به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از همدان؛ در دامنه‌های الوند، جایی که مسیرهای کوهستانی به چشم‌اندازهای طبیعی و نشانه‌های تاریخی می‌رسند، ظرفیت شکل‌گیری نوع متفاوتی از گردشگری وجود دارد؛ سفری که در آن مسافر تنها تماشاگر جاذبه‌ها نیست، بلکه با پیاده‌روی، کوهنوردی، دوچرخه‌سواری و آشنایی با فرهنگ محلی، بخشی از تجربه مقصد را می‌سازد. با وجود این، برخورداری از طبیعت متنوع و پیشینه تاریخی به‌تنهایی نمی‌تواند رونق اقتصادی پایدار ایجاد کند. مسئله اصلی همدان آن است که چگونه می‌توان جاذبه‌های پراکنده را به شبکه‌ای از خدمات، فعالیت‌ها و تجربه‌های قابل برنامه‌ریزی تبدیل کرد؛ شبکه‌ای که علاوه بر جذب گردشگر، سهم مشخصی از درآمد را به کسب‌وکارهای محلی برساند.
همدان از گذشته به واسطه موقعیت جغرافیایی و جایگاه تاریخی خود، یکی از نقاط مهم ارتباطی غرب ایران بوده است. پیشینه هگمتانه، حضور آثار تاریخی متعلق به دوره‌های مختلف و قرار گرفتن شهر در دامنه الوند، ترکیبی از جاذبه‌های فرهنگی و طبیعی ایجاد کرده که در بسیاری از مقاصد گردشگری به‌صورت هم‌زمان وجود ندارد. با این حال، الگوی رایج سفر به همدان اغلب بر بازدید از چند جاذبه شناخته‌شده استوار بوده است. گسترش گردشگری ورزشی می‌تواند این الگو را تغییر دهد و سفر را از بازدیدی کوتاه به مجموعه‌ای از فعالیت‌های چندروزه تبدیل کند.
تحول مفهوم گردشگری در جهان نیز از چنین ظرفیتی پشتیبانی می‌کند. گردشگری ورزشی تنها به سفر برای شرکت در مسابقات حرفه‌ای محدود نیست و حضور تماشاگران، ورزشکاران غیرحرفه‌ای و علاقه‌مندان به فعالیت‌های بدنی را نیز دربرمی‌گیرد. برآوردهای جهانی، سهم این بخش را حدود ۱۰ درصد از مخارج گردشگری نشان می‌دهند. البته این نسبت، آماری جهانی است و نمی‌توان آن را مستقیماً به ساختار گردشگری همدان تعمیم داد. اهمیت آن بیشتر در نشان دادن ظرفیت اقتصادی فعالیت‌هایی است که میان ورزش، سفر و خدمات محلی ارتباط برقرار می‌کنند.
کوهستان الوند مهم‌ترین بستر طبیعی برای توسعه این نوع گردشگری در شهر همدان است. مسیرهای متنوع کوهپیمایی، چشم‌اندازهای ارتفاعات، ظرفیت ورزش‌های زمستانی و پیشینه فعالیت گروه‌های کوهنوردی، امکان طراحی تجربه‌های متفاوت برای گروه‌های سنی و توانایی‌های جسمانی مختلف را فراهم می‌کند. با این حال، همه مسیرهای کوهستانی برای استفاده عمومی مناسب نیستند و توسعه گردشگری در آنها به درجه‌بندی دشواری، بررسی وضعیت آب‌وهوا، راهنمایان آموزش‌دیده و امکانات امدادی نیاز دارد. تفاوت میان یک پیاده‌روی خانوادگی و صعود تخصصی باید در معرفی خدمات گردشگری کاملاً روشن باشد.
