از دل جنگ تا خط تولید؛ صنعت ایران در آزمون بازسازی و بهره‌وری

جنگ، بخشی از ظرفیت صنعتی ایران را از مدار تولید خارج کرد، اما کارخانه‌ها دوباره به میدان بازگشتند. حالا چالش صنعت فقط بازسازی نیست؛ عبور از ناترازی انرژی، نوسازی تجهیزات و جهش بهره‌وری است؛ مسیری که آینده تولید ایران به آن گره خورده است.

گروه اقتصادی ایسکانیوز؛ شش کوره فولادسازی از مدار تولید خارج شدند، خطوط احیا آسیب دیدند و زنجیره‌ای از تولید و اشتغال با وقفه مواجه شد؛ اما چند ماه بعد، همه کوره‌ها دوباره روشن شدند و بخش عمده ظرفیت ازدست‌رفته به چرخه تولید بازگشت. این روایت بخشی از واقعیت صنعتی ایران در ماه‌های اخیر است؛ صنعتی که هم‌زمان با جنگ، تحریم و ناترازی انرژی، حالا بیش از هر زمان دیگری به بازسازی، سرمایه‌گذاری و جهش بهره‌وری نیاز دارد. نمایشگاه ایران متافو ۱۴۰۵ در حالی به کار خود پایان داد که این پرسش را پیش روی سیاست‌گذاران گذاشت: چگونه می‌توان تاب‌آوری صنعت را از مرحله عبور از بحران به مسیر رشد و رقابت‌پذیری پایدار رساند؟

در یک مجموعه فولادسازی، بازگشت کوره به مدار تولید فقط به معنای روشن شدن دوباره شعله و حرکت ماشین‌آلات نیست؛ پشت هر خط تولید، زنجیره‌ای از تأمین مواد اولیه، نیروی انسانی، حمل‌ونقل، انرژی و تعهدات تجاری قرار دارد که توقف هر حلقه می‌تواند فعالیت بخش‌های دیگر را نیز مختل کند. به همین دلیل، بازسازی واحدهای صنعتی آسیب‌دیده از جنگ، مسئله‌ای فراتر از تعمیر ساختمان‌ها و تجهیزات است و به احیای کل زنجیره تولید نیاز دارد.

نمونه روشن این وضعیت را می‌توان در شرکت فولاد خوزستان مشاهده کرد. امین ابراهیمی، مدیرعامل این شرکت، در حاشیه بیست‌وسومین نمایشگاه ایران متافو اعلام کرد که در پی حملات نظامی، هر شش کوره فولادسازی و شش واحد احیای این مجموعه از مدار تولید خارج شده بودند؛ اما در روند بازسازی، تمامی کوره‌های فولادسازی مجدداً به مدار بازگشتند و حدود ۷۰ درصد ظرفیت واحدهای احیا نیز بازیابی شد.

به گفته ابراهیمی، مجموع تولید ازدست‌رفته این شرکت در اثر جنگ و محدودیت‌های انرژی حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار تن بوده که نزدیک به ۷۰۰ هزار تن آن به آسیب‌های جنگی و حدود ۶۵۰ هزار تن به محدودیت انرژی مربوط می‌شد. این ارقام نشان می‌دهد صنعت حتی پیش از وارد شدن خسارات مستقیم نظامی نیز با محدودیت‌هایی مواجه بوده که توان تولید آن را تحت تأثیر قرار داده است.

این تجربه، تنها یکی از روایت‌هایی بود که در جریان نمایشگاه ایران متافو مورد توجه قرار گرفت؛ رویدادی که از ۲۶ تا ۲۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در محل دائمی نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران برگزار شد و تلاش کرد تصویری از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های صنایع معدنی، فولادی و فلزی کشور ارائه کند.

متافو؛ ویترین توان صنعتی و فناوری ایران

بیست‌وسومین نمایشگاه بین‌المللی متالورژی ایران با عنوان «ایران متافو ۲۰۲۶» با حضور حدود ۴۵۰ شرکت داخلی و خارجی از ۱۶ کشور و در فضایی بیش از ۴۰ هزار مترمربع برگزار شد. در این دوره، مجموعه‌ای از تولیدکنندگان فولاد، شرکت‌های معدنی، صنایع فلزات غیرآهنی، فعالان حوزه ریخته‌گری، ماشین‌کاری، تأمین‌کنندگان تجهیزات و شرکت‌های دانش‌بنیان حضور داشتند.

