نقش وحدت و اتحاد مردم به عنوان یک سرمایه اجتماعی در عبور از بحران‌ها و اهمیت همدلی و حمایت اجتماعی به‌عنوان عامل رشد فردی و جمعی، حقیقتی انکارناپذیر در تاریخ ملت ایران است. فرهنگ ایران، فرهنگی غنی، متمدن و در جهان بی‌مانند است و تاریخ چندهزارساله‌ی آن، تاریخ مقاومت و ایستادگی است؛ ایستادگی‌ای ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی که از ایمان، عقلانیت جمعی و پیوندهای عمیق اجتماعی نیرو می‌گیرد و به انسان‌سازی و جامعه‌سازی می‌انجامد.

پس از عبور از دوران جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و اکنون در میانه‌ی جنگ رمضان، بار دیگر این حقیقت روشن شد که یکی از اصلی‌ترین سرمایه‌های کشور، انسجام و اتحاد ملّی است؛ همان ستونی که تاب‌آوری ملّی را محکم و پابرجا نگه می‌دارد و قوّت اصلی کشور، بعد از یاری خداوند متعال و در کنار رهبری حکیمانه، فرماندهی صحیح و قدرت نیروهای مسلح، در مغناطیس اتحاد ملّی مردم نهفته است؛ مغناطیسی که انبوه ایرانیان را، با وجود تنوع فرهنگی، قومی، زبانی و تفاوت‌های فکری و اعتقادی، به یک «ید واحد» در برابر دشمن تبدیل کرده است.

برای آغاز سخن از تاب‌آوری، چه الگویی والاتر از سیره‌ی اهل‌بیت علیهم‌السلام؛ آنجا که درباره‌ی شخصیت و فضائل حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها به توصیف رهبر شهیدمان می‌خوانیم: «فضائل حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها حد و حصر ندارد. ایشان در همه‌ی ابعاد زندگی یک انسان عرشی است؛ در عبادت و خشوع مقابل پروردگار، در ایثار و گذشت برای مردم، در تاب‌آوری در سختی‌ها و مصیبت‌ها، در دفاع شجاعانه از حق مظلوم، در تبیین حقایق و روشنگری و در فهم و عمل سیاسی». این الگو نشان می‌دهد که تاب‌آوری، مفهومی صرفاً فردی یا منفعلانه نیست، بلکه کنشی آگاهانه، اخلاقی و مسئولانه در برابر ظلم و ناحقی است. بنابراین، تاب‌آوری در سختی، نه انفعال است و نه تحمل صرف؛ بلکه آگاهی، استقامت و ایستادگی فعال در برابر فشار و سلطه است.

از منظر روان‌شناسی اجتماعی نیز، ایستادگی ریشه‌ای طبیعی و انسانی دارد. انسان‌ها و ملت‌ها ذاتاً میل به استقلال و حفظ کرامت انسانی دارند؛ از همین‌رو، هنگامی که یک ملت در معرض تهدید، تحریم یا تحقیر قرار می‌گیرد، واکنش سالم آن ایستادگی است و نه تسلیم. مطالعات روان‌شناسی اجتماعی نشان می‌دهد که تهدید بیرونی، برخلاف محاسبات طراحان آن، می‌تواند اتحاد ملی و انسجام درونی، هویت جمعی و پیوندهای اجتماعی را تقویت کند و فشار خارجی را به عامل همبستگی بدل سازد.

این معنا در فرهنگ مقاومت ایرانی ـ اسلامی به شکلی غیرقابل باور تداوم یافته و به سرمایه‌ای اجتماعی تبدیل شده است. در تجربه‌ی دفاع مقدس هشت‌ساله، دفاع مقدس ۱۲ روزه و اکنون جنگ رمضان، جامعه‌ی ایرانی بار دیگر نشان داد که بحران‌ها می‌توانند به فرصت همدلی بدل شوند. گویی در لحظه‌ی خطر، مرزهای معمولِ قشربندی‌های اجتماعی، سیاسی و فکری کنار رفته و چتری فراگیرتر از تقابل‌های حزبی و باندی بر سر جامعه گسترده می‌شود؛ چتری که حد اعلای قدرت ملت ایران را به نمایش گذاشته است.

