به گزارش گروه فرهنگ و هنر ایسکانیوز، در سینمای جهان، ژانرهای جنگی قدمتی طولانی دارند؛ از روایت‌های دهه‌های نخست سینما درباره جنگ جهانی اول و دوم تا بازنمایی‌های معاصر از درگیری‌های خاورمیانه، ویتنام، یا حتی جنگ‌های فرضی آینده. با این حال، در میان تمامی این روایت‌ها، سینمای ایران گونه‌ای منحصربه‌فرد را پرورش داده که نه در ساختارهای کلاسیک ژانرهای جنگی غربی می‌گنجد و نه صرفاً بازتابی از درگیری و نبرد است. این ژانر که طی چهار دهه گذشته به یکی از شناسه‌های هویتی سینمای ایران تبدیل شده، «سینمای دفاع مقدس» نام دارد؛ گونه‌ای که بسیاری از تحلیلگران آن را نه فقط یک ژانر سینمایی، بلکه فرهنگی روایی می‌دانند که مجموعه‌ای از ارزش‌ها، باورها، تجربه‌های زیستی و نگاه‌های اخلاقی را بازتاب می‌دهد.

سینمای جنگ در جهان، از هالیوود گرفته تا سینمای اروپایی و آسیای شرقی، معمولاً بر محور دو عنصر شکل می‌گیرد: بازنمایی درگیری نظامی و تأثیرات آن بر انسان‌ها. این روایت‌ها اغلب از زاویه‌ دید سربازان، سیاست‌مداران، یا جوامع آسیب‌دیده ارائه می‌شوند و هدف‌شان یا نمایش خشونت و واقعیت جنگ است، یا نقد ساختارهای سیاسی و نظامی. اما در سینمای ایران، تجربه هشت سال دفاع مقدس در دهه ۶۰، نوعی روایت‌گری متفاوت را شکل داد؛ روایتی که از دل تجربه‌ای جمعی و مبتنی بر ایمان، باور، مقاومت و فداکاری برخاست و به‌جای صرفاً پرداختن به صحنه‌های نبرد، بر باورها و اعتقادات تکیه کرد.

در سینمای دفاع مقدس، جنگ تنها یک موقعیت است، نه هدف نهایی روایت. این سینما تلاش می‌کند انسان‌هایی را به تصویر بکشد که در بستر جنگ، با آزمون‌های اخلاقی و معنوی مواجه می‌شوند؛ انسان‌هایی که در موقعیت‌های بحرانی، ارزش‌های انسانی‌شان را بازتعریف می‌کنند. بنابراین، در کنار نمایش سختی‌ها و خشونت‌های میدان نبرد، این ژانر همواره نگاهی عمیق به زندگی، خانواده، ایمان و مسئولیت جمعی دارد. همین ویژگی سبب شده تا بسیاری از فیلم‌های دفاع مقدس از مرزهای صرفاً نظامی عبور کرده و به روایت‌هایی با حال و هوای معنوی تبدیل شوند.

یکی از تفاوت‌های بنیادین سینمای دفاع مقدس با ژانر جنگ در سینمای جهان، حضور پررنگ آموزه‌های دینی، اخلاقی و عرفانی است. در حالی که سینمای غربی در مواجهه با جنگ اغلب چارچوبی رئالیستی یا حتی انتقادی را دنبال می‌کند، سینمای دفاع مقدس سعی دارد موقعیت‌های جنگی را با مفاهیمی همچون ایثار، شهادت، توکل، و معنای مقاومت پیوند بزند. این مفاهیم نه به‌عنوان شعار، بلکه به‌عنوان بخشی از جهان‌بینی شخصیت‌ها و بستر اجتماعی فیلم‌ها حضور دارند؛ جهان‌بینی‌ای که برای مخاطب ایرانی کاملاً ملموس است و از دل فرهنگ عمومی جامعه برمی‌خیزد.

سینمای جهان در روایت جنگ، بیشتر به تراژدی و پیامدهای اجتماعی می‌پردازد، اما سینمای دفاع مقدس علاوه بر این‌ها، لایه‌ای ارزش‌محور و معنوی را می‌افزاید؛ لایه‌ای که بر مبارزه با زورگویی، ظلم‌ستیزی و حفظ کرامت انسانی تأکید می‌کند. قهرمان‌های این سینما الزاماً افراد فوق‌العاده یا خارق‌العاده نیستند، بلکه انسان‌هایی عادی‌اند که در موقعیت‌های بحرانی، تصمیم‌هایی غیرعادی می‌گیرند. این قهرمان‌ها از دل زندگی روزمره می‌آیند و همین امر باعث شده تا مخاطب ایرانی ارتباطی احساسی و عمیق با آنها برقرار کند.

در کنار مضامین معنوی، سینمای دفاع مقدس همواره به روایت خانواده و روابط انسانی پرداخته است. مادرانی که فرزندان‌شان را راهی جبهه می‌کنند، همسرانی که در غیاب مردان خانواده بار زندگی را بر دوش می‌کشند، و کودکانی که جهان پیرامون‌شان رنگی از جنگ دارد؛ این‌ها عناصر ثابت و در عین حال تاثیرگذاری هستند که بعد انسانی جنگ را برجسته می‌کنند. بسیاری از فیلم‌های مهم این ژانر، به‌جای حضور سنگین در میدان نبرد، بخشی قابل توجه از زمان خود را صرف پرداختن به این روابط می‌کنند. نتیجه، سینمایی است که جنگ را نه فقط یک واقعه تاریخی، بلکه یک تجربه انسانی جمعی معرفی می‌کند.

