به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از کرمان؛ در جنوب استان کرمان، جایی که دشت‌های جیرفت، کهنوج، رودبار، قلعه‌گنج، منوجان و دیگر مناطق جنوبی سالانه میلیون‌ها تن محصول کشاورزی تولید می‌کنند، بحران آب آرام و بی‌صدا در حال تغییر آینده منطقه است. سرزمینی که به دلیل تنوع اقلیمی کم‌نظیرش از خرما و مرکبات تا صیفی‌جات، غلات و محصولات گرمسیری را تولید می‌کند، امروز با یک پرسش حیاتی روبه‌روست؛ آیا الگوی فعلی تولید می‌تواند بدون تخریب منابع پایه ادامه پیدا کند؟

هشدار درباره افت ۱۴ متری سطح آب‌های زیرزمینی جنوب کرمان، تصویری روشن از فشار سنگینی است که طی سال‌های گذشته بر منابع آبی منطقه وارد شده است. آبخوان‌هایی که قرن‌ها شکل گرفته‌اند، اکنون تحت تأثیر برداشت‌های گسترده، کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی و توسعه کشاورزی پرمصرف با کاهش جدی مواجه شده‌اند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که نقش جنوب کرمان در امنیت غذایی کشور بررسی شود. این منطقه تنها یک قطب تولید محلی نیست، بلکه یکی از مراکز مهم تأمین محصولات کشاورزی ایران محسوب می‌شود. شرایط اقلیمی متفاوت باعث شده جنوب کرمان در زمانی که بسیاری از مناطق کشور امکان تولید برخی محصولات را ندارند، نقش مهمی در تأمین بازارهای داخلی داشته باشد.

بر اساس اعلام مسئولان منابع طبیعی، حجم محصولات خروجی هشت شهرستان جنوبی کرمان به اندازه‌ای است که ظرفیت تولید آن با مجموع چند استان قابل مقایسه دانسته شده است. این ظرفیت اقتصادی، حاصل ترکیب اقلیم، تجربه کشاورزان، منابع طبیعی و دانش بومی است؛ اما ادامه آن وابسته به یک عامل حیاتی یعنی مدیریت پایدار آب است.

کشاورزی جنوب کرمان در دهه‌های گذشته رشد قابل توجهی داشته است. توسعه چاه‌های کشاورزی، گسترش سطح زیرکشت و افزایش تولید، این منطقه را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور تبدیل کرد. اما در بسیاری از مناطق ایران، رشد سریع کشاورزی بدون هماهنگی با ظرفیت منابع آبی، به کاهش سطح آبخوان‌ها منجر شده است؛ مسئله‌ای که اکنون آثار آن در جنوب کرمان نمایان‌تر شده است.

بحران آب در جنوب کرمان تنها مسئله کشاورزان نیست؛ بلکه یک زنجیره اجتماعی و اقتصادی گسترده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بخش زیادی از اشتغال منطقه به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به کشاورزی وابسته است. کاهش منابع آب می‌تواند بر درآمد خانوارها، مهاجرت روستایی، امنیت غذایی و حتی ساختار اجتماعی منطقه اثر بگذارد.

تجربه بسیاری از مناطق خشک جهان نشان داده است که بحران آب زمانی خطرناک‌تر می‌شود که یک منطقه اقتصادی خود را بر پایه مصرف بیشتر منابع محدود بنا کند. کشورهایی مانند استرالیا، اسپانیا و برخی مناطق خاورمیانه در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند با اصلاح الگوی کشت، استفاده از فناوری‌های نوین آبیاری و مدیریت تقاضا، میان تولید و منابع طبیعی تعادل ایجاد کنند.

جنوب کرمان نیز برای عبور از این مرحله نیازمند تغییر نگاه است. راهکار اصلی، توقف کشاورزی نیست؛ زیرا این منطقه یکی از مزیت‌های مهم اقتصادی کشور را در اختیار دارد. مسئله اصلی، حرکت از کشاورزی سنتی و پرمصرف به سمت کشاورزی علمی، کم‌آب‌بر و مبتنی بر بهره‌وری است.

اصلاح الگوی کشت یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که کارشناسان سال‌ها بر آن تأکید کرده‌اند. انتخاب محصول باید متناسب با ظرفیت آبی هر منطقه باشد. ادامه تولید محصولاتی که نیاز آبی بالایی دارند در مناطقی که با افت شدید آبخوان مواجه هستند، در بلندمدت هزینه‌های اقتصادی و محیط‌زیستی سنگینی خواهد داشت.

