تهران-ایسکانیوز: یادآوری نام «کبریت بی‌خطر» که در ادبیات ما هم تاثیر گذاشته و جایش را باز کرده شاید برای بسیاری این وسوسه را ایجاد کند که سری به مکان ساخت این کبریت قدیمی ایرانی بزند؛ کارخانه کبریت‌سازی (سعادت) زنجان.

کارخانه کبریت‌سازی سه ستاره زنجان که در دوران پهلوي اول بنا شد به عنوان یکی از نخستین کارخانه‌های کبریت‌سازی کشور با اتکا بر پیشینه تاریخی، جایگاه منحصر به فرد در سیر تحول بناهای صنعتی ایران و جلوه نمادین در شهر، می‌تواند محلی برای جذب گردشگر و درآمدزایی برای شهر تاریخی زنجان از راه گردشگری باشد. اما از آنجایی که این بنا به مرحله بهره‌برداری نرسیده امکان بازدید از آن فراهم نبوده و مشخص نیست که به این زودی‌ها مقصد گردشگران جویای نوستالژی باشد یا نه.

این کارخانه در دوران پهلوي اول در سال 1319 خورشیدی در شهر زنجان بنا شد و به نظر می‌رسد سومین کارخانه کبریت‌سازی در ایران باشد. باني اين بنا شخصي به نام محمدعلي شالچي بوده است اما در اسناد مالکیت بنا در اداره ثبت، از نام مالک با عنوان محمدعلی شالچی و شرکا نام برده شده است.

موقعیت مکانی کبریت‌سازی

این بنا ابتدا در بخش شمالی شهر، در کنار مسیر دروازه رشت ساخته شده بود که با توسعه و گسترش شهر به سمت شمال، امروزه در داخل شهر قرار گرفته و بناهای مسکونی و تجاری متعددی نیز در پیرامون آن ساخته شده‌اند. موقعيت فعلي بنا ضلع شرقي خيابان كارگران (صفا) و تقریبا در جنوب میدان قائم قرار دارد ديوارهاي محوطه اين كارخانه در طول ساليان گذشته توسط شهرداري تخريب شده است.

دکتر علی اکبر صارمی در کتاب «تار و پود هنوز» به کارخانه کبریت زنجان اشاره کرده و گفته است: «کارخانه کبریت‌سازی زنجان را می‌توان اولین واحد صنعتی شهر بعد از کارخانه برق به حساب آورد که چند سالی پیش از آغاز جنگ جهانی دوم به سرمایه و مدیریت بازرگانی تبریزی به نام حاج محمود شالچی در بیرون شهر آن روز و در بخش شمال شرقی آن ساخته شد. این کارخانه که بیشتر وسایل و قطعات آن آلمانی بود به رقابت با دو کارخانه ممتاز و توکلی تبریز برخاست و روی قوطی کبریت‌های خود علامت سه ستاره داشت. در حال حاضر ساختمان این کارخانه، با گسترش شهر در متن شهر قرار گرفته، متروک است.»

محور گردشگری کبریت بی‌خطر زنجان و بناهای همجوار

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی استان زنجان، در حال حاضر مرمت این بنا به اتمام رسیده و طبق تفاهم‌نامه‌ای که با این اداره کل منعقد شده، مقرر است طرح محتوایی آن با عنوان موزه صنعت، معدن و تجارت ارائه شود.

یحیی رحمتی به دیگر آثار تاریخی که در جوار این کارخانه قرار دارند اشاره کرده و می‌گوید: «دبیرستان شریعتی و کارخانه بوجاری گندم که هر دو اثر در فهرست میراث ملی ثبت شده و مربوط به اوایل پهلوی اول هستند نیز در جوار کارخانه کبریت‌سازی زنجان قرار دارند که با توجه به این موقعیت می‌توان محور گردشگری مناسبی در این منطقه برای گردشگران تعریف کرد.»

او درباره معماری و ویِگی‌های بنای تاریخی کبریت‌سازی نیز می‌گوید: «این بنا با اینکه مربوط به معماری دوره صنعتی است اما جزو بناهای سنتی به شمار می‌آید و همین ویژگی تعلق به دوره گذار معماری سنتی و مدرن بسیار جالب و قابل توجه است.»

رحمتی به اتفاقات تاریخی که در حیاط و محوطه این کارخانه رخ داده اشاره می‌کند و می‌افزاید: «اعدام نخستین بلدیه (شهردار) زنجان در دهه 1320  شمسی در این محوطه از اتفاقات تاریخی مهمی است که روی داد چراکه متقی شهردار زنجان در ساخت و ساز بناهای مهم معماری در زنجان از جمله رختشویخانه کارنامه درخشانی داشته  که از این جهت نیز بنا و محوطه کارخانه کبریت‌سازی دارای اهمیت است.»

دودکش خاصی که متعلق به کوره‌پزخانه‌ها بوده اما برای فراوری کبریت، در معماری این بنا به کار برده شده نیز از زیبایی‌های ظاهری کارخانه کبریت‌سازی زنجان است.

