خاک
چگونه میتوان در کنار بارورسازی ابرها، از طریق آبخیزداری و مدیریت رواناب زمینه افزایش تولید در دیمزارها را فراهم کرد؟
این موضوع باید در مرکز برنامهریزیهای مدیریت آب کشور قرار گیرد. مسئله اصلی فقط افزایش بارندگی نیست، بلکه باید بتوانیم آب حاصل از بارش را در سرزمین حفظ کنیم و میزان نفوذ آن در خاک را افزایش دهیم.
اقداماتی مانند آبخیزداری، پخش سیلاب در مناطق مناسب، مدیریت رواناب، حفاظت از پوشش گیاهی، کشت در خطوط تراز، حفظ بقایای گیاهی و افزایش مواد آلی خاک میتوانند به کاهش فرسایش و افزایش رطوبت قابل استفاده خاک کمک کنند.
در مناطق مستعد نیز تغذیه مصنوعی آبخوانها میتواند با انجام مطالعات تخصصی مورد توجه قرار گیرد. در مجموع، باید از مدیریت صرف بارندگی به سمت مدیریت یکپارچه آب، خاک و حوضههای آبخیز حرکت کنیم.
چه اقداماتی لازم است تا آب حاصل از بارندگی بهجای تبدیل شدن به رواناب و خروج از حوضه، در خاک ذخیره شود؟
این موضوع به مجموعهای از اقدامات در سطح مزرعه و حوضه آبخیز نیاز دارد. در سطح مزرعه، بهبود ساختمان خاک، حفظ بقایای گیاهی، افزایش مواد آلی و استفاده از روشهای مناسب کشت میتواند ظرفیت نگهداری رطوبت را افزایش دهد.
در سطح حوضه آبخیز نیز اجرای طرحهای آبخیزداری، کنترل فرسایش، حفاظت از پوشش گیاهی و پخش اصولی رواناب در مناطق مناسب اهمیت دارد.
البته این اقدامات باید بر اساس ویژگیهای خاک، شیب زمین، شرایط زمینشناسی و وضعیت هیدرولوژیک هر منطقه طراحی شوند؛ زیرا نمیتوان یک نسخه واحد برای تمام مناطق کشور در نظر گرفت.
ظرفیت دانشگاه آزاد برای ورود به مدیریت منابع آب و کشاورزی
دانشگاه آزاد اسلامی چه ظرفیتهایی برای مشارکت در مدیریت منابع آب و توسعه دیمزارها دارد؟
دانشگاه آزاد اسلامی به دلیل گستردگی جغرافیایی و تنوع رشتههای دانشگاهی، ظرفیت قابل توجهی در این حوزه دارد. در واحدهای مختلف دانشگاه، تخصصهایی مانند اقلیمشناسی، هواشناسی، سنجش از دور، سامانه اطلاعات جغرافیایی، مهندسی آب، علوم خاک، کشاورزی و منابع طبیعی وجود دارد.
البته باید میان ظرفیت علمی موجود و امکانات تخصصی بالفعل تفاوت قائل شد. پیشنهاد من این است که در گام نخست، نقشه جامعی از اعضای هیئت علمی، آزمایشگاهها، تجهیزات، طرحهای پژوهشی و بانکهای اطلاعاتی دانشگاه تهیه شود تا بتوان از این ظرفیتها به شکل هدفمند استفاده کرد.
کدام رشتهها و گروههای علمی دانشگاه آزاد اسلامی میتوانند در این زمینه نقش مؤثرتری داشته باشند؟
این موضوع ماهیتی بینرشتهای دارد. اقلیمشناسی و هواشناسی برای شناخت شرایط جوی و بارش، سنجش از دور و GIS برای پایش تغییرات و شناسایی مناطق مستعد، مهندسی آب و آبخیزداری برای مدیریت رواناب و حوضههای آبخیز و علوم خاک و کشاورزی برای افزایش رطوبت خاک و بهرهوری تولید اهمیت دارند.
در کنار این رشتهها، اقتصاد کشاورزی، برنامهریزی منطقهای و مدیریت محیطزیست نیز میتوانند در ارزیابی اقتصادی، تدوین سیاستها و طراحی برنامههای منطقهای نقش ایفا کنند. نکته اساسی، همکاری این تخصصها در قالب گروههای مشترک و مسئلهمحور است.
در دانشگاه آزاد اسلامی ظرفیتهای پژوهشی متنوعی در زمینه اقلیم، آب، خاک، کشاورزی و منابع طبیعی وجود دارد، اما لازم است این فعالیتها در قالب یک برنامه منسجم به یکدیگر متصل شوند.
گستردگی واحدهای دانشگاهی در استانهای مختلف نیز یک مزیت مهم است؛ زیرا شرایط اقلیمی، منابع آب، ویژگیهای خاک و الگوهای کشاورزی در مناطق مختلف یکسان نیست.
میتوان واحدهای دانشگاهی را بر اساس پهنههای اقلیمی و حوضههای آبخیز در قالب شبکههای منطقهای سازماندهی کرد. برای مثال، در مناطق مستعد دیمکاری، مطالعات مربوط به حفظ رطوبت خاک و مدیریت رواناب در او لویت قرار گیرد.
در مناطق دارای تنش شدید آبی، افزایش بهرهوری آب و سازگاری کشاورزی با تغییر اقلیم دنبال شود و در مناطق کوهستانی نیز حفاظت از پوشش گیاهی و کنترل فرسایش اهمیت بیشتری پیدا کند.
