به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ توان علمی پژوهشگران ایرانی و جایگاه مطالعات دانشگاهی کشور در عرصه سلامت، محور اصلی سخنان معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت در رویداد شب علم بود؛ رویدادی که با هدف نزدیکتر کردن جامعه به فضای پژوهش و نشان دادن تأثیر مستقیم علم بر زندگی روزمره مردم در دانشگاه علوم پزشکی کرمان برگزار شد.
شاهین آخوندزاده در این برنامه با اشاره به حضور آثار محققان ایرانی در منابع علمی معتبر جهان اظهار کرد: بخشی از مطالعات انجامشده در دانشگاههای کشور توانسته از مرزهای جغرافیایی عبور کند و در مقالهها، منابع تخصصی و مباحث علمی بینالمللی مورد توجه قرار گیرد. این روند نشان میدهد پژوهش پزشکی در ایران، با وجود محدودیتها، از ظرفیت تولید دانش قابل استناد برخوردار است.
وی بیان کرد که بسیاری از دستورالعملها و شیوههای درمانی مورد استفاده در مراکز پزشکی کشور بر پایه مطالعات دانشگاههای داخلی تدوین شدهاند. چنین پژوهشهایی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که شرایط بومی، الگوی بیماریها، ویژگیهای جمعیتی و نیازهای نظام سلامت ایران را مورد توجه قرار دهند؛ موضوعی که در برخی موارد نمیتوان پاسخ دقیق آن را تنها در مطالعات انجامشده در دیگر کشورها جستوجو کرد.
پژوهشهای بومی به دانشگاهها کمک میکنند تا برای مسائل واقعی نظام سلامت راهحلهایی متناسب با شرایط جامعه ارائه دهند. تفاوت در سبک زندگی، عوامل محیطی، وضعیت اقتصادی، ساختار جمعیتی و میزان دسترسی به خدمات درمانی سبب میشود نتایج یک مطالعه خارجی همیشه بدون تغییر قابل استفاده نباشد. از این رو، تولید شواهد علمی داخلی یکی از پایههای تصمیمگیری دقیق در حوزه سلامت محسوب میشود.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت یکی از زمینههای مهم فعالیت پژوهشگران ایرانی را بررسی کاربردهای جدید داروهای موجود عنوان کرد. این رویکرد که در فضای علمی با عنوان بازکاربری داروها شناخته میشود، بر این اساس شکل گرفته است که دارویی شناختهشده و دارای سابقه مصرف، برای درمان بیماری یا اختلالی متفاوت مورد مطالعه قرار گیرد.
تولید یک داروی کاملاً جدید معمولاً به سرمایهگذاری گسترده، آزمایشهای طولانی و طی کردن مراحل متعدد علمی و نظارتی نیاز دارد. بررسی ایمنی، تعیین دوز مناسب، انجام مطالعات آزمایشگاهی و کارآزماییهای بالینی میتواند سالها زمان ببرد. به همین دلیل، بسیاری از مراکز تحقیقاتی جهان به موازات توسعه داروهای تازه، به دنبال شناسایی تواناییهای درمانی جدید در داروهای شناختهشده هستند.
در بازکاربری داروها، پژوهشگران تلاش میکنند با استفاده از شواهد علمی و آزمایشهای کنترلشده، مشخص کنند آیا یک داروی موجود میتواند در درمان بیماری دیگری نیز مؤثر باشد یا خیر. سابقه مصرف دارو و وجود اطلاعات اولیه درباره ایمنی آن ممکن است بخشی از مسیر پژوهش را کوتاهتر کند، اما این موضوع به معنای امکان استفاده خودسرانه یا بدون ارزیابی علمی نیست.
هر کاربرد تازه برای یک دارو باید از مسیر مطالعات دقیق، بررسی عوارض، سنجش اثربخشی و تأیید نهادهای مسئول عبور کند. اعلام نتایج اولیه یک تحقیق نیز به تنهایی برای تبدیل آن به روش درمانی عمومی کافی نیست. تفکیک میان فرضیه پژوهشی، یافته مقدماتی و درمان تأییدشده، از اصول مهمی است که در اطلاعرسانی علمی باید رعایت شود.