در این مقطع زمانی، نیروهای مسلح، خانواده‌ها، گروه‌های مردمی و نهادهای اجتماعی و رسانه‌ها، با توکل بر خداوند متعال، زیر سایه‌ی پرچم مقدس جمهوری اسلامی ایران، با رهبری حکیمانه و فرزانه‌ی رهبر معظم انقلاب، و با تأسی به مکتب و آموزه‌های رهبر شهید انقلاب در راه حفظ عزت و استقلال ایران، متحد و مقاوم در کنار یکدیگر ایستاده‌اند. این انسجام ملّی، مشت کشور را برای تنبیه متجاوز به خوبی پُر کرده است؛ چرا که نقطه‌ی اعمال فشار را نه در درون جامعه، بلکه متوجه دشمن خارجی می‌سازد و تمرکز اصلی نیروها، علیه کانون تجاوز بوده و همین جهت‌گیری صحیح، قدرت جامعه را چند برابر کرده است. در این مسیر، حمایت اجتماعی و حضور آگاهانه و مسئولانه‌ی ملت شریف و زمان‌شناس ایران، دلگرمی آفریده و امید و تاب‌آوری جمعی را زنده نگه داشته است. انسان در پناه جمعِ همدل است که توان بازسازی روانی و اجتماعی می‌یابد و جامعه با اتکای به اعتماد متقابل، مسیر ترمیم و پیشرفت را هموار می‌سازد.

در واقع، می‌توان گفت تاب‌آوری اجتماعی که توانایی یک جامعه برای تحمل فشار، حفظ انسجام و بازگشت سریع به وضعیت پایدار در برابر جنگ و بحران است؛ سلاح پنهان ملت‌ها در جنگ شناخته می‌شود و این عامل است که پیروز واقعی جنگ را مشخص می‌کند نه فقط عامل نظامی. ملت ایران نیز به خوبی این ویژگی‌ را در لحظات سخت و دشوار از خود نشان داده است؛ همان‌گونه که امروز و در میانه‌ی جنگ رمضان شاهد تاریخ‌سازی و حماسه‌آفرینی ملت غیور ایران با حضور آگاهانه‌ و مسئولانه‌شان در پی خون‌خواهی رهبر شهید، بیعت با رهبر جدید انقلاب، حمایت از رزمندگان اسلام و دفاع از کشورمان ایران، هستیم‌.

همچنین ادامه دادن جریان زندگی از سوی اقشار مختلف مردم بدون از دست دادن روحیه عمومی و با حفظ همدلی، نظم و انسجام داخلی، یکی دیگر از شاخصه‌های تاب‌آوری است که منجر به تبدیل فشار دشمن به انگیزه مقاومت می‌شود.

به طور کلی، این تجربه‌ها نشان می‌دهد که قدرت یک جامعه‌ی منسجم، چیزی فراتر از مجموع قدرت تک‌تک افراد آن جامعه است؛ قدرتی هم‌افزا که از وحدت اراده‌ها حاصل می‌شود و در یک کلام یعنی وطن پرستی معنا و مفهوم می‌یابد.

در همین چارچوب است که معنای مقاومت و ایستادگی نیز روشن‌تر می‌شود. آن‌گونه که رهبر شهید انقلاب بیان کردند: «مقاومت ملّی یعنی تاب‌آوری در برابر هر فشاری که دشمن در یکی از جنبه‌های زندگی انسان وارد می‌آورد تا آن ملّت را مجبور کند به تسلیم؛ منظور ما از مقاومت ایستادگی در مقابل این فشار است؛ تاب بیاورد، مقاومت کند، بِایستد، پایداری کند، پای دشمن را بِبُرد،‌ دست دشمن را قطع کند». بنابراین، مقاومت مفهومی تک‌بعدی نیست، بلکه مجموعه‌ای از تاب‌آوری، صبر، پایداری، ایستادگی، امید، تسلیم‌نشدن و ناکام گذاشتن عامل فشار است. این تعریف، مقاومت را از یک واکنش مقطعی، به راهبردی ملّی و پایدار ارتقا می‌دهد؛ راهبردی که بر عقلانیت، وحدت و امید استوار است.