محدوده گنجنامه نمونه‌ای از هم‌نشینی تاریخ و طبیعت است که می‌تواند در طراحی تجربه‌های گردشگری جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. وجود کتیبه‌های تاریخی در کنار چشم‌اندازهای کوهستانی و امکانات گردشگری پیرامونی، امکان ترکیب بازدید فرهنگی با فعالیت بدنی سبک را فراهم می‌کند. در چنین فضایی، گردشگر می‌تواند بخشی از روز را به شناخت میراث تاریخی و بخش دیگری را به طبیعت‌گردی اختصاص دهد. با این حال، افزایش شمار بازدیدکنندگان بدون مدیریت تردد، کنترل پسماند و حفاظت از محدوده آثار تاریخی می‌تواند به کاهش کیفیت محیط و فشار بر زیرساخت‌های موجود منجر شود.
ثبت جهانی هگمتانه در سال ۲۰۲۴ نقطه عطفی برای جایگاه بین‌المللی همدان محسوب می‌شود. این محوطه باستانی که شواهد مهمی از دوره‌های تاریخی مختلف ایران را در خود جای داده، ظرفیت معرفی عمیق‌تر تاریخ شهر به گردشگران داخلی و خارجی را فراهم کرده است. پیوند دادن بازدید از هگمتانه با مسیرهای پیاده‌گردی شهری، موزه‌ها، بازار تاریخی و فضاهای فرهنگی می‌تواند تجربه گردشگری را گسترش دهد. البته چنین برنامه‌هایی باید با ضوابط حفاظت میراث و ظرفیت پذیرش محدوده‌های تاریخی هماهنگ باشند تا افزایش فعالیت گردشگری به آسیب آثار ارزشمند منجر نشود.
یکی از مسائل اساسی اقتصاد گردشگری همدان، تفاوت میان تعداد بازدیدکنندگان و میزان درآمدی است که در مقصد باقی می‌ماند. ممکن است یک جاذبه در روزهای تعطیل با حضور گسترده مسافران مواجه شود، اما اگر بخش عمده بازدیدها چندساعته باشد، سهم مراکز اقامتی، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها و خدمات محلی از این جریان محدود بماند. بنابراین تعداد گردشگر به‌تنهایی شاخص کافی برای ارزیابی عملکرد اقتصادی نیست. مدت اقامت، هزینه متوسط هر سفر، سهم خرید از تولیدکنندگان بومی و توزیع فصلی تقاضا، معیارهایی هستند که می‌توانند تصویری دقیق‌تر از بازده گردشگری ارائه دهند.
در این زمینه، طراحی مسیرهای چندروزه می‌تواند به پیوند میان شهر همدان و دیگر شهرستان‌های استان کمک کند. گردشگری ورزشی لزوماً نباید در محدوده الوند باقی بماند و می‌تواند با بازدید از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی ملایر، نهاوند، تویسرکان، اسدآباد و سایر مناطق ترکیب شود. شهرستان کبودراهنگ نیز به واسطه غار علیصدر ظرفیت مهمی در گردشگری طبیعی دارد. البته تبدیل این نقاط به یک برنامه منسجم نیازمند بررسی فاصله مسیرها، کیفیت راه‌ها، امکانات اقامتی و توان پذیرش گردشگر است. هدف باید ایجاد سفرهایی قابل اجرا باشد، نه کنار هم قرار دادن مجموعه‌ای طولانی از نام جاذبه‌ها.
نقش روستاهای پیرامون مسیرهای گردشگری نیز در این میان اهمیت دارد. توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، فروش محصولات کشاورزی و صنایع‌دستی، خدمات راهنمایی محلی و عرضه خوراک‌های بومی می‌تواند بخشی از درآمد گردشگری را به خانوارهای روستایی منتقل کند. با این حال، ورود گردشگر به یک منطقه الزاماً به بهبود معیشت ساکنان آن منجر نمی‌شود. اگر بخش اصلی خدمات توسط مجموعه‌هایی خارج از جامعه محلی ارائه شود یا هزینه‌های ناشی از افزایش تردد بر عهده روستاییان باقی بماند، ممکن است منافع اقتصادی به‌صورت نامتوازن توزیع شود.
