جیرفت را اگر بخواهی با یک تصویر تعریف کنی، باید آن را مثل یک دشت زنده تصور کنی؛ دشتی که حتی وقتی بسیاری از شهرهای ایران در سرمای زمستان خوابیده اند، هنوز نفس می کشد، هنوز سبز است و هنوز زمینش به جای سکوت، صدای رشد دارد. جیرفت از آن شهرهایی است که طبیعت در آن سخاوتمند بوده، خاکش بارور است، آب و هوایش گرم و مناسب، و فصل هایش انگار از قانون های معمول جغرافیا پیروی نمی کند. اینجا، زمستان هم فصل برداشت است، بهار هم فصل کاشت، و تابستان هم فصل امید. اما درست در دل همین نعمت، یک تناقض عجیب وجود دارد: جیرفت با همه این ظرفیت، هنوز سهم واقعی خود را از توسعه نگرفته است. شهری که باید موتور اقتصادی جنوب شرق باشد، در بسیاری از شاخص های رفاه، هنوز شبیه حاشیه ای دورافتاده رفتار می شود؛ انگار ماموریتش فقط تولید است، نه زندگی.

جیرفت برای ایران فقط یک شهر نیست؛ یک نقطه راهبردی در امنیت غذایی کشور است. وقتی در تهران، اصفهان یا تبریز مردم در زمستان میوه و صیفی تازه می خرند، کمتر کسی به این فکر می کند که ریشه این تازگی، در خاک گرم جنوب کرمان است. بسیاری از محصولات خارج از فصل، بسیاری از سبزیجات و صیفی جات که بازار را زنده نگه می دارد، از جیرفت و شهرستان های اطرافش می آید. اما سوال تلخ اینجاست: چرا شهری که ستون سفره ایران است، خودش همچنان با مسئله معیشت، بیکاری پنهان و توسعه ناقص دست و پنجه نرم می کند؟ چرا این شهر، با این همه تولید و گردش مالی، هنوز باید زیر سایه محرومیت بماند؟

اقتصاد جیرفت در ظاهر پررونق است. کشاورزی گسترده، زمین های وسیع، برداشت های چند مرحله ای در سال و کامیون هایی که شبانه روز محصولات را به شهرهای دیگر می برند. اما پشت این رونق ظاهری، یک واقعیت تلخ وجود دارد: جیرفت درگیر خام فروشی است. یعنی محصول تولید می شود، اما ارزش افزوده اش جای دیگری ساخته می شود. گوجه فرنگی و سیب زمینی و پیاز و مرکبات از اینجا می رود، اما کارخانه های فرآوری، صنایع بسته بندی، برندینگ و صادرات حرفه ای در بسیاری موارد در جای دیگری فعال هستند. نتیجه این می شود که کشاورز جیرفتی، زحمت اصلی را می کشد، اما سود اصلی را نمی برد. اینجا اقتصاد مثل یک رودخانه است که از دل جیرفت عبور می کند، اما سهم شهر از آن، فقط خیس شدن خاک کنار رود است، نه نوشیدن آب.

درد اصلی جیرفت، فقط نبود سرمایه نیست؛ نبود زنجیره توسعه است. توسعه یعنی اینکه تولید، بازار، زیرساخت و سرمایه انسانی در کنار هم رشد کنند. اما در جیرفت، تولید جلوتر از همه چیز دویده است و بقیه عناصر عقب مانده اند. وقتی محصول آماده برداشت می شود، کشاورز باید با نگرانی به بازار نگاه کند. چون قیمت ها ثبات ندارد، خرید تضمینی شفاف نیست، صادرات همیشه قابل پیش بینی نیست و دلال ها در میانه میدان ایستاده اند. دلال ها در جیرفت فقط یک حلقه اقتصادی نیستند، گاهی یک نظام کامل هستند؛ نظامی که تعیین می کند محصول با چه قیمتی از کشاورز خریداری شود و با چه قیمتی در بازارهای بزرگ فروخته شود. کشاورز، در این نظام، اغلب بازیگر اصلی نیست؛ او فقط تولیدکننده ای است که مجبور است محصولش را بفروشد، حتی اگر قیمت پایین باشد، چون محصول فسادپذیر است و فرصت ذخیره سازی ندارد.

