به گزارش خبرنگار اجتماعی ایسکانیوز، در بازکاوی حادثهای جنایتبار از سنخ آنچه که بر سر دختری نوجوان به نام سوگند صیادی آمد، متمرکز ماندن روی شخص عامل جرم، اگرچه پرتوی بر بخشی از تصویر میاندازد اما ساحتهای دیگری را در سایه نگه میدارد. گذشته از آنچه درباره خشونت ناشی از فرهنگ پدرسالارانه باید گفت، پرسش اصلی میتواند جنبه دیگری را دربر بگیرد: چرا استغاثههای یک دختر نوجوان، در مسیر خانه تا مدرسه و از مدرسه تا نهادهای حمایتی، گوش شنوایی پیدا نکرد؟ عالیه شکربیگی، جامعهشناس و پژوهشگر اجتماعی، در گفتوگوی حاضر با مفاهیمی چون ناشنوایی جمعی، مردانگی هژمونیک، تأخر فرهنگی و قصور نهادی، این سکوت و نادیدهانگاری را نه یک اتفاق، بلکه برآیند سازوکارهایی میداند که در فرهنگ، قانون و ساختار نهادها ریشه دارند.
در ادامه گفتوگوی ایسکانیوز با عالیه شکربیگی، جامعهشناس و پژوهشگر اجتماعی را بخوانید:
شکربیگی در پاسخ به اینکه آیا سکوت جامعه و نهادهای واسط در برابر رفتارهای کنترلگرانه مردان، نوعی توافق اجتماعی نانوشته برای مشروعیت بخشیدن به مالکیت مرد بر بدن زنان و کودکان است، گفت: اگر بخواهیم به این پرسش پاسخ دهیم، باید بگویم وضعیتی که شما به آن اشاره میکنید، الزاماً نشاندهنده یک توافق آگاهانه یا رسمی در جامعه نیست.
او با اشاره به سکوت و توجیه کردن از سوی مدرسه، خانواده و ساختارهای اجتماعی در حادثه قتل سوگند صیادی، اظهار کرد: اینجا میتوان از مفهوم همدستی ساختاری یا پذیرش ضمنی سلطه سخن گفت. این وضعیت گویای تداوم روابط نابرابر است. برای نمونه، باید مدرسه سوگند صیادی را به خانه نفرستند چون از سوی پدر تهدید به مرگ میشود، اما مدرسه این موضوع را یک امر خصوصی قلمداد کند.
این پژوهشگر اجتماعی با بیان اینکه نقش تعیینکننده نهادهای واسط از دست رفته است، اضافه کرد: اگر نشانههای تهدید و کنترل شدید والدین یا تهدیدهای آشکار پدر علیه دخترش به عنوان یک اختلاف معمولی تلقی شود، فرصت مداخله پیشگیرانه از بین میرود.
مردانگی هژمونیک و بازتولید خشونت
این استاد جامعهشناسی در واکنش به اینکه آیا ریشه این ناشنوایی جمعی در ساختار فرهنگی خاصی نهفته است که سکوت در برابر آسیبهای خانگی را به عنوان حفظ حریم یا ارزش تلقی میکند، اظهار کرد: ما با مفهومی تحت عنوان مردانگی هژمونیک روبرو هستیم که نشان میدهد چگونه الگوهای مسلط ساختاری، ریشه در نهاد سلطهگر پدرسالاری دارند و مردانگی هژمونیک، اقتدار، کنترل و برتری را به معیارهایی برای ارزشگذاری از نگاه مردانه تبدیل میکند.
وی با بیان اینکه حمایت ساختار، یکی از سازوکارهای مهم بازتولید خشونت است، گفت: در کنار ساختار، قوانین نیز نقش دارند؛ برای مثال در قوانین ما، اگر پدری بتواند توجیهی برای کشتن فرزند خود داشته باشد، قصاصی در کار نیست.
عالیبیگی با طرح این نکته، اضافه کرد: گاهی با حمایت ساختار، قانون و نهاد مدرسه از یک مسئله جلوگیری میشود، اما گاهی، همه اینها در یک سکوت مرگبار فرو میروند و با این جمله که این یک امر خصوصی میان پدر و دختر است و به ما مربوط نیست، از مداخله خودداری میکنند.
او با اشاره به جایگاه بالای مقام پدر در خانواده، مدرسه و جامعه، افزود: این نگاه غافل از این واقعیت است که کنترل قهری که از سوی پدر اعمال میشود، صرفاً محدود به حرف و گفتار نیست؛ بلکه این کنترل به تدریج آزادی، استقلال و امنیت روانی فرد را از بین میبرد. همانگونه که در مورد سوگند صیادی، این امنیت و استقلال از او در فضای خانواده گرفته شده است.