تغییر کاربری کارخانه کبریت‌سازی به موزه، نیاز به تامل بیشتر دارد

شهرام جمشیدی دکترای معماری درباره این بنای تاریخی می‌گوید: «از جمله مهم‌ترین دخالت‌هایی که در سال‌های اخیر در بنای کارخانه کبریت‌سازی زنجان صورت گرفته، مداخلۀ گستردۀ کالبدی توسط اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان زنجان است که البته طبق اظهارنظرهایی که توسط دست‌اندرکاران مرتبط صورت گرفته، متاسفانه متکی بر طرح مرمت و احیای پیشین نبوده است.»

در حال حاضر این کارخانه فاقد کاربری مشخص است اما با تهیه طرح احیا و اصلاحات مرمتی، می‌توان امیدوار بود که امکان اعطای کاربری متناسب و بهره‌برداری از آن فراهم شود که در این راستا اقدامات مقدماتی مربوط به شناخت اثر در دست انجام است. یکی از کاربری‌های پیشنهادی برای این بنا موزه صنعت است که به گفته کارشناسان، بهره‌برداری از آن با این عملکرد نیاز به تامل بیشتر دارد.

جمشیدی، استاد دانشگاه بین‌المللی قزوین می‌گوید: «نیازها و امکانات اقتصادی معاصر و نیز رشد روزافزون گردشگری در ایران و جهان، امکان بهره‌مندی اقتصادی شهرها با تکیه بر جذابیت نمادین بناهای تاریخی را در جذب گردشگر فراهم کرده است چنانچه در جهان و به ویژه در کشورهای توسعه یافته، نمونه‌های فراوانی از احیای موفق بناهای تاریخی وجود دارد که عمدتا متکی بر مبانی حفاظت مدرن در طول قرن بیستم  بوده و سال‌های اخیر به انجام رسیده‌اند.»

او با اشاره به اینکه کارخانه کبریت‌سازی زنجان از جمله بناهایی است که قابلیت بهره‌برداری و امکان جذب گردشگر دارد، می‌افزاید: «مهمترین قابلیت این بنا معطوف به ارزش هویتی آن است. چراکه به عنوان یکی از نخستین کارخانه‌های کبریت‌سازی کشور بخشی از وجهه صنعتی شهر را به نمایش می‌گذارد. علاوه بر این، به واسطه معانی و خاطراتی که با آن پیوند خورده و خصلت تداعی‌کننده‌ای که از این رهگذر کسب کرده است، کارخانه کبریت سه ستاره زنجان را واجد شأن و جایگاهی قابل اعتنا از نظر اجتماعی کرده است.»

جمشیدی درباره مرمت این بنا که در سال‌های گذشته در دستور کار قرار گرفته بود نیز می‌گوید: «در سال‌های اخیر شاهد مداخلات قابل توجهی در بناهای تاریخی کشور بوده‌ایم که به عنوان نمونه می‌توان به برخی از مرمت‌های صورت پذیرفته در قالب طرح پردیسان اشاره داشت و یا بخشی از اقدامات صندوق احیاء و بهره‌برداری از بناها، اماکن تاریخی و فرهنگی را مورد توجه قرار داد که در مواردی با اقدامات سنجیده همراه بوده است ولی متأسفانه در مورد بنای کارخانه کبریت‌سازی زنجان به دلایلی که خارج از محدودۀ قانونی متولیان امر قرار دارد، مداخلات صورت گرفته به احیا مورد انتظار نیانجامیده است.»

مسیر پر افت و خیز سند مالکیت کبریت‌سازی

سند مالکیت کارخانه کبریت‌سازی زنجان جزو اسناد پر افت و خیز در طول سالیان گذشته بوده که در نهایت و 2 سال پیش، به تملک کامل شهرداری زنجان درآمد. شهرداری بهره‌برداری از این بنا را به اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان زنجان واگذار کرد.

کارخانه کبریت‌سازی زنجان در اداره ثبت اسناد استان زنجان به شماره 55666 و شماره ملک 5249  به ثبت رسیده است. در مرداد سال 1385 برای بنا، سند مالکیت شهرداری به نام شرکت کبریت‌سازی سعادت زنجان به مساحت 5289 مترمربع صادر شد. طبق سند شهرداری، زمین جبهه جنوب شرقی کارخانه به 13 قطعه تقسیم شد که 10 قطعه به مالک کارخانه و 3 قطعه آن به تملک شهرداری درآمد.

اما در تاریخ  14 آبانماه 1385 به علت بدهی کارخانه به سازمان تامین اجتماعی سند توقیف شد. همچنین به علت پرداخت نکردن اقساط وام دريافتي در ساليان قبل، بانك مالكيت كارخانه را بابت وام دريافتي به انحصار خود درآورد.

در حال حاضر اما مالکیت کارخانه بیش از 2 سال است که در اختیار شهرداری است و افت و خیزهای آن پایان یافته است.

فضای اطراف کارخانه توسط خیابان‌کشی‌های جدید یعنی بعد از سال 1377، از بقیه بافت مجزا شده است. بنای کارخانه کبریت‌سازی زنجان در سال 1381 در فهرست آثار ملی ثبت شد.

نرگس لطیف‌پور- سرویس اجتماعی