جیرفت در این چرخه، همیشه با یک اضطراب مزمن زندگی می کند: اضطراب فصل برداشت. در بسیاری از شهرهای صنعتی، تولید به معنی امنیت اقتصادی است، اما در جیرفت، تولید گاهی به معنی بحران است. چون اگر بازار اشباع شود، اگر قیمت افت کند، اگر صادرات بسته شود، محصول روی دست کشاورز می ماند و نابود می شود. این همان لحظه ای است که کشاورز، با تمام زحمتش، احساس می کند قربانی یک بازی بزرگ تر شده است. بازی ای که در آن، او همیشه آخرین نفر است.

از سوی دیگر، زیرساخت های حمل و نقل و جاده ای در بسیاری از مسیرهای جیرفت، هنوز با حجم واقعی تولید همخوانی ندارد. کامیون های خاکی که محصولات را حمل می کنند، خودشان تبدیل به نماد توسعه ناقص شده اند. تصور کنید شهری که باید قطب صادرات کشاورزی باشد، هنوز در برخی مسیرها با جاده هایی مواجه است که فرسوده اند، خطرناک اند و هزینه حمل را بالا می برند. این هزینه اضافی، مستقیم روی قیمت نهایی محصول تاثیر می گذارد و سود کشاورز را کمتر می کند. توسعه بدون جاده، مثل تجارت بدون بازار است. و جیرفت، سال هاست تاوان همین نقص را می دهد.

اما ماجرا فقط اقتصادی نیست. جیرفت یک مسئله اجتماعی عمیق هم دارد: فاصله میان تولید و رفاه. این شهر، به رغم گردش مالی بالای کشاورزی، هنوز در برخی مناطق با ضعف خدمات درمانی، کمبود امکانات آموزشی و نبود زیرساخت های شهری مناسب روبه رو است. وقتی درآمد واقعی به جای آنکه در شهر سرمایه گذاری شود، از مسیر واسطه گری به بیرون منتقل می شود، طبیعی است که رفاه هم در شهر تثبیت نشود. اینجا مثل کارگاهی است که محصول تولید می کند اما مزدش را کامل نمی گیرد. شهر کار می کند، اما شهر رشد نمی کند.

یکی از دردناک ترین ابعاد داستان جیرفت، مهاجرت پنهان نیروی انسانی است. بسیاری از جوانان تحصیل کرده این منطقه، به دلیل نبود فرصت های شغلی متنوع، مجبور می شوند به شهرهای دیگر بروند. کشاورزی اگرچه ستون اقتصاد است، اما نمی تواند برای همه نسل جدید شغل ایجاد کند. جیرفت نیازمند صنایع مکمل است؛ صنایع بسته بندی، سردخانه های استاندارد، کارخانه های فرآوری، مراکز صادرات، شرکت های بازاریابی و حتی استارتاپ های کشاورزی. اما وقتی این زنجیره شکل نگیرد، جوانان ناچارند یا به مشاغل غیررسمی روی بیاورند یا مهاجرت کنند. نتیجه آن، خالی شدن تدریجی ظرفیت انسانی است؛ همان ظرفیتی که می توانست موتور توسعه پایدار باشد.

