پس از پیروزی انقلاب، ساخت فیلم و سریال هایی که به موضوع قیام عاشورا و شخصیت های مرتبط با این قیام بپردازد، در دستور کار سازندگان آثار سینمایی و تلویزیونی اعم از فیلم و سریال قرار گرفت تا ادای دین نظام نوپای انقلابی به این واقعه بزرگ تاریخی، در زمینه هنر نیز به تصویر کشیده شود. بی تردید آثار بسیاری در این زمینه ساخته شده اما آنچه ما به دنبال آن هستیم ساخته هایی است که در زمان خود بیشتر گل کرد و دیده شد. فیلم و سریال هایی که بازپخش آنها در این عصر هم نشان می دهد اقبال عمومی به آنها، بی دلیل نبوده و واقعا خوش ساخت بوده اند. جز دو فیلم و سریال در دهه شصت، نمونه چندان قابل ذکری در دهه هفتاد نداریم. بی شک در فاصله دهه شصت تا هشتاد، سریال های دیگری ساخته شد اما آنچه در اذهان عمومی مانده باشد، همان طور که اشاره شد، زیاد در خاطرها نمانده است. شاید به همین دلیل است که خیلی ها اعتقاد دارند ساخت انواع مختلف سریال ها در دهه هشتاد آغاز شد که یکی از این نوع سریال ها، سریال های مناسبتی هستند.
سفیر؛ پرچمدار ساخته های محرمی
فیلم سفیر به کارگردانی فریبرز صالح شاید جزو نخستین کارهایی باشد که در سال های نخستین پیروزی انقلب ساخته و نمایش داده شد.در این فیلم که با نویسندگی فریبرز صالح و کیهان رهگذار در سال ۱۳۶۱ ساخته شد و در اولین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش در آمد فرامرز قریبیان وکاظم افرندنیا و زنده یادان عزت اله مقبلی، محمدتقی کهنمویی و کیومرث ملک مطیعی داستانی را بازی می کردند که قیس بن مسهر نماينده امام حسين (ع) را به تصوير می كشيد كه با نامهاي براي سليمان خزاعي به طرف كوفه ميرود و در راه به دست راهداران ابنزياد، والي كوفه دستگير و به زندان افكنده ميشود. نقش قیس را فرامرز قریبیان بازی کرد و تنهایی این شخصیت تاریخی را خوب در آورده بود.
قریبیان یک بار دیگر هم این تنهای را آخرین دعوت حسین سهیلی زاده، سال 87 بازی کرد و اتفاقا در این سریال هم، تنهایی قریبیان(یوسف سریال) در کوفه روایت می شد. حسین سهیلی زاده در این سریال 13 قسمتی زمان حال را به محرم 61 پیوند داده بود و یوسف (فرامرز قریبیان) نماینده سابق مجلس در جاده ای به طور اتفاقی سر از کوفه سال 61 هجری در می آورد. کوفه ای که در آستانه مهمان کشی است. سریال 13 قسمتی سهیلی زاده برش هایی مداوم بین زمان گذشته، قصه یوسف در کوفه و زمان حال و تلاش نزدیکان یوسف برای پیدا کردن او بود. البته این برش ها و ایجاد فضاهای نامتعارف برای بیننده سنتی تلویزیون جذابیتی نداشت اما هر چه بود، یکی از سریال هایی بود که با مناسبت عاشورا و محرم ساخته شد.
روایت عشق:نخستین سریال
روایت عشق به کارگردانی علاالدین رحیمی را که در سال 1364 ساخته شد، تقریبا اولین سریال بزرگ درباره کربلا می دانند که دقیقا به خود فاجعه می پردازد."روایت عشق" در كنار روایت حوادث كوفه تا پیش از قیام عاشورا، حركت كاروان امام حسین(ع) به سمت كربلا و فجایع روز عاشورا و ستمی را كه به خاندان پیامبر اسلام (ص) و فرزندان آن حضرت وارد شد در قاب تلویزیون آورد و به تناسب بضاعت آن روز سیما، این مجموعه اثر قابل توجهی در زمینه به تصویر كشیدن حماسه حسینی به شمار می رفت.روزگاری کارگردان این اثر درباره محدودیت های کارش گفته بود:«به خاطر بودجه كمی كه به این كار اختصاص داده شده بود، به مشهد رفیتم و با همكاری مدیر كل ارشاد استان خراسان از بازیگران تئاتر مشهد استفاده كردیم. ما برای این كار به حدود 90 بازیگر احتیاج داشتیم و چون بازیگران بیشتر تئاتر كار كرده بودند، چند ماهی صرف تمرین شد تا بتوانند مقابل دوربین نیز بازی كنند...
