تهران-ایسکانیوز: نمی شود از خیابان انقلاب بگذری و وقتی به آن می رسی بی توجه از کنارش رد شوی. حتما می ایستی و چند لحظه ای به بال های پرنده ای خیالی زل می زنی که سال ها بر سر در آن خشک شده و حالا از آن تنها نمادی به جای مانده است.

دانشگاه تهران، همان دانشگاهی که فارغ از کسانی که خروجی های آن بوده اند، مبدأ تحول و نماد جنبش های انقلابی برای مردم ایران، و پرچمدار اکثر تحولات و جنبش های اجتماعی است؛ دانشگاهی که هیچ گاه خود را جدای از جامعه ندانسته است.

دانشگاهی که اهمیت خود را از پشت اسکناس های 50 تومانی تا روی جلد کتاب های درسی به رخ ما می کشد و می گوید برای گذر از سر در من باید تلاش بسیار کنی.دانشگاه تهران، این بزرگ ترین موسسه آموزش عالی در ایران و بزرگترین دانشگاه در خاورمیانه که از سال 1313 تاکنون چراغ علم را روشن نگه داشته است برای گرداندن چرخ هایش چه کسانی را که بر مسند ریاست نشانده است.

گرچه اتاق ریاست دانشگاه میزبان 33 رئیس بوده است اما با نگاهی به قدمت 80 ساله دانشگاه تهران می‌توان به آسانی فهمید که این صندلی به کسانی که منش آزادی خواهی و علم طلبی را پیشه نگرفته‌اند وفا نخواهد کرد. یک روز دیگر تکلیف ریاست دانشگاه تهران در شورای عالی انقلاب فرهنگی روشن خواهد شد؛ آیا محمود نیلی احمدآبادی سی وسومین رئیس دانشگاه تهران خواهد بود؟ این سئوالی است که نتیجه آن تا پایان جلسه شورا مشخص نخواهد شد اما با نگاهی به روسای پیشین بزرگترین دانشگاه خاورمیانه می‌توان امیدوار بود که این دانشگاه رئیسی شایسه در دولت یازدهم را تجربه کند.

اولین رئیس؛سنگ بنای دانشگاه 

در تاریخ 80 ساله روسای دانشگاه، اولین کسی که ریاست دانشگاه تهران را تجربه کرده است علی اصغر حکمت وزیر فرهنگ در زمان رضا شاه پهلوی است. او از از 14 اسفند 1313 تا 27 خرداد 1317 ریاست دانشگاه تهران را به مدت 4 سال و 3 ماه برعهده داشته است. وی بنیان گذار کتابخانه ملی و نشریه فروغ تربیت بوده و علاوه بر تأسیس دانشگاه تهران، تأسیس دانش‌سراهای مقدماتی در سراسر کشور، برگزاری جشن هزاره فردوسی، تأسیس فرهنگستان ایران، ایجاد پیش‌آهنگی و تغییر برنامه‌های مدارس به اصول آموزشی کشورهای خارج، ایجاد تحول در زبان و ادبیات پارسی، توجه به آثار باستانی و تشکیل موزه ایران باستان، تربیت کادر آموزشی و انتشار نشریات و توجه به امر ورزش در مدارس، توسعه و تکمیل مدارس ابتدایی و متوسطه، استاد کرسی تاریخ مذاهب و ادبیات ایران در دانشگاه تهران را نیز در کارنامه‌ی حرفه‌ای خود دارد.

در میان نوشته های او می توان مطالب جالبی در رابطه با تاریخچه آغاز و تأسیس دانشگاه تهران یافت مانند داستان قرار دادن لوحی طلا در زیربنای مرکز دانشگاه که خواندنش خالی از لطف نیست.

ورود هنر به دانشگاه



دومین رئیس دانشگاه تهران، اسماعیل مرآت وزیر معارف و فرهنگ ایران در زمان رضا شاه پهلوی است. در آن سالها به سبب این که ریاست دانشگاه تهران بر عهده وزیر فرهنگ بود با برکناری یک وزیر ریاست دانشگاه تهران نیز تغییر می کرد. این شیوه انتخاب ریاست تا تاریخ 1321 پا برجا بود. اسماعیل مرآت دومین رئیس دانشگاه تهران از 12مرداد1317 تا 30شهریور 1320 به مدت 3 سال و 1 ماه رئیس دانشگاه تهران بود. 