گستردگی این حوزه‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه صنعت فلزات تنها به تولید شمش و محصولات نهایی محدود نمی‌شود و از استخراج مواد معدنی و فرآوری آن‌ها تا تولید تجهیزات صنعتی، قطعه‌سازی و صنایع پایین‌دستی را دربرمی‌گیرد.

حضور شرکت‌های خارجی نیز فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های داخلی، آشنایی با فناوری‌های روز و توسعه ارتباطات تجاری فراهم کرد. در شرایطی که صنایع ایران برای نوسازی ماشین‌آلات و دسترسی به فناوری‌های پیشرفته با محدودیت‌های بین‌المللی مواجه‌اند، ارتباط با فعالان خارجی و شناخت مسیرهای جدید همکاری می‌تواند در توسعه ظرفیت‌های صنعتی مؤثر باشد.

در این میان، اهمیت نمایشگاه صرفاً به تعداد شرکت‌کنندگان یا وسعت فضای نمایشگاهی بازنمی‌گردد؛ بلکه باید دید چنین رویدادی تا چه اندازه توانسته میان تولیدکنندگان، سرمایه‌گذاران، تأمین‌کنندگان تجهیزات و صنایع پایین‌دستی ارتباط مؤثر ایجاد کند.

اتابک: حمایت از صنایع آسیب‌دیده و اولویت‌بندی انرژی بر اساس ارزش افزوده

یکی از محورهای مهم مطرح‌شده در جریان بازدید سیدمحمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، از نمایشگاه متافو، وضعیت بازسازی صنایع و نحوه تأمین انرژی واحدهای تولیدی بود.

اتابک در ۲۸ آبان‌ماه با اشاره به اقدامات انجام‌شده در شرکت‌های فولادی اعلام کرد که مجموعه‌هایی مانند فولاد مبارکه و فولاد خوزستان اقدامات قابل‌توجهی برای بازسازی واحدهای آسیب‌دیده انجام داده‌اند و بخش عمده ظرفیت‌های تولیدی مجدداً به چرخه فعالیت بازگشته است.

وزیر صمت همچنین از تصویب برخی تسهیلات در کمیسیون اقتصادی دولت برای حمایت از واحدهای آسیب‌دیده و تأمین مواد اولیه موردنیاز آن‌ها خبر داد و بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های ایجادشده برای تسریع در بازسازی و تکمیل این واحدها تأکید کرد.

یکی دیگر از موضوعات مورد تأکید وزیر صمت، مدیریت تخصیص انرژی به صنایع بود. اتابک با اشاره به محدودیت‌های تأمین گاز، خواستار اولویت‌بندی صنایع بر اساس ارزش افزوده تولید شد؛ به این معنا که در شرایط محدودیت منابع، نحوه تخصیص انرژی باید با توجه به نقش هر واحد در تولید ارزش اقتصادی و زنجیره تأمین کشور انجام شود.

او همچنین از تصویب و ابلاغ روزانه ۱۶۱ میلیون مترمکعب گاز برای مصارف صنعتی خبر داد و بر ضرورت رعایت سهمیه‌های تعیین‌شده تأکید کرد.

این رویکرد از یک منظر اقتصادی اهمیت دارد؛ زیرا محدودیت انرژی، در صورت توزیع غیرهدفمند، می‌تواند هزینه بیشتری به کل اقتصاد تحمیل کند. البته اولویت‌بندی صنایع بر اساس ارزش افزوده نیز باید با شاخص‌های شفاف، اطلاعات دقیق از اشتغال، پیوندهای تولیدی و اهمیت راهبردی هر صنعت همراه باشد تا واحدهای کوچک‌تر و زنجیره‌های تأمین وابسته از دسترسی به انرژی محروم نشوند.

اتابک در بخش دیگری از اظهارات خود به تأمین سوخت واحدهای تولیدی و معدنی اشاره کرد و گفت سهمیه سوخت اختصاص‌یافته به استان‌ها نسبت به سال گذشته ۱۰ درصد افزایش یافته است. به گفته او، واحدهای تولیدی دارای پروانه بهره‌برداری و سابقه تولید در سامانه سدف ثبت‌نام شده‌اند و سهمیه آن‌ها بر اساس سوابق مصرف و میزان تولید تعیین می‌شود.

وی همچنین تأکید کرد جابه‌جایی سوخت تخصیص‌یافته به واحدهای تولیدی و معدنی میان محل‌های مختلف مجاز نیست و در صورت افزایش تولید و نیاز به سهمیه بیشتر، درخواست واحدها باید با تأیید اداره کل صمت استان و بر اساس میزان تولید بررسی شود.