ما برای به تصویر كشیدن سپاه كوفه كه تاریخ آن را 30 هزار نفر می داند، تنها هشت اسب داشتیم كه یكی از این اسب ها در میان تصویربرداری تلف شد. برای اینكه بتوانیم تصاویر را با این تعداد اندك اسب ضبط، مجبور بودیم یك بار لشگر كوفه را سوار اسب كنیم و یك بار یاران امام حسین(ع). تفاوت میان لشكریان را هم با تعویض زین و برگ اسب ها و رویارویی دو لشكر را هم در دكوپاز جانمایی می كردیم.سیاهی لشكر این اثر، دهقانانی بودند كه ما آنها را از سر زمین های كشاورزی شان به سر صحنه فیلمبرداری می آوردیم و بیشتر آنها هم از این كار فرار می كردند زیرا مانع كسب و كار آنان شده بودیم.مجبور بودیم یكبار سیاهی لشكر را بدوانیم و از پاهایشان فیلم بگیریم، یكبار هم از اندام آنها فیلم می گرفتیم تا بتوانیم 30 نفر سیاهی لشكر را تصویر 300 نفر نشان دهیم.»این سریال با هزینه 3 میلیون تومان ساخته شد و در بیدخت گناباد جلوی دوربین رفت و چنان که اشاره شد اکثر بازیگرانش از اهالی مشهد بودند مثل خود «انوشیروان ارجمند» که نقش ابن سعد را بازی کرد و همین طور مرحوم «رضا سعیدی» که ابن زیاد بود و نقش کوتاه اما موثرش، او را به خیلی ها شناساند.در میان صحنه های ماندگار این سریال، صحنه هایی مانند برهنه شدن غلام سیاه(علی اوسیوند)، شهادت حر و شهادت خود امام هم در نوع خودش تازگی داشت. در صحنه پایانی سریال، دوربین که زاویه دید نگاه امام است در گودال نشسته است و اشقیا با ترس و نیزه و شمشیر به او نزدیک می شوند. شمر، عربده کشان و خنجر به دست نزدیک می آید و قاب دوربین شکسته و خونین می شود.
شب دهم
سال ۸۰، نوروز با محرم ۱۴۲۳همزمان شد. در نوروز همین سال بود که شب دهم حسن فتحی، به مدت ده شب، بینندگان را پای سبکه یک نشاند و سریالی را نشان داد که به نظر بسیاری، هنوز هم که هنوز است بهترین کار مناسبتی در این زمینه می دانند. بازی درخشان کتایون ریاحی و حسین یاری در نقش یک شاهزاده خانم قجری و یک لوتی بامعرفت(حیدر خوشمرام سریال) در این سریال فوق العاده بود.پرویز پور حسینی، رویا تیموریان و محمود پاک نیت از دیگر بازیگران این سریال بودند.
معصومیت از دست رفته
دو سال بعد از شب دهم، «معصومیت از دست رفته» به کارگردانی«داوود میرباقری» روی آنتن شبکه سه رفت. داستان سریال داستانی انتزاعی مربوط به عاشورای سال ۶۱هجری قمری بود. در این سریال «شوذب»(امین تارخ) خزانه دار درگیر عشق «حمیرای یهودی»(سارا خوئینی ها) می شود در حالی که همسر دارد و زنش«ماریای نصرانی»(فریبا کوثری) است و در نهایت و در کشمکش بین عقل و عشق و اعتقادات، بعد از سال ها دچار جنون می شود. شوذب، خزانه دار کوفه بود که اوایل از محبان علی(ع) به شمار می رفت اما کم کم به دستگاه اموی پیوست و از عوامل حکومت شد. چنین شخصیتی در تاریخ وجود خارجی ندارد اما میرباقری به با ساختن این شخصیت، بهانه ای به دست آورد تا اتفاقاتی را که قبل از فاجعه کربلا و بعدش در کوفه و دارالاماره این شهر می افتاد به تصویر بکشد.