آخوندزاده با اشاره به تلاشهای انجامشده در سالهای گذشته گفت: پژوهشگران کشور کوشیدهاند برای داروهای موجود، کاربردهای تازهای در درمان بیماریهای مختلف پیدا کنند. این مسیر افزون بر کاهش احتمالی زمان و هزینه توسعه درمان، میتواند گزینههای بیشتری در اختیار پزشکان و بیماران قرار دهد؛ بهویژه در بیماریهایی که درمانهای موجود محدود یا پرهزینه هستند.
علوم اعصاب و روان از حوزههایی است که پژوهشگران ایرانی در آن مطالعات قابل توجهی انجام دادهاند. به گفته معاون وزیر بهداشت، بخشی از این تحقیقات در مجامع علمی بینالمللی مورد توجه قرار گرفته و نتایج آنها در مسیر مطالعات درمانی استفاده شده است. بیماریهای مرتبط با مغز و روان به دلیل پیچیدگی عوامل زیستی، روانی و اجتماعی، نیازمند پژوهشهای چندجانبه و طولانیمدت هستند.
اختلالات روانپزشکی و بیماریهای عصبی تنها بر وضعیت جسمی فرد اثر نمیگذارند، بلکه روابط خانوادگی، اشتغال، آموزش و کیفیت زندگی را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. از این رو، هر پژوهشی که بتواند به تشخیص دقیقتر، درمان مؤثرتر یا کاهش عوارض این بیماریها کمک کند، آثار اجتماعی گستردهای خواهد داشت.
مورد استناد قرار گرفتن آثار علمی، یکی از شاخصهای اثرگذاری پژوهش است. هنگامی که محققان دیگر در مطالعات خود به یک مقاله ارجاع میدهند، به این معناست که یافتهها یا روشهای آن تحقیق در جریان تولید دانش مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، تعداد استنادها تنها معیار سنجش کیفیت نیست و اصالت موضوع، روش صحیح، قابلیت تکرار و تأثیر بر سلامت جامعه نیز باید در ارزیابی پژوهشها در نظر گرفته شود.
تولید مقاله علمی زمانی به دستاورد واقعی تبدیل میشود که بتواند به تدوین سیاست، طراحی روش تشخیص، بهبود درمان یا پیشگیری از بیماری کمک کند. اگر پژوهش صرفاً در مجلات تخصصی باقی بماند و ارتباطی با نیازهای جامعه پیدا نکند، بخشی از ظرفیت آن استفادهنشده باقی خواهد ماند. به همین دلیل، حرکت از پژوهش نظری به سوی مطالعات کاربردی یکی از مطالبات اصلی نظام سلامت است.
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت در ادامه دانشگاههای علوم پزشکی را دانشگاههای نسل چهارم توصیف کرد. در این نگاه، دانشگاه تنها محلی برای آموزش دانشجو و انتشار مقاله نیست، بلکه باید در برابر مسائل جامعه مسئولیت داشته باشد و نتایج فعالیتهایش را در شاخصهایی مانند سلامت عمومی، کیفیت زندگی و امید به زندگی نشان دهد.
دانشگاه نسل چهارم با محیط پیرامون خود ارتباط مستقیم دارد. این دانشگاه مسائل مردم را شناسایی میکند، برای آنها برنامه پژوهشی میسازد و نتایج تحقیقات را به زبان قابل فهم در اختیار مدیران، پزشکان و شهروندان قرار میدهد. در چنین الگویی، دیوار میان دانشگاه و جامعه کاهش مییابد و دانش به ابزاری برای حل مسئله تبدیل میشود.
دانشگاههای علوم پزشکی به دلیل ترکیب آموزش، پژوهش و ارائه خدمات درمانی، امکان ویژهای برای تحقق این هدف دارند. دانشجویان و استادان این مراکز در بیمارستانها، مراکز بهداشت و محیطهای واقعی درمان حضور دارند و میتوانند نیازهای جامعه را از نزدیک مشاهده کنند. این پیوند میان محیط علمی و میدان عمل، فرصت مناسبی برای طراحی پژوهشهای کاربردی فراهم میآورد.
آخوندزاده همچنین به ارزیابی عملکرد دانشآموختگان دانشگاههای ایران پرداخت و گفت: برخلاف برخی برداشتها، فارغالتحصیلان مراکز آموزش عالی داخل کشور در محیطهای علمی، صنعتی و پژوهشی داخل و خارج عملکرد موفقی دارند. حضور آنان در مراکز معتبر، نشانهای از توان آموزشی دانشگاههای کشور و قابلیت رقابت علمی نیروی انسانی ایرانی است.