اسماعیل مرآت، پایه‌گذاران فرهنگ نوین در ایران و موسس دانشکده هنرهای زیبا برای توسعه دانشگاه تهران تلاش های بسیار کرد. ساختمان‌های دانشکدهٔ حقوق و دانشکدهٔ فنی و باشگاه دانشجویان و رستوران دانشجویان در دانشگاه تهران از یادگارهای اوست. در سال ۱۳۱۹ قانون اصلاح دانشگاه را در مورد دانشکدهٔ پزشکی از تصویب مجلس شورای ملی گذراند. طبق این قانون بیمارستان‌های تهران ضمیمه و تابع دانشکدهٔ پزشکی شد و کارآموزی دانشجویان پزشکی در بیمارستان‌ها آسان‌تر گردید.

صدیق دانشگاه

عیسی صدیق ملقب به صدیق علم، سومین رئیس دانشگاه تهران، از اولین گروه دانشجویان اعزامی به خارج در دورهٔ بعد از مشروطیت بود که عازم فرانسه شد.  دکتر صدیق پس از تأسیس دانشگاه تهران در ۱۳۱۳، تا سال ۱۳۱۹ ریاست و استادی دانشسرای عالی و دانشکدهٔ علوم را عهده‌دار بود. وی از 30شهریور 1320 تا 12 آذر 1320 و به مدت 3 ماه رئیس دانشگاه تهران بود.  عیسی صدیق در تشکیل فرهنگستان ایران نیز نقش عمده‌ای داشت و به‌عنوان نایب رئیس فرهنگستان انتخاب شد. در همین دوره مجلهٔ آموزش و پرورش را نیز بنیان گذاشت. از وی 18 کتاب به جا مانده است که برخی از آنها در حیطه ادبیات و تاریخ ایران نگاشته شده است. 

 

 

مجاهد دانشگاه

سید محمد تدین، استاد ادبیات عرب در دانشگاه تازه تاسیس تهران بود، او در ۱۳ آذر ۱۳۲۰، به عنوان چهارمین رئیس دانشگاه تهران، منصوب گردید و تا تاریخ 17 اسفند همان سال به مدت 3 ماه بر مسند ریاست دانشگاه تهران نشست. از جمله سوابق او می توان به مبارزه علیه به توپ بسته شدن مجلس اشاره کرد. وی در دوران مشروطه جزو مجاهدینی بود که در زمان به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی، توسط محمدعلی شاه، به طور مسلحانه از مجلس دفاع می‌کردند. وی در سال ۱۳۲۱ در کابینه علی سهیلی، وزیر مشاور شد. سید محمد تدین، همچنین از اعضای اولیه و پیوسته فرهنگستان ایران بود که در سال ۱۳۱۴تشکیل شد.

سید محمد تدین آثار تألیفی و ترجمه‌ای متعددی از جمله: جامع محمدی؛ نخبةالادب (دو جلد)؛ عربی (پنج جلد)؛ علم‌الاشیاء (شش دوره)؛ حساب (دو جلد)؛ جغرافیا (چهارجلد)؛ تعلیمات مدنی؛ انکشافات جغرافیایی؛ اکتشافات جغرافیایی؛ اصول خطابه، و تاریخ مختصر منطق دارد.

 پا جای پای دهخدا

سید مصطفی عدل ملقب به منصورالسلطنه پنجمین فردی بود که بر مسند ریاست دانشگاه تهران تکیه زد. اواز 18 اسفند 1320 تا 8 مرداد 1321 به مدت 5 ماه به عنوان رئیس دانشگاه فعالیت کرد.  او ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران را نیز پیش از ریاستش بر دانشگاه تهران پس از اشغال ایران از طرف قوای متفقین در زمان وزارت عیسی صدیق وزیر فرهنگ و سومین رئیس دانشگاه تهران به جای علی اکبر دهخدا رئیس پیشین دانشکده حقوق و  علوم سیاسی دانشگاه تهران در کارنامه دارد. 

 

 

اولین رئیس مستقل و بنیانگذار کوی دانشگاه

علی اکبر سیاسی، ششمین رئیس دانشگاه تهران و آخرین رئیسی بود که به واسطه ریاست بر وزارت فرهنگ ریاست دانشگاه تهران را برعهده گرفت و حتی اولین رئیس مستقل در دانشگاه تهران بود.

دکتر سیاسی در سال ۱۳۲۱ در کابینه احمد قوام و در زمان حکومت محمدرضا پهلوی وزیر فرهنگ ایران شد. در دوران وزارت او با توجه به این که تا این زمان دانشگاه تهران زیر نظر وزارت فرهنگ اداره می‌شد و مانند یکی از اداره‌های این وزارت بود با پیگیری سعی در مستقل کردن دانشگاه تهران از این وزارت‌خانه کرد. علی اکبر سیاسی  بالاخره در ۱۵ بهمن ۱۳۲۱ استقلال دانشگاه را در مراسمی که با حضور محمدرضا شاه و  فوزیه در مراسم سالگرد تاسیس دانشگاه تهران اعلام کرد.

