به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان با معرفی یک شاخص جدید وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ شاخصی که به جای تمرکز بر شهرت، اعتبار یا میزان تولیدات علمی دانشگاه‌ها، جایگاه آنها را در شبکه همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی ارزیابی می‌کند. «شاخص همکاری پژوهشی» (Research Collaboration Index) که از سوی مجموعه Global Research Partnerships معرفی شده، عملکرد ۱۱۹۵ دانشگاه در ۸۱ کشور را بر اساس میزان ارتباطات علمی، گستردگی شرکای پژوهشی و تأثیر همکاری‌های بین‌المللی بررسی می‌کند.

این رتبه‌بندی که نتایج آن از ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ در دسترس عموم قرار گرفته، تلاش می‌کند تصویری متفاوت از جایگاه دانشگاه‌ها در نظام علمی جهان ارائه دهد. در این الگو، دانشگاهی جایگاه بالاتری کسب می‌کند که بتواند شبکه گسترده‌تر، عمیق‌تر و مؤثرتری از همکاری‌های علمی با سایر مؤسسات پژوهشی جهان ایجاد کند.

رتبه‌بندی ۱۱۹۵ دانشگاه با بررسی ۳۵ میلیون مقاله علمی

بر اساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت رسمی Global Research Partnerships، نخستین نسخه شاخص همکاری پژوهشی با استفاده از اطلاعات علمی مربوط به سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ تدوین شده است. در این فرآیند، ۳۵ میلیون مقاله و اثر پژوهشی، ۱۹ میلیون گرنت و اعتبار پژوهشی و ۹۰ هزار و ۳۵۶ ارتباط میان دانشگاه‌ها مورد بررسی قرار گرفته است.

همچنین مجموع اعتبارات پژوهشی تحلیل‌شده در این نظام رتبه‌بندی به ۶.۱ تریلیون دلار می‌رسد. این اطلاعات از مجموعه داده‌های علمی آزاد و سامانه‌های رسمی تأمین‌کنندگان مالی پژوهش استخراج شده‌اند.

در این رتبه‌بندی، ۱۱۹۵ دانشگاه از ۸۱ کشور جهان حضور دارند و عملکرد آنها در ۲۶ حوزه موضوعی نیز به‌صورت جداگانه ارزیابی شده است. نتایج دانشگاه‌ها، امتیازات و جایگاه آنها در رتبه‌بندی کلی و موضوعی به شکل فایل‌های قابل دریافت در اختیار کاربران قرار گرفته است.

شش شاخص برای سنجش همکاری‌های پژوهشی

شاخص همکاری پژوهشی برخلاف بسیاری از نظام‌های رتبه‌بندی دانشگاهی، تنها به تعداد مقالات یا میزان استنادها توجه نمی‌کند؛ بلکه شش مؤلفه اصلی را برای ارزیابی موقعیت دانشگاه‌ها در شبکه علمی جهان در نظر گرفته است.

نخستین مؤلفه، «نفوذ شبکه‌ای» با وزن ۲۲ درصد است. این شاخص میزان ارتباط دانشگاه با مؤسسات پژوهشی اثرگذار را بررسی می‌کند؛ به این معنا که همکاری با دانشگاه‌هایی که خود در شبکه علمی جهان جایگاه محوری دارند، امتیاز بیشتری ایجاد می‌کند.

دومین شاخص، «گستردگی شرکای پژوهشی» با وزن ۱۶ درصد است که تعداد دانشگاه‌های متمایزی را می‌سنجد که یک مؤسسه با آنها آثار علمی مشترک منتشر کرده است.

سومین مؤلفه، «تنوع کشورهای همکار» با وزن ۱۶ درصد است. این شاخص نشان می‌دهد شرکای علمی یک دانشگاه از چه تعداد کشور مختلف هستند و تا چه اندازه ارتباطات پژوهشی آن از مرزهای ملی فراتر رفته است.

چهارمین شاخص، «تأثیر همکاری‌های پژوهشی» با وزن ۱۸ درصد است. در این بخش، تأثیر استنادی مقالات مشترک با استفاده از شاخص FWCI و با در نظر گرفتن تفاوت رشته‌های علمی بررسی می‌شود.

پنجمین مؤلفه، «پایداری همکاری‌ها» با وزن ۱۸ درصد است. در این شاخص، همکاری‌های عمیق و مستمر مورد توجه قرار می‌گیرند و دانشگاه‌هایی امتیاز بیشتری کسب می‌کنند که با شرکای خود دست‌کم پنج مقاله مشترک منتشر کرده باشند.

در نهایت، «شدت همکاری بین‌المللی» با وزن ۱۰ درصد، سهم تولیدات علمی مشترک با پژوهشگران خارجی را از کل خروجی علمی دانشگاه اندازه‌گیری می‌کند.

تأکید بر همکاری واقعی به جای شهرت دانشگاهی

یکی از تفاوت‌های اصلی این نظام رتبه‌بندی با الگوهای متداول، تلاش برای کاهش تأثیر اندازه دانشگاه و شهرت تاریخی آن بر نتیجه نهایی است.