موفقیت فارغالتحصیلان تنها به دانش تخصصی وابسته نیست و مهارتهایی مانند تفکر نقادانه، کار گروهی، حل مسئله، اخلاق حرفهای و توان ارتباط با جامعه نیز اهمیت دارد. دانشگاهها برای حفظ جایگاه خود باید آموزش را با نیازهای جدید نظام سلامت هماهنگ کنند و دانشجویان را برای مواجهه با مسائل پیچیده آماده سازند.
در کنار تربیت نیروی انسانی، حفظ پژوهشگران و فراهم کردن شرایط فعالیت علمی نیز ضروری است. دسترسی به تجهیزات، منابع اطلاعاتی، حمایت مالی، امکان همکاریهای بینرشتهای و کاهش فرایندهای اداری میتواند بر کیفیت پژوهش اثر بگذارد. استعداد علمی بدون زیرساخت مناسب، فرصت کمتری برای تبدیل شدن به دستاورد کاربردی خواهد داشت.
رویداد شب علم بستری برای معرفی همین ظرفیتها به مردم فراهم کرد. معاون وزیر بهداشت تأکید کرد که در چنین برنامههایی باید برای جامعه توضیح داده شود علم چگونه بر کیفیت زندگی اثر میگذارد. نمایش تجهیزات و ارائه آمار علمی زمانی مؤثر است که مخاطب بتواند ارتباط آن را با سلامت، امنیت و آسایش خود درک کند.
مردم معمولاً نتیجه نهایی پژوهش را در قالب دارو، روش درمان، ابزار تشخیص یا توصیه بهداشتی مشاهده میکنند، اما مسیر طولانی رسیدن به این دستاوردها کمتر دیده میشود. رویدادهای عمومی علمی میتوانند فرایند شکلگیری یک پرسش، انجام آزمایش، تحلیل داده و تبدیل یافته به کاربرد درمانی را برای شهروندان روشن کنند.
این آشنایی به افزایش سواد علمی جامعه کمک میکند. شهروندی که با روش پژوهش و تفاوت میان شواهد معتبر و ادعاهای بدون پشتوانه آشنا باشد، در برابر اخبار نادرست و درمانهای اثباتنشده آسیبپذیری کمتری خواهد داشت. این موضوع در دورهای که اطلاعات پزشکی با سرعت در فضای مجازی منتشر میشود، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
رویداد شب علم شامگاه چهارشنبه ۲۰ خرداد با حضور مسئولان، استادان، پژوهشگران و گروههای مختلف مردم در پردیس دانشگاه علوم پزشکی کرمان برگزار شد. هدف این برنامه، ایجاد ارتباط مستقیم میان جامعه و مراکز علمی و معرفی دستاوردهای پژوهشی به افکار عمومی بود.
برگزاری چنین رویدادهایی میتواند نخستین گام برای شکلگیری ارتباط مستمر میان دانشگاه و مردم باشد. ادامه این مسیر به برنامههایی مانند نشستهای عمومی، بازدید از مراکز پژوهشی، معرفی ساده نتایج تحقیقات و پاسخگویی دانشمندان به پرسشهای شهروندان نیاز دارد. ارتباط علمی نباید به یک شب یا مناسبت محدود شود.
سخنان مطرحشده در این برنامه نشان داد پژوهش پزشکی ایران در برخی حوزهها توانسته به جریان علمی جهان وارد شود، اما حفظ و تقویت این موقعیت به استمرار حمایت، توجه به کیفیت و پیوند دادن تحقیقات با نیازهای واقعی مردم وابسته است. استناد بینالمللی به یک اثر علمی ارزشمند است، اما مهمتر از آن، تأثیری است که آن دانش بر سلامت جامعه باقی میگذارد.
مسیر آینده پژوهش سلامت زمانی روشنتر خواهد شد که دانشگاهها میان سه مأموریت آموزش، تولید دانش و خدمت به مردم تعادل برقرار کنند. دانشجوی توانمند، پژوهش معتبر و نظام درمانی پاسخگو، سه حلقه بههمپیوستهاند که میتوانند جایگاه علمی کشور را ارتقا دهند و نتیجه تحقیقات را به تغییر ملموس در زندگی شهروندان تبدیل کنند.
خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای خبر/
نظر شما