وزیر صمت در موضوع صادرات نیز بر تسهیل بازگشت ارز حاصل از صادرات و بررسی مشکلات مربوط به رفع تعهدات ارزی سال‌های گذشته تأکید کرد. به گفته او، برخی از مشکلات صادرکنندگان به مبنای محاسبه ارزش گمرکی کالاها در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ بازمی‌گردد و اصلاح کارشناسی این مبانی می‌تواند به تعیین تکلیف تعهدات ارزی و بازگشت منابع صادراتی به چرخه تولید کمک کند.

این موضوع برای صنایع صادرات‌محوری مانند فولاد اهمیت زیادی دارد؛ چراکه استمرار تولید تنها به دسترسی به مواد اولیه و انرژی وابسته نیست و امکان بازگشت درآمدهای صادراتی و استفاده از آن‌ها برای تأمین سرمایه در گردش و توسعه خطوط تولید نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

عراقچی: صاحبان صنایع با وجود آسیب‌های جنگ، صنعت فولاد را سرپا نگه داشتند

در روز پایانی نمایشگاه، حضور سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در ایران متافو نیز توجه فعالان صنعتی را به خود جلب کرد. او در جریان بازدید از این نمایشگاه، با اشاره به حملات نظامی به صنایع فولادی کشور اظهار کرد که آسیب‌های واردشده به این صنایع در حال ترمیم است و برنامه‌ریزی برای بازگرداندن ظرفیت تولید فولاد به شرایط پیش از جنگ انجام شده است.

عراقچی با تقدیر از عملکرد فعالان این صنعت گفت: «صاحبان صنایع با غیرت و وطن‌پرستی این صنعت را سرپا نگه داشتند.»

وزیر امور خارجه همچنین نمایشگاه ایران متافو را نمادی از مقاومت و سرسختی صنعت ایران توصیف کرد و حضور فعالان صنعتی را در شرایط دشوار اقتصادی و جنگی قابل توجه دانست.

اهمیت حضور وزیر امور خارجه در یک نمایشگاه صنعتی، صرفاً در بازدید از غرفه‌ها خلاصه نمی‌شود. صنایع بزرگ فلزی و معدنی بخشی از ظرفیت ارزآوری، اشتغال و تأمین نیاز بازار داخلی را تشکیل می‌دهند و آسیب به زیرساخت‌های آن‌ها می‌تواند آثار فراتر از محدوده یک کارخانه داشته باشد.

از همین منظر، عراقچی در دیدار با فعالان صنعت فولاد، وضعیت امنیتی و اقتصادی کشور را نیز مورد توجه قرار داد و با اشاره به شرایط «نه جنگ و نه صلح»، بر ضرورت توجه به حساسیت اطلاعات مربوط به بازسازی واحدهای آسیب‌دیده تأکید کرد. این اظهارات نشان می‌دهد بازسازی صنایع راهبردی علاوه بر ابعاد اقتصادی، ملاحظات امنیتی و پدافندی نیز دارد.

با این حال، بازگشت ظرفیت تولید به سطح پیش از جنگ، پایان مسیر بازسازی نیست. صنایع برای جبران تولید ازدست‌رفته، حفظ بازارهای صادراتی و رقابت با تولیدکنندگان خارجی باید به مرحله‌ای فراتر از احیای ظرفیت‌های قبلی برسند.

رشد تولید فولاد؛ چرا افزایش تناژ به‌تنهایی کافی نیست؟

آمارهای انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران نشان می‌دهد تولید فولاد خام کشور در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تن رسید که نسبت به سال قبل رشد ۶.۲ درصدی را ثبت کرده است. این میزان تولید، تقریباً با سطح تولید سال ۱۴۰۲ برابر بود.

با این حال، عملکرد بخش‌های مختلف زنجیره فولاد یکسان نبود. در حالی که تولید آهن اسفنجی با رشد ۱۶ درصدی همراه شد، تولید کل محصولات فولادی حدود ۱.۸ درصد کاهش یافت و تولید کنسانتره و گندله سنگ‌آهن نیز تقریباً در سطح سال گذشته باقی ماند.

این تفاوت‌ها یک مسئله مهم را آشکار می‌کند: افزایش تولید در حلقه‌های بالادستی لزوماً به معنای رشد متوازن کل صنعت نیست. اگر ظرفیت تولید مواد اولیه افزایش پیدا کند، اما صنایع پایین‌دستی با محدودیت سرمایه‌گذاری، انرژی، فناوری یا بازار مواجه باشند، بخش مهمی از ارزش بالقوه زنجیره تولید محقق نخواهد شد.