شکربیگی با ابراز اینکه اطلاع ندارم سوگند نامادری داشته یا نه، گفت: حضور نامادری در خانواده، عاملی مداخلهگر برای وقوع چنین جنایتهایی است. نه اینکه لزوما چنین باشد. اما یک نامادری نمیتواند جای مادر را بگیرد. مادر نقش واسطهگر دارد و میتواند خشم پدر را کنترل کند.
این پژوهشگر اجتماعی با اشاره به شیوه کنش اطرافیان سوگند صیادی در خلال این حادثه، گفت: در جریان این حادثه، شرایطی حاکم شد که نه نشانهها نه از سوی مدرسه مورد توجه قرار گرفت و نه خانواده و دوستان. نمیتوان به خانواده گفت که شما اقتدار مطلق دارید و میتوانید هر کاری با فرزندتان انجام دهید، این یک اشتباه بزرگ است.
شکربیگی در پاسخ به اینکه آیا انفعال و سکوت چهار ضلع این اتفاق (خانواده، مدرسه، نهادهای سیاستگذار و جامعه) را باید نوعی همدستی با عامل جرم دانست، گفت: من این وضعیت را با مفهوم ناشنوایی جمعی یا اجتماعی تحلیل میکنم؛ یعنی نوعی وجدان جمعی در بسیاری از فرهنگها وجود دارد که در برابر چنین جنایاتی، فرهنگ سکوت را جایگزین میکند. در حالی که فرد قربانی، مانند سوگند، مدام هشدار میدهد که در صورت بازگشت به خانه کشته میشود، اما این ناشنوایی پابرجاست.
او با اشاره به ویژگیهای فرهنگی برخی جوامع محلی، اضافه کرد: در بسیاری از فرهنگها، از جمله فرهنگ کردها، حضور دختر در خانه و سکوت در برابر اختلافات برای حفظ آبروی خانواده، یک ارزش تلقی میشود و افشای این مسائل یا مداخله نهادهایی مثل مدرسه، ضد ارزش به شمار میرود.
شکربیگی در ادامه اذعان کرد: مشکل اصلی زمانی آغاز میشود که حریم خصوصی به بهانهای برای مصونیت خانواده از پاسخگویی تبدیل شود؛ ما باید تلاش کنیم خانواده را به نهادی پاسخگو تبدیل کنیم.
این استاد جامعهشناسی با بیان اینکه وقتی نوجوانی مثل سوگند از خشونت والدین شکایت میکند اما اطرافیان، مدرسه و فامیل او را به خاطر آبروی خانواده به سکوت دعوت میکنند، اظهار کرد: این رفتار عملاً پیامی خطرناک به قربانی منتقل میکند و به او میگوید که حفظ ظاهر خانواده، از امنیت جانی او مهمتر است.
شکربیگی با طرح این نکته، خاطرنشان کرد: طبق نظریهای که گافمن در حوزه جامعهشناسی مطرح میکند ترس از قضاوت اجتماعی، افراد آسیبدیده را از افشای خشونت و درخواست حمایت باز میدارد.
وی با طرح این نکته که در لحظات آخر پیش از قتل سوگند، نهاد مدرسه تنها به یک گروه تماشاگر تبدیل شده بود، افزود: درحالی که سوگند به مسئولان مدرسه میگوید من اگر به خانه بروم معلوم نیست برگردم. اما آنها خطر مسئولیت اقدام را به دیگران میسپارند، در واقع اجازه میدهند خطر به اوج برسد.
سلسله مراتب قدرت در خانوادههای سنتی
شکربیگی در واکنش به اینکه آیا این انفعال جامعه، ابزاری برای حفظ نظم سنتی خانواده است، گفت: ما در ایران با طیفهای مختلفی از خانوادهها روبرو هستیم؛ از سنتی و مدرن گرفته تا پستمدرن، درحال گذار و ایرانی-اسلامی. در خانوادههای سنتی، تعاملات پدر با فرزندان کاملاً متفاوت با سنخ مدرن است و پدر خود را تصمیمگیرنده مطلق و خدای خانه میبیند.