همچنین دانشگاه میتواند با انتخاب چند منطقه دارای اولویت و همکاری دستگاههای اجرایی، طرحهای کاربردی مشترکی را در زمینه مدیریت رواناب، حفاظت خاک و افزایش بهرهوری آب اجرا کند.
پیشنهاد تشکیل شبکه ملی سیاستپژوهی اقلیم، آب و کشاورزی
پیش از این درباره ایجاد یک شبکه ملی سیاستپژوهی اقلیم، آب و کشاورزی صحبت کرده بودید. این شبکه چه ساختار و عملکردی باید داشته باشد؟
هدف از ایجاد چنین شبکهای، پیوند دادن ظرفیت علمی دانشگاهها با نیازهای واقعی دستگاههای اجرایی و بخش کشاورزی است. این شبکه باید بتواند مسائل اولویتدار کشور را شناسایی کند، مطالعات کاربردی انجام دهد و نتایج را در اختیار تصمیمگیران قرار دهد.
دانشگاه آزاد اسلامی میتواند در سازماندهی ظرفیتهای علمی و مطالعات منطقهای نقش محوری داشته باشد. سازمان هواشناسی، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان حفاظت محیطزیست و سایر دستگاههای مرتبط نیز باید متناسب با مأموریت خود در این مجموعه مشارکت کنند.
خروجی این شبکه باید شامل شناسایی مناطق اولویتدار، تدوین برنامههای منطقهای، ارزیابی طرحهای مدیریت آب و خاک، ارائه سناریوهای اقلیمی و تهیه گزارشهای سیاستی برای مدیران باشد.
چگونه میتوان مدیریت منابع آب و خاک را از اقدامات مقطعی به یک سیاست پایدار و بلندمدت ملی تبدیل کرد؟
به اعتقاد من، نخست باید بپذیریم که اقلیم خشک و نیمهخشک، واقعیت بخش عمدهای از سرزمین ایران است و تغییرات اقلیمی نیز ضرورت برنامهریزی بلندمدت را افزایش داده است. بنابراین، مدیریت منابع آب و خاک نباید فقط در زمان خشکسالی یا بروز بحران مورد توجه قرار گیرد.
ما به یک سیاست ملی و مستمر برای مدیریت یکپارچه آب و خاک نیاز داریم که در آن حفاظت خاک، آبخیزداری، مدیریت رواناب، تغذیه آبخوانها، اصلاح الگوی کشت و افزایش بهرهوری آب مورد توجه قرار گیرند. بارورسازی ابرها نیز میتواند متناسب با شرایط هر منطقه بهعنوان یکی از گزینههای مکمل در این برنامه دیده شود.
این سیاست باید دارای برنامه اجرایی، تقسیم مسئولیت میان دستگاهها، منابع مالی پایدار و نظام پایش و ارزیابی باشد. همچنین شاخصهایی مانند میزان نفوذ و ذخیره رطوبت خاک، کاهش فرسایش، وضعیت منابع آب زیرزمینی و بهرهوری آب باید بهصورت مستمر بررسی شوند.
مدیریت آب و خاک نباید با تغییر مدیران یا پایان یک دوره خشکسالی از اولویت خارج شود، بلکه باید به یکی از محورهای دائمی برنامهریزی توسعه کشور تبدیل شود.
پیشنهاد تشکیل کنسرسیوم علمی و اجرایی برای حفاظت از منابع آب و خاک
دانشگاه آزاد اسلامی چگونه میتواند با همکاری دستگاههای مسئول، کنسرسیومی علمی و اجرایی برای پژوهش، آموزش و ترویج روشهای حفاظت از منابع آب و خاک تشکیل دهد؟
دانشگاه آزاد اسلامی با توجه به گستردگی جغرافیایی و تنوع تخصصهای علمی خود، ظرفیت مناسبی برای شکل دهی به یک کنسرسیوم علمی و اجرایی دارد. پیشنهاد من این است که دانشگاه با مشارکت سازمان هواشناسی، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و سایر نهادهای مرتبط، چنین مجموعهای را با تقسیم کار مشخص تشکیل دهد.این کنسرسیوم میتواند سه مأموریت اصلی داشته باشد. نخست، انجام پژوهشهای کاربردی و منطقهای برای شناسایی مسائل و ارائه راهکارهای متناسب با شرایط اقلیمی، آب و خاک هر منطقه.
دوم، آموزش و توانمندسازی مدیران، کارشناسان و کشاورزان. بهویژه باید روشهای حفاظت خاک، مدیریت رواناب، افزایش نفوذ آب، حفظ رطوبت خاک و بهرهبرداری بهینه از منابع آب به زبان کاربردی به کشاورزان منتقل شود. سوم، ترویج و انتقال دانش به عرصه اجرا از طریق ایجاد مزارع الگویی، برگزاری دورههای آموزشی، تدوین دستورالعملهای منطقهای و تهیه گزارشهای سیاستی. به نظر من، ارزش اصلی چنین کنسرسیومی در این است که دانشگاه را از جایگاه صرفاً تولیدکننده دانش به جایگاه پشتیبان علمی و اجرایی مدیریت منابع آب و خاک ارتقا میدهد.
انتهای پیام/
خبرنگار: محمدحسین حسنپور
نظر شما