از این رو، یکی از ضرورت‌های سیاست صنعتی کشور، توجه هم‌زمان به تمام حلقه‌های زنجیره ارزش است. توسعه صنایع پایین‌دستی، تولید محصولات تخصصی و آلیاژی و کاهش خام‌فروشی می‌تواند ارزش اقتصادی بیشتری به ازای هر تن محصول ایجاد کند.

سیدعباس حسینی، مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت صمت نیز در افتتاحیه متافو، مدیریت مصرف انرژی و تولید فولادهای خاص و آلیاژی را دو محور مهم تحقق هدف رشد ۱۳ درصدی صنعت عنوان کرد.

او با اشاره به محدودیت برق و گاز صنایع گفت بیش از چهار هزار مگاوات نیروگاه توسط صنعتگران ایجاد شده است. حسینی همچنین تولید فولادهای خاص و آلیاژی را مسیری برای عبور از تولید محصولات معمولی و حرکت به سمت ارزش افزوده بیشتر دانست.

این رویکرد می‌تواند جهت حرکت آینده صنعت را مشخص کند؛ صنعتی که برای رقابت در بازارهای جهانی ناگزیر است از اتکای صرف به افزایش ظرفیت اسمی فاصله بگیرد و به سمت فناوری‌های پیشرفته، تولید محصولات تخصصی و کاهش هزینه تمام‌شده حرکت کند.

ناترازی انرژی؛ هزینه‌ای که صنعت سال‌هاست می‌پردازد

با وجود تلاش صنایع برای تأمین بخشی از انرژی موردنیاز خود، ناترازی برق و گاز همچنان یکی از مهم‌ترین موانع تولید است.

صنایع فولادی از جمله مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی هستند و توقف برق یا محدودیت گاز در این واحدها می‌تواند علاوه بر کاهش تولید، موجب افزایش هزینه‌های راه‌اندازی مجدد، استهلاک تجهیزات و اختلال در برنامه تحویل سفارش‌ها شود.

بر اساس برآوردهای مطرح‌شده از سوی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، ارزش تولید ازدست‌رفته این صنعت به دلیل محدودیت‌های انرژی در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ حدود ۱۴.۵ میلیارد دلار بوده است. این رقم نشان می‌دهد مسئله ناترازی انرژی حتی پیش از آسیب‌های جنگی نیز هزینه سنگینی به صنعت تحمیل کرده بود.

از سوی دیگر، خودتأمینی انرژی نیز اگرچه راهکاری برای کاهش وابستگی کارخانه‌ها به شبکه سراسری است، اما نمی‌تواند جایگزین مسئولیت دولت در توسعه زیرساخت‌های تولید و انتقال برق و گاز شود.

زمانی که یک بنگاه صنعتی ناچار است سرمایه خود را به جای نوسازی ماشین‌آلات، توسعه فناوری یا افزایش ظرفیت تولید، صرف ساخت نیروگاه کند، در واقع با یک هزینه فرصت مواجه شده است. بنابراین توسعه نیروگاه‌های اختصاصی باید در کنار اصلاح نظام تأمین انرژی کشور دنبال شود، نه به‌عنوان راه‌حلی که تمام بار ناترازی را به دوش تولیدکننده منتقل می‌کند.

بهره‌وری؛ حلقه‌ای که نباید زیر سایه بازسازی فراموش شود

اگر بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده نخستین ضرورت صنعت در شرایط فعلی باشد، مرحله بعدی باید ارتقای بهره‌وری و کاهش هزینه تولید باشد.

بهره‌وری در صنعت تنها به معنای تولید محصول بیشتر با مصرف کمتر انرژی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل شامل نوسازی تجهیزات، کاهش توقف خطوط تولید، مدیریت مواد اولیه، بهبود کیفیت محصول، استفاده از فناوری‌های دیجیتال و افزایش بهره‌وری نیروی انسانی را دربرمی‌گیرد.

در جریان متافو نیز موضوعاتی مانند فولاد سبز، اقتصاد چرخشی، مدیریت پسماندهای صنعتی و استفاده از فناوری‌های نوین در نشست‌های تخصصی مورد توجه قرار گرفت.

حرکت به سمت اقتصاد چرخشی می‌تواند یکی از مسیرهای مهم کاهش هزینه تولید باشد. بازیافت ضایعات فلزی، استفاده مجدد از آب صنعتی، بازیابی حرارت اتلافی و کاهش ضایعات تولید، علاوه بر کاهش مصرف منابع، هزینه تمام‌شده محصولات را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در حوزه فناوری نیز هوشمندسازی خطوط تولید، استفاده از حسگرها، تحلیل داده و هوش مصنوعی می‌تواند امکان پیش‌بینی خرابی تجهیزات، کاهش توقف ناخواسته و بهینه‌سازی مصرف انرژی را فراهم کند.