این پژوهشگر اجتماعی در پاسخ به اینکه نادیده گرفتن فضای حاکم در خانوادههای سنتی از سوی جامعه عامل بازتولید چرخه خشونت علیه زنان است، گفت: بله، جامعه حتی بدون آنکه بداند، زمینه تداوم این رفتارها را تقویت میکند. متاسفانه در بسیاری از خانوادههای سنتی، سکوت به عنوان یک فضیلت اخلاقی دیده میشود؛ مشابه اتفاقی که دو سال پیش برای رومینا در شمال کشور رخ داد و برخی میگفتند این موضوع فقط به خود پدر و خانواده مربوط است. عدم دخالت در برابر خطر جانی هرگز نباید یک فضیلت اخلاقی تلقی شود.
این پژوهشگر اجتماعی با اشاره به تعارض میان سنت و مدرنیته، اظهار کرد: ما امروز در یک دهکده جهانی زندگی میکنیم. فرزندان ما، فارغ از نوع خانواده، به گوشیهای هوشمند دسترسی دارند و مراحل جامعهپذیری و تربیت آنها دیگر فقط در نهاد خانواده نمیگذرد. آنها ممکن است ساعتها در خانه باشند اما در فضای مجازی سیر کنند.
وی با بیان اینکه تعاملات و دوستیهای فضای مجازی تأثیرات عمیقی دارد، گفت: این تأثیرات صرفاً در سطح اطلاعرسانی نیست، بلکه گاهی اثرات عاطفی و حتی مرگباری به دنبال دارد که متأسفانه پیامدهایش را در اتفاقاتی چون مرگ خانم سوگند صیادی میبینیم که همه ما را متاثر کرد.
شکربیگی در پاسخ به اینکه برخی سنتهای خانوادگی با وجود تغییرات اجتماعی، همچنان ابزاری برای سرکوب و بیپناهی مطلق قربانی هستند، گفت: اگر بخواهیم نگاهی جامعهشناختی داشته باشیم، باید بگویم جامعه ایران و به ویژه نهاد خانواده در دهههای اخیر شاهد تحولات مهمی در سطوح آموزش، شهرنشینی و ارتباطات بوده است. همانطور که نظریهپردازانی مانند گیدنز اشاره میکنند، نسلهای جدید دارای توقعات فزاینده هستند.
او با طرح این نکته که افزایش تحصیلات زنان، گسترش رسانههای دیجیتال و آشنایی با مفاهیمی چون استقلال فردی و حق انتخاب، نگرشهای جدیدی را نسبت به جایگاه فرد در خانواده ایجاد کرده، اضافه کرد: اینجا مفهوم تأخر فرهنگی مطرح میشود؛ یعنی شرایطی که در آن برخی ابعاد جامعه بسیار سریعتر از سایر ابعاد تغییر میکنند.
شکربیگی با طرح مثالی ادامه داد: ممکن است دختر نوجوان در همان خانواده سنتی، بر حق انتخاب خود در تحصیل و هویت فردی پافشاری کند، اما پدر این استقلال را نشانهای از سرپیچی از اقتدار خود میبیند.
او با بیان اینکه این موضوع تنها تعارض میان دو نسل نیست، افزود: این برداشتی است که از رابطه فرد و جامعه شکل میگیرد؛ یعنی وقتی تعاملات خانوادگی همچنان بر ساختار کنترل یکطرفه استوار است، این تعارض میان انتظارات جدید و روابط قدرت سنتی بروز میکند.
این استاد جامعهشناسی در واکنش به اینکه سنتهای خانوادگی میتوانند منابعی برای همبستگی، مراقبت و حمایت باشند، اظهار کرد: بله، این وجود دارد؛ اما مسئله زمانی شکل میگیرد که مفاهیمی مانند ناموس یا حرمت خانواده، برای توجیه خشونت و حذف حقوق فردی به کار گرفته شوند و در نتیجه، شاهد قتلهای خانوادگی باشیم.
وی در پاسخ به اینکه نارسایی نهادهای سیاستگذار و نظارتی در تشخیص نشانههای خشونت، میتواند به بخشی از سیستم محافظت از عامل جرم تبدیل شود، گفت: هم بله و هم خیر. نهادهایی مانند مدرسه، نظام رفاهی، مراکز بهداشتی و دستگاه قضایی صرفاً نهادهای اداری نیستند، بلکه در حفظ امنیت و پیشگیری از آسیب نقش دارند.
شکربیگی در ادامه افزود: زمانی که نهادی مثل مدرسه به طور مکرر در شناسایی و گزارش نشانههای خشونت ناکام میماند، عملکردش ناکارآمد است و در اینجا مفهوم خشونت ساختاری شکل میگیرد؛ یعنی شرایطی در جامعه ایجاد میشود که خودِ نهادها، قانون و منابع قدرت، مانع از برخورداری افراد از امنیت و فرصتهای اساسی میشوند.
