به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ در جنوب کرمان، جایی که سال‌ها جازموریان نقش یک سپر طبیعی در برابر گردوغبار، فرسایش خاک و پیشروی بیابان را ایفا کرده است، امروز نشانه‌های یک بحران عمیق زیست‌محیطی دیده می‌شود. این تالاب که بیش از ۱۰۸ هزار هکتار وسعت دارد و بخشی از آن در استان کرمان و بخش دیگر در سیستان و بلوچستان قرار گرفته، تنها یک پهنه آبی نیست؛ بلکه بخشی از تعادل اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی منطقه محسوب می‌شود.
جازموریان طی قرن‌ها با پوشش گیاهی بومی مانند کهور ایرانی و کنار، نقش مهمی در تثبیت خاک و کاهش اثرات طوفان‌های گردوغبار داشته است. این منطقه مانند یک سد طبیعی در برابر گسترش بیابان عمل می‌کرد، اما کاهش بارندگی، خشکسالی‌های پی‌درپی، برداشت بیش از ظرفیت منابع آب زیرزمینی و تغییر الگوی بهره‌برداری از زمین، شرایط این زیست‌بوم را به مرحله بحرانی رسانده است.
بحران جازموریان تنها نتیجه یک عامل نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از فشارهای طبیعی و انسانی است که طی سال‌ها بر این منطقه وارد شده است. توسعه کشاورزی بدون توجه کافی به ظرفیت منابع آبی، حفر چاه‌های غیرمجاز، کاهش پوشش گیاهی و چرای بیش از ظرفیت مراتع، موجب شده توان طبیعی منطقه برای بازسازی کاهش پیدا کند و روند بیابان‌زایی سرعت بیشتری بگیرد.
یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت جازموریان، پراکندگی مسئولیت میان دستگاه‌های مختلف است. در حال حاضر ۲۹ دستگاه اجرایی در حوزه مقابله با بیابان‌زایی و مدیریت این بحران نقش دارند، اما نبود یک ساختار فرماندهی واحد باعث شده بخشی از اقدامات به صورت جداگانه و بدون پیوستگی کافی دنبال شود؛ موضوعی که می‌تواند اثربخشی برنامه‌های احیا را کاهش دهد.
تجربه نجات دریاچه ارومیه نشان داده است که برخی بحران‌های زیست‌محیطی، تنها با تصمیم‌های محلی قابل حل نیستند و نیازمند نگاه ملی هستند. جازموریان نیز به دلیل گستردگی جغرافیایی و قرار گرفتن در محدوده دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان، نیازمند سازوکاری مشترک است تا تصمیم‌ها، اعتبارات و مسئولیت‌ها در یک مسیر مشخص هدایت شوند.
پیشنهاد تشکیل کارگروه ملی نجات جازموریان با الگوبرداری از ساختار نجات دریاچه ارومیه، با هدف ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول مطرح شده است. چنین ساختاری می‌تواند با تعیین وظایف مشخص، ایجاد منابع مالی پایدار و نظارت مستمر، از پراکنده‌کاری جلوگیری کرده و برنامه احیای این زیست‌بوم را از سطح اقدامات محدود به یک طرح جامع ملی ارتقا دهد.
در کنار ضرورت مدیریت یکپارچه، اقداماتی نیز برای کاهش آثار بحران در منطقه انجام شده است. تاکنون حدود ۱۵ هزار هکتار عملیات بیومکانیکی و آبخیزداری شامل ساخت هلالی‌های آبگیر و بذرکاری در حوزه جازموریان اجرا شده است؛ اقداماتی که با هدف حفظ آب، کاهش فرسایش خاک و تقویت پوشش گیاهی انجام می‌شود.