طفلان مسلم
سیدمجتبی یاسینی در فاصله سال های86 تا 87 طفلان مسلم را ساخت که هم روایت تاریخی داستان مسلم بی عقیل را در بر داشت و هم به پیروی از داود میرباقری، چاشنی عشق هم قاطی سریال شده بود که عشق سلافه و غلام ابن حارث این چاشنی به حساب می آمد. بازی موثر «جهانگیر الماسی» در نقش «قاضی شریح» که قاضی کوفه و به شدت منفی بود، بسیار چشمگیر بود.
مختار نامه
سریال تاریخی مختارنامه داوود میرباقری که ساخت آن چند سال طول کشیدپرهزینه ترین سریال تاریخ تلویزیون ایران محسوب می شود که از مهر 89 تا مرداد 90 از شبکه یک پخش شد و بینندگان فراوانی داشت. بعدتر هم بازپخش این سریال در شبکه آی فیلم، مورد استقبال مجدد بینندگان قرار گرفت تا ثابت کنداین سریال توانسته مهم ترین بار تلویزیون ایران را در بخش پرداخت به عاشورا بردارد. داستان این مجموعه تلویزیونی پیرامون زندگی و قیام مختار ابوعبید ثقفی است. میرباقری در این سریال، برشی تاریخی از سال 41 هجری تا سال 67 هجری داشت؛ یعنی از صلح امام حسن(ع) با معاویه تا کشته شدن مختار. در مختارنامه حدود نیم ساعت از صحنه های کربلا به تصویر کشیده شده بود که اکثرشان در بهار 88 در روستای طرود در 120 کیلومتری جنوب شاهرود ثبت و ضبط شده بودند.
صحنه هایی مانند نماز ظهر عاشورا، پیوستن زهیر بن قین به امام، شهادت وهب، که بعد از شهادت سرش را برای مادرش پرت می کنند و مادرش ام وهب آن را برمی گرداند، صحنه آب آوردن حضرت عباس و شهادتش که این آخری، سکانسی 11 دقیقه ای بود که به دلیل اعتراضات به نحوه نمایش علمدار کربلا هیچ وقت پخش نشد تا نقش آفرینی «کاوه فتوحی» در نقش حضرت عباس دیده نشود. فریبرز عرب نیا با مختار بود که دوباره احیا شد و نامش بر سر زبان ها افتاد.فرهاد اصلانی، مهدی فخیم زاده و رضا کیانیان، از دیگر بازیگران این سریال پر بازیگر بودند که بیش از 60 بازیگر اصلی و 120 بازیگر نقش فرعی و دوهزار سیاهی لشکر بود.
تکمله
از سریال های به سر انجام نرسیده و ناکام تلویزیون، ثارالله شهریار بحرانی بود که اوایل دهه هشتاد ساخت آن شروع شد و پس از صرف هزینه بسیار هنگفت و فیلمبرداری 100 دقیقه این سریال که قرار بود در 32 قسمت ساخته شود، متوقف ماند. ثار الله به دلیل اعتراض بعضی مراجع و علما به نحوه نمایش امام حسین(ع) و واقعه عاشورا، متوقف ماند. در این سریالحدود 50 بازیگر مانند «محمدعلی کشاورز»(معاویه)، «جمشید مشایخی»( هانی بن عروه)، «اکبر عبدی»(ولید)، «عنایت بخشی»(عمر بن سعد)، «رویا تیموریان»(ام البنین)، «شهرام حقیقت دوست»(یزید) و «جعفر دهقان»(حر)بازی می کردند.
اما تقدیر این بود که با شروع ریاست عزت الله ضرغامی در خرداد 83، بودجه این سریال به سمت سریال مختارنامه برود و البته بخشی هم برای «ملک سلیمان» هزینه شود تا دست کم شهریار بحرانی، از بودجه سریالش برای ساخته شدن فیلمش بهره ببرد و سریال ثارالله همچنان به عنوان پرونده ای بسته نشده تا به امروز باقی بماند.
مهرداد نصرتی