شکربیگی در پاسخ به این پرسش که آیا بیتفاوتی نهادی به عادیسازی خشونت در لایههای زیرین فرهنگ کمک میکند، گفت: وقتی دانشآموزی در معرض تهدید خانوادگی قرار دارد اما مدرسه فاقد مددکار اجتماعی آموزشدیده باشد، با قصور نهادی روبرو هستیم که مستقیماً آسیبپذیری فرد را افزایش میدهد.
او با طرح این نکته که ناتوانی ساختاری میتواند ناشی از کمبود منابع یا ترس از تصمیمگیری باشد، اضافه کرد: گاهی نهادها به دلایلی از انجام وظیفه باز میمانند؛ مثلاً ممکن است مدیر یک مدرسه به دلیل نفوذ نگاههای قبیلهگرایانه در تصمیمگیریهای خانوادهها، از مداخله خودداری کند. این یعنی نهاد به جای آنکه سپر محافظتی باشد، در برابر قدرتِ سنتی خانواده، ناتوان میماند.
شکربیگی در پاسخ به اینکه آیا ناتوانی نهادها در برابر خانواده و قبیله، یک ضعف ساختاری است یا حمایت آگاهانه و پنهانکاری، گفت: در برخی موارد، نهادها از خطری که سوگند به آنها گفته بود آگاه بودند؛ او هشدار داده بود که اگر به خانه فرستاده شود جانش در خطر است، اما رسیدگی نشد. بنابراین به نظر من، جای یک نهاد با عنوان مسئولیت اجتماعی یا ارزشهای مدنی در جامعه ما خالی است.
او با طرح این نکته که اگر نهادهای مدنی وجود داشته باشند و اطلاعرسانی شود، فرزندان ما در همه استانها و شهرستانها میدانند که در صورت ناکامی نهادهای دولتی مانند مدرسه و خانواده، پناهی مدنی وجود دارد، اضافه کرد: باید این آگاهی شکل بگیرد که در نبود حمایت رسمی، نهادی مدنی هست که میتواند به یاری فرد بیاید.
قانونی بدون ذکر نام خشونت
این استاد جامعهشناسی در واکنش به معطل ماندن لایحه منع خشونت خانگی علیه زنان و حذف واژه خشونت از آن، اظهار کرد: به نظر من، نوعی حمایت جمعی از خشونت علیه زنان در جامعه وجود دارد. قانونی که با نگاه مردانه تصویب میشود، مالکیت بر بدن زنان را همچنان حق پدر و حق خانواده میداند و میکوشد فرهنگ حمایت را به فرهنگ سکوت تبدیل کند.
وی با بیان اینکه ساختار سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه، همه با یک وجدان جمعی و بی آنکه از یکدیگر خبر داشته باشند، در برابر چنین مسئلهای سکوت میکنند، گفت: من این پدیده را تقویت حمایتهای حقوقی و اجتماعی مینامم؛ همان چیزی که در شکلگیری جنایاتی که بارها شاهد آن بودهایم نقش داشته است.
شکربیگی در پاسخ به اینکه راه برونرفت از این چرخه چیست، افزود: برای حمایت واقعی از دخترانمان باید فرهنگ سکوت را به فرهنگ حمایت تبدیل کنیم و مفاهیمی مانند حریم خصوصی، پنهانسازی خشونت و خطر جانی را روشن و مشخص کنیم. اگر نهاد دولتی این کار را انجام نمیدهد، این نهادهای مدنی هستند که باید وارد میدان شوند، به شرط آنکه زمینه حضور و ظهور آنها فراهم شود؛ که فعلاً فراهم نیست.
او با اشاره به برآوردهای جهانی گفت: خشونت در محیط خانواده و خشونت علیه زنان، مسئلهای جهانی است. باید در کنار بررسی فردی که مرتکب چنین جنایتی میشود، زمینههای اجتماعی، نهادی و فرهنگی را نیز بررسی کنیم و ببینیم این قتلها چگونه رخ میدهند. بر پایه گزارش سازمان ملل، میانگین روزانه قتلها در سراسر جهان یکصد و سی و هفت نفر است.
این پژوهشگر اجتماعی در پایان با استناد به گزارش سازمان جهانی بهداشت در سال دو هزار و بیست و پنج، اضافه کرد: حدود هشتصد و چهل میلیون زن در جهان، در طول زندگی خود خشونت جسمی یا جنسی را از سوی دیگران تجربه کردهاند؛ نشانهای از آنکه این مسئله تنها به یک جامعه و یک فرهنگ محدود نمیشود.
انتهای پیام/
نظر شما