در این میان، می‌توان به این نکته توجه داشت که فشارها و تحریم‌های دشمن نیز بیش از آنکه منابع مادی را محدود کنند، عزت‌نفس، کرامت و امنیت روانی ملت‌ها را هدف می‌گیرند؛ اما جامعه‌ای که از سرمایه‌ی اجتماعی بالا و انسجام ملّی برخوردار باشد، این فشارها را به انگیزه‌ای برای خوداتکایی، نوآوری و پایداری تبدیل می‌کند و اجازه نمی‌دهد تحدید بیرونی، انسجام درونی را تضعیف کند و در اینجاست که مقاومت ملی به معنای ایستادگی در برابر فشار همه جانبه نظامی، اقتصادی و رسانه‌ای تا قطع دست دشمن، معنا می‌یابد. افزون بر این، مقاومتی که در چارچوب دفاع مشروع و بدون تجاوز شکل می‌گیرد، واجد قدرت اخلاقی است. چنین ملتی نه‌تنها در نگاه خود، بلکه در افکار عمومی جهان نیز به‌عنوان ملتی مظلوم اما مقتدر شناخته می‌شود؛ مظلومیتی آگاهانه که از موضع عزت برخاسته و به منبعی از مشروعیت و قدرت نرم بدل می‌گردد.

مرور سخنان بزرگان انقلاب نیز، همواره بر همین معنا تأکید دارد که پیروزی نهایی از دل صبر، وحدت و اعتماد به مردم می‌گذرد. چنان‌که رهبر شهید در جریان دفاع مقدس ۱۲ روزه فرمودند: «ملت ایران محکم ایستاد، جمهوری اسلامی با کمال استقامت و مقاومت ایستاد». این ایستادگی، محصول پیوند عمیق مردم و نظام و هم‌افزایی اراده‌هاست؛ پیوندی ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی که در لحظات دشوار، خود را به روشن‌ترین وجه ممکن نشان می‌دهد.

رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند: «در حال حاضر در اثر وحدت عجیبی که بین شما هم‌وطنان با همه تفاوت خاستگاه‌های مذهبی، فکری، فرهنگی و سیاسی ایجاد شده، در دشمن شکستگی بوجود آمده است. این را باید نعمتی خاص از ناحیه حضرت حق جلّ‌ و علا دانست و بسیار بر آن با زبان و در دل و هم در مقام عمل، شکر به جا آورد. این نعمت عظمی را صرفاً رحمتی از ناحیه حضرت حق جلّ و علا بدانیم و تا حد ممکن از آن خوب استفاده کنیم». بنابراین، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حراست و پاسداری از این اتحادی که رهبر شهیدمان آن را اتحاد مقدس عنوان کردند و توصیه به حفظ و عدم خدشه‌دار شدن آن داشتند، هستیم.

اتحاد، انسجام و همبستگی اجتماعی، نه شعاری مقطعی، بلکه ضرورتی راهبردی برای تاب‌آوری ملّی است. اگر همدلی حفظ شود، اگر روایت مشترک از امید و پیشرفت تقویت گردد و اگر حمایت اجتماعی به‌عنوان وظیفه‌ای همگانی جدی گرفته شود، جامعه‌ی ایرانی می‌تواند از هر بحران، پلی به‌سوی رشد بسازد. در نهایت، می‌توان گفت: تاب‌آوری ملّی حاصل جمع تاب‌آوری‌های فردی است و این جمع، تنها در سایه‌ی اتحاد مقدس معنا می‌یابد. ایران، با تکیه بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی خود، بار دیگر نشان می‌دهد که می‌تواند بایستد، بازسازی کند و ان‌شاالله با امید، عقلانیت و اقتدار، مسیر پیشرفت را به سوی قله ادامه دهد.

محدثه جباری*

انتهای یادداشت/