اگرچه در سینمای جهان نیز آثاری وجود دارند که به اخلاق، روحیه جمعی یا معنویت می‌پردازند، اما تمرکز و استمراری که در سینمای ایران حول موضوع دفاع مقدس شکل گرفته، نمونه‌ای کم‌نظیر است. دلیل این یگانگی را می‌توان در ماهیت جنگ ایران و عراق جستجو کرد؛ جنگی که برای ایرانیان فقط یک درگیری نظامی نبود، بلکه نوعی دفاع از هویت، خاک، فرهنگ و باورها محسوب می‌شد. همین نگاه سبب شد تجربه جنگ به بخش مهمی از حافظه فرهنگی جامعه تبدیل شود و سینما به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای روایتگری، این وظیفه را بر عهده بگیرد.

از دیگر ویژگی‌های متفاوت سینمای دفاع مقدس، فضاسازی‌های معنوی و شاعرانه است که در بسیاری از فیلم‌ها دیده می‌شود. حتی در دل صحنه‌های سخت نبرد، لحظاتی از سکوت، تأمل و زیبایی حضور دارد؛ لحظاتی که جهان دوگانه جنگ و معنویت را کنار هم قرار می‌دهد. این زیبایی‌شناسی خاص سبب شده آثار مهمی از این ژانر در کنار روایت‌های حماسی، کیفیتی شاعرانه و تأثیرگذار پیدا کنند.

ابوالفضل همراه بازیگر سینما و تلویزیون در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگی ایسکانیوز گفت: فیلم جنگی فیلمی است که مرتبط با یک اتفاق و جنگی که حالا در یک بخشی و در یک مکانی صورت گرفته شده آنجا اتفاق می‌افتد و شاید مهمترین بخش، مفهوم اخلاقی و انسانی ماجرا این باشد که بالاخره اینها بر اساس همان خاک، ارزش خاک و وطنشان از کشورشان دفاع می‌کنند و ته آن ماجرا همین است.

وی خاطرنشان کرد: تفاوتی که سینمای دفاع مقدس دارد بحث مقاومت است که فقط هم محدود به یک مکان و زمان خاص نمیشود؛ مثلا ما وقتی می‌بینیم که در یک جایی مثل سرزمین فلسطین اتفاقاتی در حال رخ دادن است این به ما مربوط میشود. اگر در جای دیگری جنگی صورت گرفته و بر علیه مردم ظلمی میشود خب این مربوط به ما خواهد شد و این تفکر سینمای دفاع مقدس آن دفاع در اولویت است.

همراه ادامه داد: تفاوت دیگری که سینمای ما با سینماهای دنیا دارد واژه خود مقاومت است. معمولا ما ایرانی‌ها در هیچ کجای تاریخ جنگی را شروع نکردیم یعنی شرایط طوری بوده که ایرانی‌ها به جایی حمله نکردند و به طور کلی آغازگر جنگ نبودند برای همین بیشتر بحث مقاومت است و ما در زمانی که اتفاقی رخ میدهد و حمله به کشور صورت می‌گیرد با تمام وجود از کشورمان دفاع میکنیم.

وی با اشاره به اینکه حتی غیر از بحث وطن بحث دفاع از ارزش ها، اخلاق و تمام این مولفه هایی که به مرتبط با اصول اخلاقی و اصول دینی ماست برایمان مهم است تاکید کرد: یک چیزی که شاید مقداری سینمای ما را از سینماهای دیگر متفاوت‌تر بکند غیر از آن جهان شمول بودن، توجه به تمام مفاهیم انسانی و اخلاقی است. معمولا در جنگ های دیگر و در ژانر های که در این حوزه اتفاق میفتد هر چیزی به اسم دفاع قابل توجیه است اما در سینمای دفاع مقدس اینگونه نیست و اینجا ما مولفه ها و آموزه هایی در دینمان داریم که در سینمای ما به خوبی گفته میشود و شکل میگیرد و ما وقتی از سینمای مقاومت نام میبریم منظورمان فقط یک بحث دفاعی نیست بلکه برگرفته شده از تمام اصول اخلاقی و انسانی است که به نظر من شاید در سینماهای دیگر کمتر به آن اشاره بشود برای همین است که معمولاً در بهترین حالت اگه سینماهای ژانر جنگی دنیا را بخواهیم بگوییم نام آن سینمای «ضد جنگ» می‌شود اما در خصوص سینمای ما از واژه سینمای مقاومت یا سینمای دفاع مقدس نام برده می‌شود که برگرفته از اصول اخلاقی و انسانی‌ای است که در دین ما وجود دارد.

در نهایت، سینمای دفاع مقدس را می‌توان یکی از معدود ژانرهای کاملاً بومی در سینمای جهان دانست؛ ژانری که از دل یک تجربه تاریخی-فرهنگی خاص برآمده و در طول چهار دهه، به یکی از بخش‌های هویتی سینمای ایران تبدیل شده است. در حالی که سینمای جنگ در جهان بیشتر بر بازنمایی بیرونی نبردها تمرکز دارد، سینمای دفاع مقدس، جنگ را بستری برای روایت ارزش‌های انسانی، مقاومت، معنویت و اخلاق می‌کند. همین ویژگی باعث شده این ژانر نه‌تنها بازتاب‌دهنده یک دوره تاریخی مهم باشد، بلکه به پلی میان هنر، فرهنگ و باورهای یک جامعه تبدیل شود؛ پلی که روایت‌های آن همچنان برای نسل‌های جدید نیز معنا و جذابیت دارد.

انتهای پیام/