برای جلوگیری از چنین وضعیتی، مشارکت واقعی ساکنان در طراحی و مدیریت فعالیت‌های گردشگری ضروری است. آموزش راهنمایان بومی، حمایت از کسب‌وکارهای کوچک و ایجاد امکان عرضه مستقیم محصولات محلی می‌تواند ارتباط میان گردشگری و اقتصاد روستا را تقویت کند. همچنین باید به نگرانی‌های ساکنان درباره ترافیک، پسماند، تغییر کاربری زمین و افزایش قیمت خدمات توجه شود. گردشگری پایدار زمانی معنا پیدا می‌کند که توسعه اقتصادی با حفظ کیفیت زندگی جامعه میزبان همراه باشد و منافع آن تنها به فعالان بزرگ صنعت سفر محدود نشود.
چالش محیط‌زیستی گردشگری کوهستانی نیز نباید زیر سایه فرصت‌های اقتصادی قرار گیرد. افزایش رفت‌وآمد در مسیرهای طبیعی ممکن است به فرسایش خاک، تخریب پوشش گیاهی، پراکندگی زباله و اختلال در زیستگاه‌های طبیعی منجر شود. این خطر در مسیرهایی که فاقد مدیریت مشخص و امکانات جمع‌آوری پسماند هستند، جدی‌تر خواهد بود. طراحی ظرفیت پذیرش، مشخص کردن مسیرهای مجاز، آموزش گردشگران و نظارت بر فعالیت‌های گروهی می‌تواند بخشی از فشارها را کاهش دهد. توسعه گردشگری در الوند باید بر اساس توان اکولوژیک منطقه انجام شود، نه صرفاً ظرفیت جذب مسافر در روزهای پرتقاضا.
تغییرات اقلیمی نیز از عوامل اثرگذار بر آینده گردشگری کوهستانی است. افزایش نوسان‌های دمایی، تغییر الگوی بارش و بی‌ثباتی شرایط برفی می‌تواند بر فعالیت ورزش‌های زمستانی و زمان مناسب اجرای برنامه‌های طبیعت‌گردی تأثیر بگذارد. برای مجموعه‌هایی مانند پیست تاریک‌دره، وابستگی فعالیت‌ها به شرایط جوی ضرورت برنامه‌ریزی انعطاف‌پذیر را افزایش می‌دهد. توسعه فعالیت‌های قابل اجرا در فصل‌های مختلف می‌تواند بخشی از ریسک اقتصادی را کاهش دهد، اما هرگونه گسترش تأسیسات باید از نظر مصرف آب، انرژی و تأثیر بر محیط طبیعی ارزیابی شود.
ایمنی گردشگران یکی از پیش‌شرط‌های اعتبار مقصد است. گردشگری ورزشی به دلیل ماهیت فعالیت‌های بدنی و حضور در محیط‌های طبیعی، ممکن است با خطراتی مانند سقوط، گم‌شدن در مسیر، سرمازدگی یا آسیب‌دیدگی همراه باشد. توسعه این بخش بدون وجود راهنمایان دارای صلاحیت، اطلاع‌رسانی دقیق درباره شرایط مسیر و هماهنگی با نهادهای امدادی می‌تواند پیامدهای جدی ایجاد کند. ایجاد سامانه‌های اطلاع‌رسانی، معرفی مسیرهای درجه‌بندی‌شده و آموزش اصول اولیه ایمنی، بخشی از زیرساخت‌هایی است که اهمیت آنها کمتر از ساخت امکانات رفاهی نیست.