جیرفت همچنین از زاویه محیط زیستی هم در یک وضعیت حساس قرار دارد. کشاورزی گسترده، مصرف آب بالا می طلبد. منابع آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق جنوب کرمان تحت فشار هستند. اگر الگوی کشت اصلاح نشود و روش های آبیاری نوین گسترش پیدا نکند، این بهشت کشاورزی ممکن است در آینده به سرزمینی تشنه تبدیل شود. تاریخ نشان داده که شهرهایی که اقتصادشان بر آب بنا شده، اگر مدیریت منابع را جدی نگیرند، دیر یا زود سقوط می کنند. جیرفت هنوز فرصت دارد که از تجربه تلخ دیگر مناطق درس بگیرد، اما این فرصت بی پایان نیست.

با این حال، جیرفت فقط روایت محرومیت نیست. جیرفت یک ظرفیت استراتژیک است که اگر درست مدیریت شود، می تواند تبدیل به یکی از قطب های صادراتی ایران شود. موقعیت جغرافیایی جنوب کرمان، نزدیکی نسبی به مسیرهای تجاری و امکان تولید محصولات متنوع، همه اینها مزیت هایی هستند که کمتر شهری در ایران دارد. اما مزیت، تا زمانی که تبدیل به برنامه نشود، فقط یک استعداد خام است. و استعداد خام، اگر جدی گرفته نشود، به حسرت تبدیل می شود.

راه نجات جیرفت از دل همان چیزی می گذرد که سال هاست در بسیاری از مناطق کشاورزی ایران گم شده: ارزش افزوده. یعنی محصول نباید فقط تولید شود، باید فرآوری شود. باید بسته بندی استاندارد داشته باشد. باید برند داشته باشد. باید بازار هدف مشخص داشته باشد. باید صادرات منظم و پایدار داشته باشد. کشاورزی مدرن یعنی مدیریت زنجیره تامین، نه فقط کاشت و برداشت. جیرفت اگر بخواهد سهم واقعی خود را از ثروت بگیرد، باید از مرحله تولید خام عبور کند و وارد مرحله تولید ارزش شود.

این یعنی ایجاد شهرک های صنایع غذایی، توسعه سردخانه های بزرگ، حمایت از شرکت های صادراتی بومی، ایجاد بازارهای منطقه ای، آموزش کشاورزان در حوزه بازاریابی و قراردادهای فروش و مهم تر از همه، حذف یا کنترل نقش مخرب واسطه گری. در دنیا، کشاورزی موفق، کشاورزی شبکه ای است؛ یعنی کشاورز تنها نیست، پشتش یک ساختار اقتصادی و حقوقی وجود دارد. اما در جیرفت، کشاورز هنوز تنهاست. و تنهایی، بزرگ ترین ضعف در اقتصاد بازار است.

جیرفت می تواند آینده متفاوتی داشته باشد، اما این آینده نیازمند تصمیم های بزرگ است. تصمیم هایی که شاید در کوتاه مدت هزینه داشته باشد، اما در بلندمدت شهر را نجات می دهد. چون اگر این روند ادامه پیدا کند، جیرفت همچنان شهری خواهد بود که همه از محصولش سود می برند، جز خودش. شهری که کامیون ها از آن عبور می کنند، اما سرمایه در آن نمی ماند. شهری که زمینش طلا می دهد، اما زندگی مردمش هنوز ساده و سخت است.

جیرفت امروز مثل یک باغ بزرگ است که میوه اش را دیگران می چینند. سوال اصلی این است: آیا وقت آن نرسیده که این باغ، صاحب واقعی خودش را پیدا کند؟ آیا وقت آن نرسیده که شهری که امنیت غذایی ایران را تامین می کند، خودش هم امنیت اقتصادی و رفاهی داشته باشد؟ جیرفت اگر بخواهد از حاشیه بیرون بیاید، باید از اقتصاد خام فروشی عبور کند. و این عبور، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت تاریخی است. چون بهشت اگر سهمش از توسعه فقط کامیون های خاکی باشد، دیر یا زود تبدیل به جاده ای خواهد شد که دیگر هیچ کامیونی از آن عبور نمی کند.

فعال رسانه*

انتهای یادداشت/