همچنین حدود ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر بادشکن زنده در اطراف مزارع و باغ‌ها برای کنترل حرکت ماسه‌های روان ایجاد شده و سه میلیون اصله نهال رایگان در راستای توسعه پوشش گیاهی و مقابله با بیابان‌زایی توزیع شده است. این اقدامات نشان‌دهنده تلاش برای کاهش آسیب‌هاست، اما وسعت بحران جازموریان نشان می‌دهد که اقدامات موجود باید در مقیاسی بزرگ‌تر و با برنامه‌ای بلندمدت دنبال شود.
مدیریت چرای دام نیز یکی دیگر از محورهای مهم حفاظت از این منطقه است. بر اساس اقدامات انجام‌شده، حدود ۱۶۰ هزار هکتار از عرصه‌های منطقه تحت مدیریت و ساماندهی چرای دام قرار گرفته است. کنترل فشار بر مراتع می‌تواند فرصت بازسازی طبیعی پوشش گیاهی را افزایش دهد و از تشدید فرسایش خاک جلوگیری کند.
یکی از نیازهای اساسی جازموریان، ایجاد نظام پایش دائمی زیست‌محیطی است. بدون داده‌های دقیق درباره وضعیت آب، خاک، پوشش گیاهی، کانون‌های گردوغبار و تغییرات اقلیمی، تصمیم‌گیری‌ها ممکن است بر پایه تخمین انجام شود. ایجاد ایستگاه‌های پایش مستمر می‌تواند امکان ارزیابی دقیق اقدامات و اصلاح مسیر برنامه‌ها را فراهم کند.
بحران جازموریان همچنین ارتباط مستقیمی با زندگی مردم منطقه دارد. خشک شدن تالاب، افزایش گردوغبار، کاهش کیفیت خاک و فشار بر منابع آب، تنها مسائل محیط زیستی نیستند؛ بلکه بر کشاورزی، سلامت مردم، مهاجرت و اقتصاد خانوارهای جنوب کرمان اثر می‌گذارند. به همین دلیل، احیای این منطقه در واقع اقدامی برای حفظ امنیت زیستی و اجتماعی منطقه است.
برنامه هفتم پیشرفت کشور نیز ظرفیت‌هایی برای توسعه عملیات آبخیزداری، آبخوان‌داری و احیای مراتع پیش‌بینی کرده است. در مقیاس ملی، اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری در سطح ۲۰ میلیون هکتار و کاهش ۲۰ درصدی مساحت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی از اهداف اعلام‌شده است؛ ظرفیتی که می‌تواند در صورت تخصیص هدفمند منابع، بخشی از نیازهای جازموریان را پاسخ دهد.
با این حال، آینده جازموریان تنها با اجرای چند پروژه عمرانی یا توزیع نهال تضمین نمی‌شود. تجربه بحران‌های زیست‌محیطی نشان داده است که احیای یک اکوسیستم نیازمند تغییر نگاه مدیریتی، اصلاح الگوی مصرف منابع، مشارکت جوامع محلی و استمرار برنامه‌ها در یک دوره بلندمدت است.
جازموریان امروز در نقطه‌ای قرار گرفته که تصمیم‌های آینده می‌تواند مسیر آن را تغییر دهد. ادامه اقدامات پراکنده ممکن است تنها زمان بیشتری برای تشدید بحران ایجاد کند، اما یک برنامه هماهنگ میان دو استان، دستگاه‌های اجرایی و مردم منطقه می‌تواند فرصت بازگشت تدریجی حیات به این زیست‌بوم ارزشمند را فراهم کند.
نجات جازموریان در نهایت فقط نجات یک تالاب نیست؛ حفظ خاک، کاهش گردوغبار، حمایت از زندگی مردم و حفاظت از تعادل طبیعی جنوب شرق ایران است. سرنوشت این پهنه ۱۰۸ هزار هکتاری نشان خواهد داد که مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی در ایران تا چه اندازه می‌تواند از تصمیم‌های کوتاه‌مدت عبور کرده و به برنامه‌ریزی پایدار برسد.
خبرنگار: زهرا اسکندری
انتهای خبر/
نظر شما