از این زمان به بعد استقلال دانشگاه تهران به رسمیت شناخته شد و انتخاب رئیس دانشگاه بر عهده شورای دانشگاه تهران قرار گرفت. نخستین شورای دانشگاه تهران با اکثریت آرا دکتر سیاسی را به ریاست دانشگاه تهران برگزید. وی از تاریخ از 18 مرداد 1321تا 18 دی 1333 به مدت 12 سال و 5 ماه به عنوان نخستین رئیس مستقل دانشگاه تهران بود. 

 از جمله اقدامات دکتر سیاسی می توان به ساخت کوی دانشگاه و همچنین اعتراض به شاه به خاطر کشته شدن سه دانشجو در اعتراض به ورود ریچارد نیکسون در 16 آذر 1332 و ایستادگی در برابر شاه برای اخراج استادان از دانشگاه اشاره کرد.

رئیس فراری

 منوچهر اقبال، به واسطه اتفاقاتی که در دوران ریاست علی اکبر سیاسی رخ داد به عنوان هفتمین رئیس دانشگاه تهران انتخاب گردید. در سال های 1332 به واسطه تصویب لایحه قرارداد کنسرسیوم و بعد از آن با کودتای 28 مرداد 12 نفر از استادان دانشگاه تهران به همراه عده‌ای دیگر از فعالان سیاسی ایران اعلامیه‌ای را بر ضد این قرارداد و کودتای ۲۸ مرداد امضا و منتشر کردند که شاه از دکتر سیاسی خواست این استادان را از دانشگاه اخراج کند. دکتر سیاسی در برابر این درخواست مقاومت کرد و همین سبب شد تا مجلس شورای ملی قانونی را تصویب کندکه طبق آن رئیس دانشگاه تهران به جای اینکه توسط شورای دانشگاه انتخاب شود؛ شورای دانشگاه سه نفر را پیشنهاد کندو وزارت فرهنگ یکی را بر گزیند.در جلسه شورای دانشگاه سه نفر معرفی شدند و دکتر منوچهر اقبالبجای دکتر سیاسی به ریاست دانشگاه تهران برگزیده شد.

 منوچهر اقبال، از 18 دی 1333 تا 14 فروردین 1336 به مدت 3 سال و سه ماه رئیس دانشگاه تهران بود. در زمان ریاست او دانشجویان در تظاهراتی اتومبیلش را آتش کشیدند و  پس از این اقبال از ایران خارج شد. در سال ۱۳۴۲ دوباره به ایران بازگشت و  به سمت مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران منصوب شد و تا پایان حیات خود در این سمت باقی ماند. 

پزشکی اولویت اصلی این دوره


هشتمین رئیس دانشگاه تهران، احمد فرهاد معتمد، پزشک، نویسنده و استاد  دانشگاه تهران بود. او مدرک پزشکی خود را از آلمان دریافت کرد. پس از آن در رشته رادیولوژی ادامه تحصیل داد. او از تاریخ 3 اردیبهشت 1336 تا 18 اردیبهشت 1342 به مدت 6 سال رئیس دانشگاه تهران بود. 

او همچنین استادی رادیولوژی در دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه تهران، همچنین ریاست دانشکدهٔ پزشکی از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۲ و استادی کرسی فیزیک پزشکی دانشگاه تهران را در سوابق خود دارد.  احمد فرهاد از نخستین کسانی بودکه دستگاه رادیولوژی را برای کمک تشخیص بیماری‌ها به ایران آورد.

 

 

 ورود نظام آموزشی آمریکایی



جهانشاه صالح، نهمین رئیس دانشگاه تهران، پزشک و سیاست مدار  از تاریخ 18 اردیبهشت 1342 تا 29 مرداد 1347 به مدت 5 سال و سه ماه بر مسند ریاست دانشگاه تهران تکیه زده بود. او عضو رسمی انجمن پزشکان نیویورک و جامعه پزشکی آمریکا بودند. 

جهانشاه صالح در دوران ریاست خود بر دانشگاه تهران، نظام آمریکایی در آموزش عالی در دانشگاه‌های ایران را جایگزین نظام آموزشی فرانسوی کرد. 


 

 

ریاست اولین پروفسور

فضل الله رضا، مهندس برق، استاد دانشگاه و سفیر ایران در کانادا و یونسکو و همچنین دومین رئیس دانشگاه صنعتی شریف، دهمین رئیس دانشگاه تهران بود. او از 29 مرداد 1347 تا 28 تیر 1348 به مدت 11 ماه رئیس دانشگاه تهران بود. پروفسور رضا استادی دانشگاه‌های مرکزی سوئیس، کپنهاک دانمارک و دانشگاه کلرادو در بولدر آمریکا و پاریس و استادی در دانشگاه‌های کنکوردیا در مونترئال در کبک کانادا و دانشگاه مک‌گیل مونترئال را در کارنامه دارد. 