البته اصلاح الگوی کشت بدون حمایت از کشاورزان امکان‌پذیر نیست. بسیاری از کشاورزان بر اساس تجربه نسل‌های گذشته، بازار موجود و درآمد خانوار خود تصمیم می‌گیرند. بنابراین تغییر الگوی تولید نیازمند آموزش، حمایت مالی، ایجاد بازارهای جدید و ارائه مشوق‌های اقتصادی است.

یکی دیگر از مسائل مهم جنوب کرمان، فرسایش خاک است. کاهش پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، خشکسالی و فعالیت‌های انسانی باعث شده فرسایش خاک به یکی از تهدیدهای جدی منابع طبیعی تبدیل شود. خاک برخلاف بسیاری از منابع دیگر، به آسانی قابل بازسازی نیست و تخریب آن می‌تواند اثرات چندنسلی داشته باشد.

جنوب کرمان بیش از ۳.۳ میلیون هکتار عرصه طبیعی را مدیریت می‌کند؛ وسعتی که حفاظت از آن تنها با امکانات دولتی امکان‌پذیر نیست. تجربه جهانی نشان می‌دهد مشارکت جوامع محلی یکی از مؤثرترین روش‌ها برای حفاظت از منابع طبیعی است. مردم محلی باید خود را مالک و حافظ منابع منطقه بدانند، نه صرفاً دریافت‌کننده تصمیمات دولتی.

مسئله اعتبارات نیز یکی از چالش‌های مهم در مدیریت منابع طبیعی جنوب کرمان است. بر اساس آمار اعلام‌شده، سهم اعتبارات منابع طبیعی جنوب کرمان از مجموع اعتبارات کشور حدود دو تا سه دهم درصد اعلام شده است؛ در حالی که وسعت عرصه‌های طبیعی و چالش‌های منطقه نیازمند توجه بیشتری است.

از سوی دیگر، حدود ۸۰ درصد اعتبارات منابع طبیعی جنوب کرمان از محل ردیف‌های ملی تأمین می‌شود و سهم منابع استانی حدود ۲۰ درصد است. این ترکیب نشان می‌دهد برای مدیریت پایدار منابع طبیعی، افزایش نقش استان و شهرستان‌ها در تأمین منابع مالی اهمیت زیادی دارد.

یکی از نگرانی‌های مهم آینده، ارتباط بحران آب با امنیت غذایی کشور است. در شرایطی که تغییرات اقلیمی در بسیاری از مناطق جهان تولید غذا را با چالش مواجه کرده، حفظ ظرفیت تولید مناطق مهم کشاورزی مانند جنوب کرمان اهمیت ملی دارد.

بر اساس اعلام مسئولان منابع طبیعی جنوب کرمان، در ماه‌های فروردین و اردیبهشت امسال بیش از یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب بارندگی در منطقه ثبت شده که تنها حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب از آن استحصال شده است. این آمار نشان می‌دهد مسئله فقط میزان بارندگی نیست؛ بلکه مدیریت روان‌آب‌ها، آبخیزداری و افزایش بهره‌وری منابع موجود نیز اهمیت زیادی دارد.

آبخیزداری می‌تواند یکی از ابزارهای مهم مقابله با بحران آب باشد. کنترل روان‌آب‌ها، تغذیه سفره‌های زیرزمینی، کاهش فرسایش خاک و تقویت پوشش گیاهی از جمله مزایای اجرای طرح‌های آبخیزداری است. اما اجرای گسترده این طرح‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر و نگاه بلندمدت است.

در کنار اقدامات مدیریتی، فناوری نیز می‌تواند نقش مهمی ایفا کند. استفاده از سامانه‌های هوشمند آبیاری، پایش مصرف آب، توسعه گلخانه‌ها و بهره‌گیری از روش‌های نوین کشاورزی می‌تواند میزان تولید را با مصرف کمتر منابع افزایش دهد. جنوب کرمان امروز در یک نقطه حساس قرار دارد. این منطقه می‌تواند همچنان یکی از موتورهای اصلی کشاورزی ایران باقی بماند، اما تنها در صورتی که توسعه اقتصادی با ظرفیت‌های طبیعی منطقه هماهنگ شود.

افت ۱۴ متری آب‌های زیرزمینی یک عدد ساده نیست؛ این عدد روایت سال‌ها فشار بر طبیعت است. اگر امروز برای مدیریت آب تصمیم‌های سخت اما علمی گرفته نشود، فردا هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی بحران بسیار بیشتر خواهد بود. آینده جنوب کرمان به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز درباره آب گرفته می‌شود. حفظ کشاورزی، اشتغال و امنیت غذایی کشور از مسیر برداشت بیشتر آب نمی‌گذرد؛ بلکه از مسیر مدیریت بهتر همان منابع محدودی می‌گذرد که هنوز باقی مانده است.

خبرنگار: زهرا اسکندری

انتهای خبر./