نگاهی به تجربه استان‌های مازندران، اردبیل و چهارمحال و بختیاری می‌تواند مسیرهای متفاوت توسعه گردشگری طبیعت‌محور را روشن کند. در این مناطق، فعالیت‌های کوهستانی و تفریحی با ظرفیت‌های اقامتی و خدماتی پیوند یافته‌اند، اما توسعه گردشگری با چالش‌هایی مانند تراکم فصلی، فشار بر محیط طبیعی و نوسان تقاضا نیز همراه است. برای همدان، استفاده از این تجربه‌ها به معنای تقلید مستقیم از الگوهای سایر استان‌ها نیست. ویژگی‌های اقلیمی الوند، ساختار سکونتگاه‌های اطراف و ترکیب جاذبه‌های تاریخی استان ایجاب می‌کند مدل توسعه بر اساس شرایط بومی طراحی شود.
تجربه مناطق کوهستانی نشان می‌دهد گردشگری می‌تواند به تنوع‌بخشی معیشت جوامع محلی کمک کند. برآوردهای جهانی مربوط به سال ۲۰۱۹، سهم گردشگری کوهستانی از سفرهای بین‌المللی را بین ۹ تا ۱۶ درصد نشان می‌دهند. این ارقام علاوه بر اهمیت اقتصادی فعالیت‌های کوهستانی، ضرورت مدیریت آثار اجتماعی و محیطی آن را برجسته می‌کنند. برای همدان، درس اصلی آن است که افزایش شمار گردشگران بدون برنامه حفاظت، مدیریت تقاضا و مشارکت جامعه میزبان، لزوماً به توسعه پایدار منجر نخواهد شد.
یکی دیگر از فرصت‌های قابل بررسی، برگزاری رویدادهای ورزشی متناسب با ظرفیت استان است. مسابقات دویدن در طبیعت، پیاده‌روی‌های سازمان‌یافته، دوچرخه‌سواری و رویدادهای کوهنوردی می‌توانند گروه‌هایی از علاقه‌مندان را در زمان‌های مشخص به همدان جذب کنند. با این حال، موفقیت اقتصادی چنین برنامه‌هایی به تعداد واقعی شرکت‌کنندگان غیربومی، مدت اقامت و میزان استفاده آنان از خدمات محلی وابسته است. برگزاری یک مسابقه پرجمعیت، بدون برنامه اقامت و خدمات جانبی، ممکن است هزینه اجرایی قابل توجهی داشته باشد اما درآمد محدودی برای جامعه میزبان ایجاد کند.
یکی از ضرورت‌های توسعه گردشگری ورزشی، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول ورزش، میراث فرهنگی، محیط‌زیست، منابع طبیعی و مدیریت شهری است. هرکدام از این مجموعه‌ها بخشی از مسئولیت برنامه‌ریزی، صدور مجوز، حفاظت یا ارائه خدمات را بر عهده دارند. نبود تقسیم کار روشن می‌تواند به طولانی شدن فرآیند اجرای طرح‌ها یا شکل‌گیری فعالیت‌های فاقد نظارت کافی منجر شود. ایجاد چارچوب مشترک برای شناسایی مسیرها، تعیین استانداردها و ارزیابی نتایج، می‌تواند از پراکندگی تصمیم‌ها جلوگیری کند.
همدان فرصت دارد گردشگری ورزشی را به یکی از بخش‌های مکمل اقتصاد خدماتی خود تبدیل کند؛ مشروط بر آنکه برنامه‌ریزی از معرفی جاذبه‌ها فراتر رود و بر خلق تجربه، کیفیت خدمات و ماندگاری گردشگر متمرکز شود. توسعه سامانه‌های رزرو، آموزش نیروی انسانی، معرفی دیجیتال مسیرها و ایجاد بسته‌های سفر متناسب با فصل‌های مختلف می‌تواند به افزایش رقابت‌پذیری مقصد کمک کند. در مقابل، تداوم وابستگی به تعطیلات کوتاه، ضعف حمل‌ونقل محلی و نبود اطلاعات دقیق درباره رفتار گردشگران، ممکن است ظرفیت اقتصادی این حوزه را محدود نگه دارد.
خبرنگار: نازنین مولائی منظر
انتهای پیام./
نظر شما