از سوی دیگر، تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، مانند فولادهای خاص و آلیاژی، می‌تواند قدرت رقابت صنایع ایرانی را در بازارهای منطقه‌ای و جهانی افزایش دهد. در چنین شرایطی، توسعه صنعتی دیگر صرفاً با افزایش تناژ سنجیده نمی‌شود، بلکه کیفیت، فناوری و میزان ارزش اقتصادی ایجادشده نیز اهمیت پیدا می‌کند.

حمایت از صنعت؛ از بازسازی اضطراری تا سرمایه‌گذاری بلندمدت

آنچه در نمایشگاه ایران متافو ۱۴۰۵ بیش از هر چیز قابل توجه بود، نمایش توانایی صنایع برای ادامه فعالیت در شرایط دشوار بود؛ از بازسازی واحدهای آسیب‌دیده فولادی تا معرفی فناوری‌های جدید و تلاش برای توسعه زنجیره ارزش.

با این حال، استمرار این مسیر به حمایت‌هایی فراتر از اقدامات کوتاه‌مدت نیاز دارد. تأمین پایدار انرژی، تسهیل دسترسی به مواد اولیه و ماشین‌آلات، ثبات مقررات صادراتی، تسهیل بازگشت ارز، تأمین مالی سرمایه‌گذاری‌های صنعتی و توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، از جمله عواملی هستند که می‌توانند به بازگشت ظرفیت‌های تولیدی و تقویت رقابت‌پذیری صنایع کمک کنند.

در این میان، حمایت از تولید نباید صرفاً به تزریق منابع مالی یا افزایش سهمیه انرژی محدود شود؛ بلکه باید به سمت سازوکارهایی حرکت کند که بنگاه‌های کارآمدتر، فناوری‌های پیشرفته‌تر و سرمایه‌گذاری‌های با ارزش افزوده بالاتر را تقویت کنند.

همچنین لازم است منابع حاصل از فعالیت‌های معدنی، متناسب با تکالیف قانونی، در توسعه زیرساخت‌های مناطق معدنی هزینه شود. در یکی از مباحث مطرح‌شده در حاشیه متافو، رئیس کمیسیون معدن اتاق کرمان اعلام کرد با وجود اختصاص ۱۵ درصد از حقوق دولتی معادن به مناطق معدنی، در سال‌های گذشته کمتر از پنج درصد این منابع به مناطق معدن‌خیز بازگشته است. این اظهارات، ضرورت شفافیت در تخصیص و هزینه‌کرد منابع معدنی را بار دیگر مطرح می‌کند.

در نهایت، متافو ۱۴۰۵ را می‌توان روایتی از صنعتی دانست که در شرایط جنگی و محدودیت‌های ساختاری، تلاش کرده ظرفیت تولید خود را حفظ کند و از توقف کامل زنجیره فعالیت جلوگیری کند. اما عبور از این مرحله، تنها با بازسازی تجهیزات و بازگشت خطوط تولید امکان‌پذیر نیست.

صنعت ایران برای آنکه از مرحله تاب‌آوری به رشد پایدار برسد، به انرژی قابل اتکا، سرمایه‌گذاری بلندمدت، فناوری پیشرفته و محیط اقتصادی پیش‌بینی‌پذیر نیاز دارد. چهار روز برگزاری نمایشگاه فرصتی برای نمایش این ظرفیت‌ها بود؛ اما آزمون اصلی، در ماه‌ها و سال‌های پیش رو و در عملکرد واقعی کارخانه‌ها رقم خواهد خورد.

کوره‌هایی که دوباره روشن شده‌اند، نشانه بازگشت صنعت به میدان تولید هستند؛ اما روشن ماندن آن‌ها به سیاست‌گذاری پایدار، سرمایه‌گذاری هدفمند و افزایش بهره‌وری وابسته است. آینده صنعت ایران نه فقط در توان بازسازی آنچه آسیب دیده، بلکه در توان ساختن صنعتی رقابت‌پذیرتر، کم‌مصرف‌تر و ارزش‌آفرین‌تر رقم خواهد خورد.

انتهای پیام/

کد مطلب: 1325537

برچسب‌ها

وب گردی

وب گردی

اخبار مرتبط

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • captcha