بر اساس روش‌شناسی اعلام‌شده، اعتبار مقالات به‌صورت کسری میان مؤسسات مشارکت‌کننده تقسیم می‌شود تا دانشگاه‌های بزرگ صرفاً به دلیل حجم بالاتر تولیدات علمی امتیاز بیشتری کسب نکنند. همچنین سه شاخص تنوع کشورهای همکار، تأثیر همکاری‌های پژوهشی و شدت همکاری بین‌المللی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که وابستگی مستقیمی به اندازه دانشگاه نداشته باشند.

در مرحله محاسبه امتیاز، هر یک از شش شاخص به صدک تبدیل می‌شود و سپس با توجه به وزن تعیین‌شده در امتیاز نهایی دانشگاه تأثیر می‌گذارد. به این ترتیب، امتیاز نهایی هر دانشگاه از مجموع وزنی عملکرد آن در شش مؤلفه به دست می‌آید.

مسئولان این نظام رتبه‌بندی تأکید کرده‌اند که اطلاعات مورد استفاده از داده‌های آزاد استخراج شده و امکان بازبینی و بازتولید فرآیند محاسبه امتیازات وجود دارد. همچنین همکاری با مجموعه برگزارکننده رتبه‌بندی تأثیری بر جایگاه دانشگاه‌ها ندارد.

۲۶ رتبه‌بندی موضوعی در کنار ارزیابی کلی دانشگاه‌ها

یکی دیگر از ویژگی‌های شاخص همکاری پژوهشی، ارزیابی دانشگاه‌ها در حوزه‌های تخصصی است. در این نظام، علاوه بر رتبه‌بندی کلی، چهار حوزه گسترده شامل علوم زیستی، علوم فیزیکی، علوم سلامت و علوم اجتماعی نیز بررسی می‌شوند.

در سطح جزئی‌تر، ۲۶ شاخص موضوعی برای رشته‌هایی تدوین شده است که دست‌کم ۵۰ دانشگاه واجد شرایط برای مقایسه دارند. در این ارزیابی، هر رشته بر اساس شبکه همکاری‌های پژوهشی همان حوزه سنجیده می‌شود تا دانشگاه‌های تخصصی نیز امکان رقابت با مؤسسات بزرگ و چندرشته‌ای را داشته باشند.

این رتبه‌بندی همچنین شاخصی با عنوان «واسطه‌گری شبکه‌ای» را گزارش می‌کند که اگرچه در امتیاز نهایی دانشگاه‌ها محاسبه نمی‌شود، اما نشان می‌دهد یک دانشگاه تا چه اندازه میان گروه‌های پژوهشی و مؤسسات علمی که ارتباط مستقیمی با یکدیگر ندارند، نقش پل ارتباطی ایفا می‌کند.

این رتبه‌بندی چه چیزی را اندازه نمی‌گیرد؟

با وجود گستردگی داده‌ها و شاخص‌های مورد استفاده، برگزارکنندگان تأکید دارند که شاخص همکاری پژوهشی نباید به‌عنوان معیاری برای سنجش کیفیت کلی دانشگاه‌ها تلقی شود.

این نظام رتبه‌بندی نه شهرت دانشگاه‌ها را اندازه‌گیری می‌کند، نه کیفیت آموزش و نه کیفیت کلی فعالیت‌های دانشگاهی را. همچنین هدف آن رتبه‌بندی مستقیم میزان استنادها یا پیش‌بینی جایگاه دانشگاه‌ها در سایر نظام‌های ارزیابی نیست.

در واقع، هدف اصلی این شاخص آن است که نشان دهد دانشگاه‌ها تا چه اندازه در شبکه تولید دانش جهانی نقش دارند و چگونه از طریق ارتباطات علمی، همکاری‌های پایدار و مشارکت‌های بین‌المللی به توسعه پژوهش کمک می‌کنند.

بر اساس اعلام Global Research Partnerships، نتایج کامل این رتبه‌بندی و ۲۶ شاخص موضوعی در قالب فایل‌های قابل دریافت منتشر شده است. بنابراین دانشگاه‌ها و پژوهشگران می‌توانند علاوه بر مشاهده جایگاه مؤسسات علمی، داده‌های مربوط به امتیازات و عملکرد آنها را نیز بررسی کنند.

معرفی این شاخص نشان می‌دهد که ارزیابی دانشگاه‌ها در سطح بین‌المللی به‌تدریج ابعاد تخصصی‌تری پیدا می‌کند و سنجش ارتباطات علمی و ظرفیت دانشگاه‌ها برای مشارکت در شبکه جهانی پژوهش، به یکی از موضوعات مورد توجه در نظام‌های جدید ارزیابی آموزش عالی تبدیل شده است.

جایگاه دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی همکاری پژوهشی

در بخش کلی این رتبه‌بندی ۲۰ دانشگاه ایرانی حضور دارند و دانشگاه آزاد اسلامی با رتبه ۵۲۵ جهانی در جایگاه سوم دانشگاه‌های ایران قرار دارد.

انتهای پیام/