وی عضو پیوسته مادام العمر (Life Fellow) ی IEEE  و عضو پیوستهٔ AAAS  نیز است. او همچنین رییس افتخاری کنفرانس مهندسی برق ایران، استاد افتخاری دانشگاه تربیت مدرس، رئیس انجمن علمی ایرانیان در آمریکای شمالی، رئیس گسترش زبان و ادب فارسی و مشاور و همکار فعال مؤسسات علمی و ادبی فراوانی بوده‌است. پروفسور رضا یکی از پایه‌گذاران نظریه اطلاعات و مخابرات در جهان است.

رئیس و وزیر اقتصاد



علی نقلی عالیخانی، یازدهیمن رئیس دانشگاه تهران بود. وی از تاریخ 28 تیر 1348 تا 24 تیر 1350 به مدت 2 سال به عنوان رئیس در دانشگاه تهران مشغول کار بود. او فارغ التحصیل رشته علوم سیاسی دانشگاه تهران و فارغ التحصیل رشتهٔ حقوق بین‌الملل عمومی از دانشگاه پاریس و فارغ التحصیل دکتری در رشته اقتصاد بود. او علاوه بر ریاست دانشگاه تهران، سمت وزیری در وزارتخانه  اقتصاد و دارایی را در دوران محمد رضا پهلوی و  مشاور اتاق بازرگانی تهران را در کارنامه دارد.

 

 

رئیس و وزیر مسکن

هوشنگ نهاوندی، دوازدهمین رئیس دانشگاه تهران که  از 24 تیر 1350 تا 5 آبان 1355 به مدت 5 سال و 4 ماه در منسب ریاست دانشگاه تهران حضور داشت. وی علاوه بر ریاست دانشگاه تهران، ریاست دانشگاه شیراز و وزیر مسکن و آبادانی دوران محمد رضا پهلوی را در کارنامه خود دارد. 

 

 

 

رئیس دانشگاه ملی و تهران



احمد هوشنگ شریفی سیزدهمین فردی بود که به عنوان ریاست دانشگاه تهران برگزیده شد. وی از تاریخ 5 آبان 1355 تا 13 شهریور 1356 به مدت 10 ماه ریاست دانشگاه را برعهده داشت. وی وزیر آموزش و پروش دولت عباس هویدا در زمان حکومت محمد رضا پهلوی نیز بود. همچنین اشتغال در وزارت فرهنگ، تدریس در دانشگاه تهران، معاونت وزارت آموزش و پرورش را نیز در کارنامه خود دارد. 

 

 

 ورود حزب رستاخیز به دانشگاه

قاسم معتمدی، چهاردهمین رئیس دانشگاه تهران بود. او یکی از فارغ التحصیلان دانشکده پزشکی همین دانشگاه بود. او از تاریخ 13 شهریور 1356 تا 12 شهریور 1357 به مدت یک سال رئیس دانشگاه تهران بود. او علاوه بر ریاست دانشگاه تهران، ریاست دانشگاه اصفهان به مدت 9 سال بود. وی معاون وزیر بهداری و  وزیرعلوم و آموزش عالی در کابینه هویدا به مدت یک سال بود. معتمدی رئیس  دومین کنگره حزب رستاخیز ایران بود.

 

 

آخرین رئیس دانشگاه قبل از انقلاب اسلامی

عبدالله شیبانی، پانزدهمین رئیس دانشگاه تهران از تاریخ 15 شهریور 1357 تا 3 اسفند 1357 به مدت 6 ماه بود. او از دومین گروه دانشجویان بورسیه اعزامی به فرانسه بود که دکتری خود را در رشته فیزیولوژی از دانشگاه سوربن فرانسه دریافت کرد. او معاونت دانش­سرای عالی و دانشکده علوم، رتبه استادی دانشگاه تهران، اخذ کرسی استادی فيزيولوژی جانوری، رياست دانشکده علوم دانشگاه تهران، معاونت پژوهشی دانشگاه تهران، استاد ممتاز دانشگاه تهران و رياست دانشکده علوم دانشگاه تهران را نیز در کارنامه خود دارد.

 

 

دانشگاه تهران تا آخرین روزهای قبل از پیروزی انقلاب پانزده رئیس را در بر مسند ریاست دانشگاه به خود دیده است. که در میان این 15 رئیس، علی اکبر سیاسی با مدت زمان 12 سال و 5 ماه با سابقه ترین رئیس دانشگاه تهران و عیسی صدیق سومین رئیس دانشگاه تهران به همراه سید محمد تدین، چهارمین رئیس دانشگاه تهران کمترین ریاست دانشگاه تهران را تجربه کرده اند.